VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
Strid um kongeval. Reformasjonen. 55 I Danmark freista Kristian aa minka magti til stormennerne og hjelpa upp borgarar og bønder. Riksraadarne i Jylland sa han difyr upp og valde farbror hans til konge. Daa miste Kristian alt mode og flydde til Holland. Fredrik 1 1524—933) vart ogso teken til konge i Norig; men fyrst laut han gaa inn paa alt …
1. Norig i smaarike.
… gard, vart eigar av han, og sidan høyrde garden til ætti hans. Denne eigedomsretten kalla dei del. g en som aatte odelsgard, vart kalla odelsbonde; men 1 alla dei den som leigde seg jord av odelsmannen. Alle udde paa gardar. Byar fanst det ikkje. Fedrarne vaare vart alla norøne menner elder nordmenner, og lande Norig, det er nordvegen elder nordlande.
1. Norig i smaarike.
Men korleis ein no tek det, so lyt det plent vera slik, at borni vert glade i soga; elles vert det smaatt med fedralandselsken Til trygd for at alt skulde samstava med den nyaste vitskaplege granskingi, gjorde herr professor J.
1. Norig i smaarike.
Av skrifti paa desse steinarne ser me at folk her i lande paa den tid brukte eit gamaldags norskt maal, og av det kan me skyna at fedrarne vaare hev butt lenge her i lande, kanskje yver 2000 aar.
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
Soleis kom desse tvo land i hop, og samlage varde yver 400 aar, alt til 1814.
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
Etter Kristian fekk kongarne av ætti hans Norig som odelsmenner, og den oldenborgske kongeætt hadde lande alt til 1814.
1. Norig i smaarike.
Daa flydde Sigvalde jarl med 35 skip. Mange jomsvikingar vart nedhogne.
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
* " * * 777 50 Margreta. Erik av Pommern. konge yver alle tri riki (1397). Mange norske, svenske og danske stormenner var med i denne høgtidi, og paa eit møte tala nokre av dei um, at dei tri riki alltid skulde hava konge saman og hjelpa kvarandre i ufred. Naar ein konge døydde, skulde ettermannen veljast av utsendingar fraa …
1. Norig i smaarike.
9 * 5443 12 Vikingar. Gange Rolv. Vikingar. Nordmennerne hæyrer til den ger manske folkeætt. Svenskar og danskar er dei næraste skyldingarne deira. I fleire hundrad aar hadde germanarne i Millom-Europa vore urolege. Den eine flokken etter den andre hadde teke mot vest og sud og vunne seg land. Mot slutten av det 8de hundradaare kom det ogso uro yver …
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
60 Fredrik 3, Den tyske keisaren vilde tvinga protestantarne til aa gaa yver til den katolske kyrkja. Um dette vart det ufred, og den varde so lenge, at dei kalla han trettiaarskrigen. Kristian for til Tyskland med ein her og vilde hjelpa protestantarne; men han rauk i eit slag og fienden herja heile Jylland. So laut Kristian gaa inn paa …
1. Norig i smaarike.
Daa dei ogso tok svære skattar av folk, vart dei alle mislikte og tvo drepne.
IV. Ufred innanlands i Norig 1130—1240.
… mild mot dei som hadde vore med Skule; difyr gav dei seg under han, og no vart det fred. Enden paa ufreden innanlands vart altso den, at arvekongedøme gjekk av med sigeren. Kongarne fekk meir magt; men lendmansvelde fekk ein hard knekk. Folke fylgde ikkje lenger lendmennerne som fyrr, men fekk friare hender og heldt seg meir til kongen. V. …
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
… 1812 misste han ein stor her i Russland, og daa han aare etter tapte slage ved Leipzig, drog Karl Johan inn i Holstein med ein her av svenskar, russar og tyskarar, og den 14 januar 1814 laut kong Fredrik gaa inn paa freden i Kiel og avstaa til den svenske kongen heile Norig so nær som Island, Grønland og Færøyarne.
