223

No vart Fredrik konge, men i røyndi hadde han styrt alt fraa 1784. Det saag myrkt ut, helst fyr Norig. Daa floten var røvad og ufreden med England tok til, var det so det krydde med engelske herskip paa sjøen, so det var mest uraad aa fara landamillom. Engelskmennerne hadde teket ein brote med handelsskip fraa Norig og Danmark, og det vart slutt med handel og skipsferd. Uaar vart det og, og daa det inkje kunne koma korn fraa utlandet, vart det svult og sjukdom i Norig, og rikskassa hadde ei uhorveleg gjeld. Norig laut no syta fyr seg sjølv, og det vart skipat ei styringsnevnd (»regjeringskommission«) fyr Norig med prins Kristjan August av Augustenborg til formann; det var ein dugande mann, som folket heldt av.

Dessimillom var ufreden med Sverik i full gang. Den svenske kongen, Gustav den fjorde, var halvgalen og styrde so ille, at Sverik misste heile Finnland, endaa baade svenskarne og finnarne slost manneleg og mange gonger vann paa russen. Men Gustav hatad den norsk-danske styringi meir enn Russland, og daa heren trengdest som mest i Finnland, sende han general Armfelt med 20,000 mann mot Norig. Nordmennerne var inkje braadt so mange, og rauk ved Lier, men alle andre stader vann dei. Ved Toverud i Urskoug fangad dei ein svensk herstyrke paa 100 mann; i Trongen (Blaamyri) i Solør fangad dei 400 mann og likso mange ved Berby i Enningdalen. Fraa 14de april til 10de juni 1808 hadde svensken misst yver 2000 mann og mange 224kanonur og laut draga seg ut or Norig. Samstundes lagad russen seg til aa ganga fraa Finnland inn i Sverik. Daa stod det so ille til i Sverik, at det var inkje onnor raad enn aa setja av kongen. Den svenske heren, som hadde voret i Norig, gjekk til Stockholm, og Kristjan August lovad, at han skulde halda seg i ro so lenge. Daa vart Gustav avsett, og farbror hans, Karl den trettande, vart konge 1809, og daa han inkje hadde born, vart Kristjan August utnemnd til ettermannen hans. Med det same innførde svensken ein friare riks-skipnad. No fekk Sverik fred med Russland og laut gjeva fraa seg heile Finnland. Med Norig og Danmark gjorde det fred i Jønkøping, soleids at alt skulde vera som fyrr. 1809.

Kristjan August hadde voret ein god styrar i Norig og ein utifraa vensæl mann, og nordmennerne fylgde han med sorg til landskilet. I Sverik vart han og ovende vensæl, men aaret etter braaddøydde han.¹)

Ufreden med England hadde vart i tvo aar og hadde voret til den største ulukka fyr Norig. Andre rike, som var med paa »kontinentalsystemet«, heldt paa og handlad like raatt med England, og store flotar av handelsskip førde varur att og fram under nøytralt flagd. Men den norsk-danske kongen totte slikt var uærlegt og gav inkje lov til det. Baade nordmennerne og danskarne rustad ut kaperskip (vikingskip) og mindre herskip og tok mange handelsskutur fraa engelskmennerne, og dei vann ender og daa paa dei engelske herskipi. Men ved detta vart engelskmennerne nøydde 225til aa senda mange herskip til havet millom Norig og Danmark, so det var stor faare fyr dei norske skuturne, som vaagad seg ned til Danmark etter korn, og sistpaa vart naudi so stor i Norig, at landet laut reint ganga under, skulde det halda paa slik lenger.