X. Norig etter 1814.
… i Norig; men kongen negta aa stadfesta han. I 1821 skulde loven fram att og paa same tid skulde stortinge gjera upp med Danmark. Karl Johan hadde lova i Kielerfreden at Norig skulde taka paa seg noko av den dansk-norske riksgjelden. Danskarne vilde hava 12 millionar kr., og stormagterne vilde dei skulde faa det. Men nordmennerne meinte det kom ikke …
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
Reformasjonen. Kristian 3 (1537—959) hadde høyrt . Luther paa riksdagen i Vorms, og paa riksdagen i Kjøpenhamn 1536 fastsette han og den danske adelen, at reformasjonen skulde innførast baade i Danmark og Norig.
1. Norig i smaarike.
24 Svolderslage. ogamall heidensk konge i Vendland; men Tyre var der berre ei vika. Inkje aat ho, og inkje drakk ho, og ei natt rømde ho og for til kong Olav. Med han vart ho gift. Vaaren etter bad Tyre at Olav skulde gjera ei ferd til Vendland og henta det ho aatte der. Alle raadde han ifraa; men han …
1. Norig i smaarike.
Tvo aar etter slage ved Havrsfjord drog Ingolv fraa Sunnfjord til lsland.
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
… stiftsoverretter sette i staden. I kvar bygd og by vart det innsett forliksnemnder; dei skulde faa folk til aa forlika seg og lata vera aa trætta. Den franske revolusjon (riksumvelting) braut ut 1789. Dei undertrykte fransmennerne reiste seg og vilde korkje vita av adel elder presteskap. Dei avliva kongen sin og gjorde Frankrike til ein fristat. Daa vart mange kongar …
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
Den store nordiske ufreden. 63 Fyrst sat han 4 aar i Kjøpenhamn og so 18 aar paa Munkholmen ved Trondheim. Daa slapp han ut, og aare etter døydde han. Tyskaren Wedel kjøpte Tunsberg greivskap, og det vart sidan kalla Jarlsberg. i Daa Kristian styrde, kom det ut ei norsk lovbok, som var svært lik den danske. Loven hans Magnus Lagabætar …
VII. Norig under dansk-norake einevaldskongar
Norig under dansk-norake einevaldskongar 1660—1814, jamsides med Danmark.
1. Norig i smaarike.
Sistpaa vart dei soleis forlikte, at dei skar det i 4 stykke og haugla eit stykke i kvart fylke. Hovude vart lagt i Halvdanshaugen paa Ringerike.
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
I Norig vart denne ufreden kalla Gyldenløvefeiden etter stathaldaren.
X. Norig etter 1814.
Dei fyrste aari heldt dei seg mest til embætsmenner og valde aldri meir en 20 bønder; men med julirevolusjonen i Frankrike (1830) dukka nye fridomstankar upp, og daa vilde bonden meir gjera seg gjeldande.
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
Kristian tok Kalmar by og festning; difyr vart det kalla Kalmarkrigen.
IX. Norig i 1814.
Prinsen gjekk yver til denne meiningi, og i møte vart dei samde um at nordmennerne ikkje kunde godkjenna Kielerfreden, og at dei skulde halda eit riksting paa Eidsvoll til aa faa i stand ein grunnlov.
X. Norig etter 1814.
Kong Magnus den gode fær Danmark under sig; Harald Sigurdson er so megtig at han so nær hadde teke England; Magnus Berrføtt legg Dalsland og øyarne ved Skotland under seg, og Sigurd Jorsalafar gjerer ei glimande krossferd til det heilage lande.
1. Norig i smaarike.
Olav vart hoggen med ei øks i vinstre foten ovanfyr knee, og daa studde han seg mot ein stein og bad Gud um hjelp.