Tanken um sjølvstyre vaknar. Nordmennerne tok no til aa skyna, at det høvde ille fyr Norig aa vera i samlag med Danmark, og dei tok til aa lengta etter aa faa Norig sjølvstyrt. I slutten av det 18de aarh. (1790 til 1799) var det prente-fridom i Norig og Danmark, og i den tidi fekk dei franske revolutionstankarne myket inngang i Norig, og her kom dei i god jord. Myket av det, som franskmennerne stridde so hardt fyr aa faa, hadde nordmennerne fyrr: i Norig var alle frie og like fyr logi, og det norske folket var det mest demokratiske i Europa. I den tidi, daa adel og presteskap og einvaldskongar styrde landi, kunne inkje Norig halda seg jamsides med andre land, daa det inkje hadde nokon megtig adel elder presteskap og inkje innanlandskongar yver seg, men framande kongar, som i lengste laget hindrad den norske nationaliteten fraa aa veksa fram. Men det var von um, naar fridomen fekk inngang alle stader, daa skulde det norske folket koma til æra att.

Fleire tok no til aa tenkja paa aa brjota det gamle samlaget med Danmark. Detta var mest dei rike trelasthandlararne og skogeigararne og jarnverkseigararne paa Austlandet. Dei vilde hava fred med Sverik og England og skynad, at det engelske sjølvstyret var myket gagnlegare enn einvaldsmagti. Dei meinte, at jamvæl eit samlag med Sverik var betre enn som det no

15

226var. Den hævaste av desse rikmennerne var greiven Herman Wedel-Jarlsberg¹).

Misnøgjet med kongens aatferd voks med kvar dag. Daa laut kongen gjeva etter. Danmark heldt paa med ufreden, men Norig fekk eit slags freds-tilstand med England. Nordmennerne kaupte i England license-brev (uttal: leisens-brev) elder fribrev, so dei kunne føra trelast til England, og korn fraa Danmark til Norig. Hausten 1809 siglde ein stor norsk trelast-flote ut etter Kristiania-fjorden med strjukande bør, og no kom det liv i handelen, og landet fekk det kornet, det trengde. Det var mest berre Kristianssand og bygderne vestanfyr, som heldt paa med ufreden. Her treivst vikinglivet paa gomol vis, og tidt fekk dei stort herfang. I 1810 skar dei ut 48 rikt ladde skip av ein stor engelsk handelsflote og førde til Kristianssand og selde ladningarne fyr 7½ million riksdalar. Det vart stor vælstand fyr ei stund paa denne kanten, og sjømannskonur klædde seg i det finaste silkety. Men hine nordmennerne likad inkje detta, daa det lokkad engelske herskip upp under Norig, so inkje norskt skip kunne vaaga seg ut, mindre det hadde license-brev. Dei likad inkje helder, at kongen sende upp fregatten Najaden til aa verja den norske havstrandi. Havstrandi trengde inkje til verjing, naar berre engelskmennerne fekk vera i fred, og engelskmennerne øydelagde Najaden i Lyngør 1812. Yver 200 mann fall elder vart saarad der.

I desse tronge aari aukad fedralands-kjærleiken og fridomshugen paa. I 1810 vart »selskabet for Norges 227vel« skipat, og detta sette fram det gamle kravet um, at Norig skulde faa eit universitet. I halvtannat aarhundrad hadde kongarne negtat detta, daa dei var rædde, at nordmannskapen daa skulde veksa for hardt, men no, daa riki var i stor faare og naud, laut kongen gjeva etter. Store gaavur strøymde inn til det nye universitetet, og gleda var stor. Andre september 1811 vart det fastsett, at det skulde skipast, og tvo aar etter kom det i full gang. No hadde Norig fenget alt det, som trengdest, so det kunne verta eit sjølvstendigt rike.