1. Norig i smaarike.
… han danske fangar. Svein stansa og berga dei, og daa kom nordmennerne so langt unda, at danskarne laut snu. Sidan vart det avtala at kongarne skulde halda eit hovudslag ved Nisaa. Harald kom til fastsett tid med den norske heren; men Svein møtte ikkje. So sende Harald heim at leidingsheren; men daa kom Svein, og no hadde han dubbelt so …
X. Norig etter 1814.
… Oslo og stuva seg i hop paa Stortorge. Den eldfriske diktaren Henrik Wergeland var føraren deira. Daa sende den svenske stathaldaren ein flokk hermenner og dreiv folke fraa torge (Torgslage) Folk vart sinte paa stathaldaren, og daa han straks etter døydde, sette kongen ikkje meir inn nokon svenske til stathaldar, og folke hev sidan alltid havt fest paa grunnlovsdagen. Utanriksstyre, …
1. Norig i smaarike.
… hadde jamnaste sengi si attanfyr der han sat paa langbenken. Til stas straadde dei halmhakk paa golve og hengde tjeld framfyre sengserne. Paa benkjerne la dei putor. Skikkar. Husbonden hadde stor magt. Til arbeidsfolk i brukte han titt trælar. Dei var anten fanga i strid elder kjøpte. Eigaren kunde gjera med dei som han vilde; han raadde endaa lor live …
1. Norig i smaarike.
Stortinge
X. Norig etter 1814.
Etter ufreden var det mykje aa gjera. I 1815 vedtok stortinge og den svenske riksdagen ein samlagslov (riksakt) som set fast samlagsvilkori. Det var skralt med pengestelle. Papir, pengar var det nok av; men daa det vanta sylv og gull til aa løysa dei inn med, sette stortinge dei ned i verd, soleis at ein papirdalar ikkje galdt meir en …
Kongen let seg no nøgja med at han sette fram 10 forslag til endring av grunnloven. Millom anna vilde han hava rett til aa negta
1. Norig i smaarike.
Næringsvegjerne var jordbruk, feavl, veiding, fiske og handel.
IV. Ufred innanlands i Norig 1130—1240.
1. Norig i smaarike.
Daa dei ogso tok svære skattar av folk, vart dei alle mislikte og tvo drepne.
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
Kristian fekk hollandske kjøpmenner til aa kappast med hanseatarne um handelen, og no laut tyskarane koma med betre varor og gjeva kjøp.
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
Haakon Magnusson den yngre (1355—80) freista aa hjelpa upp handelen i Norig.
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
Han slo lag med den danske kongen og vilde tugta hanseatarne. Men dei hadde store skip med kanonar.
1. Norig i smaarike.
Loke vart teken upp millom æserne, endaa han var av trollætt.
1. Norig i smaarike.
… all malmen. Men i ei hola i fjelle sat ei trollkjering. Ho vilde ikkje graata. So laut Balder vera der han var. Denne kjeringi var Loke. Hemnen. Loke gjøymde seg paa eit fjell; men Odin saag han. Daa æserne kom og vilde take han, skapte han seg um til ein laks og kasta seg i ein foss; men dei fanga …
1. Norig i smaarike.
… Desse nornorne raar for liv og skjepna. Utsendingarne deira fylgjer folk fraa vogga til gravi. Nokre gjerer godt, og nokre vondt. Odin er størst av æserne. Han bur i Valhall, som hev yver 500 dører, og kvar er so stor, at 80 brynjeklædde menner kan gaa jamsides igjenom. Lofte er av spjut, og take av blanke skjoldar. Fraa høgsæte ser …
1. Norig i smaarike.
Til Odin i Valhall kjem alle dei som gjerer rett og fell i ærlegt slag.
X. Norig etter 1814.
… heile bibelen umsett paa det norske tungemaale. Provst Landstad gav (1869) ut ei betre salmebok en dei gamle me hev fraa Danmark. Salmediktaren professor Elias Blix hev utgjeve 250 salmar paa norsk, og dei vart (1892) godkjende til kyrkjebruk jamsides med Landstads. 1842 vart det norske missionssellskape skipa, og aare etter drog Schreuder ut som missionær til Sulu i Afrika, …
X. Norig etter 1814.
Eit sjømannssamlag sender prestar til sjømenner i framande hamnar ; indre-missionssamlag verkar i vort eige land, og avhaldssamlag tevlar imot rusdrykkjer.
1. Norig i smaarike.
Næringsvegjerne var jordbruk, feavl, veiding, fiske og handel.
IV. Ufred innanlands i Norig 1130—1240.
Daa flydde erkebisp Eirik til Danmark og lyste Sverre i bann, det vil segja lyste han ut or kyrkjesamfunde; men daa han paa same tid vart blind, sa Sverre: «Bannstraala raakte ikkje meg; ho dreiv i augo paa han sjølv.
Eg vonar borni lett vil kunna fortelja det meste av dette, naar dei fyrst fær høyra det af læraren og sidan lesa det nokre gonger; men det som ikkje endefram er sogor, men t. d. vedkjem hus og skikkar, tarv dei ikkje plent fortelja. Dei fær greia paa det likevel, naar ein talar med dei um det.
Eg vonar borni lett vil kunna fortelja det meste av dette, naar dei fyrst fær høyra det af læraren og sidan lesa det nokre gonger; men det som ikkje endefram er sogor, men t.
X. Norig etter 1814.
Alt ifraa han var liten hadde han hug til lesing, og daa han var 18 aar, vart han umgangsskulelærar.
X. Norig etter 1814.
Sidan hev mange skrive norsk, og i 1892 fastsette stortinge at skuleborni skulde læra lesa det norske landsmaale liksovet som bokmaale, og skulestyre kan avgjera kva maal dei skal læra skriva.
1. Norig i smaarike.
1. Norig i smaarike.
… ; E Enden paa verdi kjem, for det vonde fær magti baade i himmelen og paa jordi. I tri aar er det frost og snøfok utan sumar. Jordi skjelv, og fjelli sturtar. Loke og Fenrisulven kjem laus. Midgardsormen sym til lands, og heile jotun-
1. Norig i smaarike.
… for ufred, og Brage for skaldekunst. Heimdall held vakt. Han ser 100 mil og høyrer grase gror. Naar han blæs i Gjallarhorne, ljomar det yver heile verdii Frøya er gudinna for kjærleik. — Tysdagen heiter etter Tyr, onsdagen etter Odin, torsdagen q etter Tor, og fredagen etter Frøya, men sundagen etter soli, maandagen etter maanen og laurdagen etter laug elder …
1. Norig i smaarike.
… og sjølv vassa han i land. Trym, tursedrotten, stal hamaren hans Tor og gjøymde han 8 mil under jordii Han vilde ikkje koma att med han, utan han fekk Frøya til kona. Frøya var sint, daa ho høyrde dette. Bringa hennar gjekk, so syljorne rista. »Giftesjuk laut eg vera, um eg skulde til Jotunheim», sa ho. So laut Tor pynta …
1. Norig i smaarike.
… øksar, knivar og andre reidskaper av stein og bein. Denne tidi kalla dei steinaldren. Daa var det faa folk, og dei levde berre av veiding og fiske. So kom bronse aldren, daa folk gjorde seg vaapn og verkty av bronse, det er ei blanding av kopar og tin. I den tid tok dei so smaatt til aa dyrka jordi og …
1. Norig i smaarike.
… seg vaapn og verkty av bronse, det er ei blanding av kopar og tin. I den tid tok dei so smaatt til aa dyrka jordi og faa seg husdyr. Jarnaldren tok til ved Kristi tider. Daa fekk folk seg kvasse vaapn og reidskaper av jarn og staal, so dei betre kunde greia seg. Jarne kom | sunnanfraa. I landi ved …
1. Norig i smaarike.
Han let den gamle Eidsivaloven gjelda for heile dette rike, og FEidsivatinge vart no ting for heile austlande.