I desse aari hadde Frankrike under Napoleon fenget uhorveleg magt. I 1812 gjorde han innfall i Russland med heile herstyrken sin, umkring ein halv million, men det bar so uheppeleg til, at dei fleste døydde av kulde og sjukdom, og han laut draga ut or Russland med leivningarne av heren. I denne ufreden heldt Sverik med Russland. Svenskarne hadde valt ein av dei franske herførararne, Bernadotte, til krunprins etter Kristjan August, og daa tok han namnet Karl Johan. Han hadde gjort ei avtala med Russland i Aabo 1812, at Sverik skulde faa Norig i skadebot fyr Finnland. Daa Napoleon hadde misst so myket folk, gjorde dei fleste magterne i Europa samlag mot han, og Sverik vart med, og England og Preussen lovad, at det skulde faa Norig. Norig og Danmark var no dei einaste, som heldt med Napoleon, og soleids fekk dei no ufred med Sverik, England og Russland og Preussen paa ein gong.

No tok England til aa hindra license-handelen, og prøvde snart etter paa aa svelta Norig reint ut. I denne naudi sende Fredrik den sette syskenbarnet sitt¹), 228Kristjan Fredrik, upp til Norig som stathaldar, men han var ein litet dugande styrar, og naudi voks fyr kvar dag. 1812 var det største uaaret, folk kunne minnast, og det var mest umogelegt aa faa upp korn fraa Danmark, endaa styringi ærlegt gjorde det ho kunne, og folk laut taka til borkebraudet att. Paa denne tidi gjekk papirsetlarne so ned i verde, at dei gav 1000 papirdalar fyr ei tunna kveite, og banken gjorde bankerot 1813, og soleids misste mange alt det dei hadde.

Den einaste bergingi, kong Fredrik den sette hadde, var Napoleon. Denne samlad alt det mannskapet han kunne faa, men i oktober 1813 tapte han slaget ved Leipsig, og daa var det ute med han. Daa drog Karl Johan, som hadde voret med i striden mot fedralandet sitt, med ein svensk og russisk her inn i Holsten. Danskarne varde seg manneleg i fleire slag, endaa fienden var 5 gonger so mannsterk, men daa det var uraad aa halda paa med ufreden, gjorde Fredrik den sette fred i Kiel 14de januar 1814. Ved denne freden skulde Sverik hava Norig, so nær som Island og Færøyarne og Grønland, men taka paa seg ein høveleg part av den norsk-danske riksgjeldi. I skadebot skulde Danmark faa nokot land i Tyskland ¹).

Soleids vart Norig skilt fraa Danmark. Daa hadde dei voret ihop i 434 aar.

223

No vart Fredrik konge, men i røynda hadde han styrt alt frå 1784. Det såg mørkt ut, helst fyr Norig. Då flåten var røva og ufreden med England tok til, var det so det krydde med engelske herskip på sjøen, so det var mest uråd å fara landamellom. Engelskmennene hadde teke ein brote med handelsskip frå Norig og Danmark, og det vart slutt med handel og skipsferd. Uår vart det og, og då det inkje kunne koma korn frå utlandet, vart det svult og sjukdom i Norig, og rikskassa hadde ei uhorveleg gjeld. Norig laut no syta fyr seg sjølv, og det vart skipat ei styringsnevnd (»regjeringskommission«) fyr Norig med prins Kristjan August av Augustenborg til formann; det var ein dugande mann, som folket heldt av.

Dessimillom var ufreden med Sverik i full gang. Den svenske kongen, Gustav den fjerde, var halvgalen og styrde so ille, at Sverik miste heile Finnland, endå både svenskane og finnane slost manneleg og mange gonger vann på russen. Men Gustav hata den norsk-danske styringa meir enn Russland, og då hæren trengdest som mest i Finnland, sende han general Armfelt med 20,000 mann mot Norig. Nordmennene var inkje brått so mange, og rauk ved Lier, men alle andre stader vann dei. Ved Toverud i Urskoug fanga dei ein svensk herstyrke på 100 mann; i Trongen (Blaamyri) i Solør fanga dei 400 mann og likso mange ved Berby i Enningdalen. Fraa 14de april til 10de juni 1808 hadde svensken mist over 2000 mann og mange 224kanonar og laut dra seg ut or Norig. Samstundes laga russen seg til å gå frå Finnland inn i Sverik. Då stod det so ille til i Sverik, at det var inkje anna råd enn å setja av kongen. Den svenske hæren, som hadde vore i Norig, gjekk til Stockholm, og Kristjan August lova, at han skulle halda seg i ro so lenge. Då vart Gustav avsett, og farbror hans, Karl den trettande, vart konge 1809, og då han inkje hadde born, vart Kristjan August utnemnd til ettermannen hans. Med det same innførte svensken ein friare riks-skipnad. No fekk Sverik fred med Russland og laut gje frå seg heile Finnland. Med Norig og Danmark gjorde det fred i Jønkøping, soleids at alt skulle vera som før. 1809.

Kristjan August hadde vore ein god styrar i Norig og ein utifrå vensæl mann, og nordmennene fylgde han med sorg til landskilet. I Sverik vart han og ovende vensæl, men året etter braaddøydde han.¹)

Ufreden med England hadde vart i to år og hadde vore til den største ulukka fyr Norig. Andre rike, som var med på »kontinentalsystemet«, heldt på og handla like rått med England, og store flotar av handelsskip førde varer att og fram under nøytralt flagg. Men den norsk-danske kongen tykte slikt var uærleg og gav inkje lov til det. Både nordmennene og danskane rustad ut kaperskip (vikingskip) og mindre herskip og tok mange handelsskuter frå engelskmennene, og dei vann ender og då på dei engelske herskipi. Men ved detta vart engelskmennene nøydde 225til å senda mange herskip til havet mellom Norig og Danmark, so det var stor fare fyr dei norske skutene, som våga seg ned til Danmark etter korn, og sistpå vart nauda so stor i Norig, at landet laut reint ganga under, skulle det halda på slik lenger.

Tanken om sjølvstyre vaknar. Nordmennene tok no til å skjøne, at det høvde ille fyr Norig å vera i samlag med Danmark, og dei tok til å lengta etter å få Norig sjølvstyrt. I slutten av det 18de aarh. (1790 til 1799) var det prente-fridom i Norig og Danmark, og i den tida fekk dei franske revolusjonstankane mykje inngang i Norig, og her kom dei i god jord. Mykje av det, som franskmennene stridde so hardt fyr å få, hadde nordmennene før: i Norig var alle frie og like fyr logi, og det norske folket var det mest demokratiske i Europa. I den tida, då adel og presteskap og einvaldskongar styrde landa, kunne inkje Norig halda seg jamsides med andre land, då det inkje hadde nokon mektig adel eller presteskap og inkje innanlandskongar over seg, men framande kongar, som i lengste laget hindra den norske nasjonaliteten frå å veksa fram. Men det var von om, når fridomen fekk inngang alle stader, då skulle det norske folket koma til æra att.

Fleire tok no til å tenkja på aa brjota det gamle samlaget med Danmark. Detta var mest dei rike trelasthandlarane og skogeigarane og jarnverkseigarane på Austlandet. Dei ville hava fred med Sverik og England og skynad, at det engelske sjølvstyret var mykje gagnlegare enn einvaldsmagti. Dei meinte, at jamvel eit samlag med Sverik var betre enn som det no

15

226var. Den hævaste av desse rikmennene var greven Herman Wedel-Jarlsberg¹).