1. Norig i smaarike.
… den andre vart stam, so dei berre lo aat han, og den tridje so haas, at ingen kunde høyra han. Daa laut folk lata seg kristna. Paa Gulatinge lova hovdingarne aa taka kristendomen, soframt han vilde hjelpa upp ætti deira og gifta Astrid, syster si, med Erling Skjalgsson, som var ein framifraa staut mann. Olav og Astrid gjekk inn paa …
1. Norig i smaarike.
… alle var sinte paa Loke. Daa dei skulde til aa tala, kom graaten fram. Frigg spurde um nokon vilde rida til Helheim og løysa Balder ut. Hermod, sveinen hans Odin, baud seg til. Han steig paa Sleipne og reid av garde. – Æserne stopla upp eit baal paa skipe hans Balder og brende like der. Daa Nanna, kona hans, saag …
1. Norig i smaarike.
… tenkte han paa aa leggja ned kongedøme og gaa i kloster; men han hadde ikkje vore eit aar i Russland, fyrr han fekk spyrja, at Haakon jarl hadde gjenge til paa sjøen, og daa tok han paa heimvegen og vilde vinna att rike sitt. Magnus, son sin, let han vera att hjaa Jarisleiv. Den svenske kongen hjelpte han med mannskap, …
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
… maale og skikkarne deira, og hjelpte dei paa mange maatar. Mange vart kristne, og Egede ber namne Grønlands apostel. Under Kristian 6 (1730—846) fekk pietismen magti i riksstyre. Konfirmasjonen vart innførd 1736. Bispen Pontoppidan skreiv den namngjetne forklaringi, som borni skulde læra. Umgangsskular kom i stand, og no lærde dei fleste aa lesa. Det vart paalagt folk aa gaa trottugt …
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
1. Norig i smaarike.
… var fager, men sløg og vond. Titt hjelpte han æserne med gode raad, men likte best aa gjera dei skade og hjelpa jotnarne. Han hadde tri fæle born, Fenrisulven, Midgardsormen og Hel. Æserne venta seg ikkje anna en vondt av dei. Difyr batt dei ulven paa ein holm; men dei var ikkje god til aa faa band paa han, utan …
1. Norig i smaarike.
… hans Odin, baud seg til. Han steig paa Sleipne og reid av garde. – Æserne stopla upp eit baal paa skipe hans Balder og brende like der. Daa Nanna, kona hans, saag dette, brast hjarta hennar, so dei laut brenna henne paa same baale. – Hermod reid 9 netter gjenom myrke og djupe dalar. Daa han kom til Helgrindi, steig …
1. Norig i smaarike.
… ramnar. Um morgonen fyk dei ut og fer jordi rundt, og ut paa dagen kjem dei att med tidend fraa alle land. Den graae hesten hans heiter Sleipne og hev 8 bein. Paa den rid han likso fort i lufti og paa sjøen som paa landjordi. Til Odin i Valhall kjem alle dei som gjerer rett og fell i ærlegt …
1. Norig i smaarike.
… eldste tid kjende folk her i lande ikkje til jarn og staal; men dei gjorde sig øksar, knivar og andre reidskaper av stein og bein. Denne tidi kalla dei steinaldren. Daa var det faa folk, og dei levde berre av veiding og fiske. So kom bronse aldren, daa folk gjorde seg vaapn og verkty av bronse, det er ei blanding …
VI. Norig i samlag med Sverike og Danmark
Men so kom holsteinarane med ein her. Gustav Vasa hjelpte dei. Etter fleire harde slag tok dei lande, og no vart Kristian 3 konge.
1. Norig i smaarike.
… men fekk ikkje drepa han. So gav han Hyme eit drag under øyra med knytte neven, so han stupte yver bord, og sjølv vassa han i land. Trym, tursedrotten, stal hamaren hans Tor og gjøymde han 8 mil under jordii Han vilde ikkje koma att med han, utan han fekk Frøya til kona. Frøya var sint, daa ho høyrde dette. …
1. Norig i smaarike.
… sleikte paa dei salte rimklumparne, kom det upp av steinen ein stor, sterk og fager mann. Han fekk ein son, som heitte Bør. og Bør hadde tri søner. Odin, Vile og Ve. Dei drap Yme og drog kroppen hans ut i Ginnungagap. Blode gjorde dei til hav, kjøte til jord, beini til berg, og haare til skog. Skallen gjorde dei …
Haakon for til Norig, daa han spurde at far hans var slokna. Adalstein gav han folk og gode skip med.
Bokfamilien Jonas Vellesen: Norges historie for skole og hjem / Norigs soga for skule og heim