Misnøyet med kongens åtferd voks med kvar dag. Då laut kongen gjeva etter. Danmark heldt på med ufreden, men Norig fekk eit slags freds-tilstand med England. Nordmennene kjøpte i England license-brev (uttal: leisens-brev) eller fribrev, so dei kunne føra trelast til England, og korn frå Danmark til Norig. Hausten 1809 siglde ein stor norsk trelast-flåte ut etter Kristiania-fjorden med strjukande bør, og no kom det liv i handelen, og landet fekk det kornet, det trengde. Det var mest berre Kristianssand og bygdene vestanfor, som heldt på med ufreden. Her treivst vikinglivet på gamal vis, og titt fekk dei stort herfang. I 1810 skar dei ut 48 rikt ladde skip av ein stor engelsk handelsflåte og førde til Kristianssand og selde ladningane fyr 7½ million riksdalar. Det vart stor velstand fyr ei stund på denne kanten, og sjømannskoner kledde seg i det finaste silkety. Men hine nordmennene likte inkje detta, då det lokka engelske herskip opp under Norig, so inkje norsk skip kunne våga seg ut, mindre det hadde license-brev. Dei likte inkje heller, at kongen sende opp fregatten Najaden til å verja den norske havstranda. Havstranda trengde inkje til verjing, når berre engelskmennene fekk vera i fred, og engelskmennene øydelagde Najaden i Lyngør 1812. Over 200 mann fall eller vart såra der.

I desse tronge åra auka fedralands-kjærleiken og fridomshugen på. I 1810 vart »selskabet for Norges 227vel« skipat, og detta sette fram det gamle kravet om, at Norig skulle få eit universitet. I halvtannat aarhundrad hadde kongane negtat detta, då dei var redde, at nordmannskapen då skulle veksa for hardt, men no, då rika var i stor fare og naud, laut kongen gjeva etter. Store gåver strøymde inn til det nye universitetet, og gleda var stor. Andre september 1811 vart det fastsett, at det skulle skipast, og tvo år etter kom det i full gang. No hadde Norig fenget alt det, som trengdest, so det kunne verta eit sjølvstendig rike.

I desse åra hadde Frankrike under Napoleon fenget uhorveleg makt. I 1812 gjorde han innfall i Russland med heile herstyrken sin, omkring ein halv million, men det bar so uheppeleg til, at dei fleste døydde av kulde og sjukdom, og han laut dra ut or Russland med leivningane av hæren. I denne ufreden heldt Sverik med Russland. Svenskane hadde valt ein av dei franske herførararne, Bernadotte, til kronprins etter Kristjan August, og då tok han namnet Karl Johan. Han hadde gjort ei avtala med Russland i Aabo 1812, at Sverik skulle få Norig i skadebot fyr Finnland. Då Napoleon hadde mist so mykje folk, gjorde dei fleste maktene i Europa samlag mot han, og Sverik vart med, og England og Preussen lova, at det skulle få Norig. Norig og Danmark var no dei einaste, som heldt med Napoleon, og soleids fekk dei no ufred med Sverik, England og Russland og Preussen på ein gong.

No tok England til å hindra license-handelen, og prøvde snart etter på å svelta Norig reint ut. I denne nauda sende Fredrik den sette syskenbarnet sitt¹), 228Kristjan Fredrik, opp til Norig som stathaldar, men han var ein lite dugande styrar, og nauda voks fyr kvar dag. 1812 var det største uåret, folk kunne minnast, og det var mest umogleg å få opp korn frå Danmark, endå styringa ærlegt gjorde det ho kunne, og folk laut taka til borkebrødet att. Paa denne tida gjekk papirsetlarne so ned i verde, at dei gav 1000 papirdalar fyr ei tunna kveite, og banken gjorde bankerott 1813, og soleids miste mange alt det dei hadde.

Den einaste berginga, kong Fredrik den sette hadde, var Napoleon. Denne samla alt det mannskapet han kunne få, men i oktober 1813 tapte han slaget ved Leipsig, og då var det ute med han. Då drog Karl Johan, som hadde vore med i striden mot fedrelandet sitt, med ein svensk og russisk her inn i Holsten. Danskane varde seg manneleg i fleire slag, endå fienden var 5 gonger so mannsterk, men då det var uråd å halda på med ufreden, gjorde Fredrik den sette fred i Kiel 14de januar 1814. Ved denne freden skulle Sverik hava Norig, so nær som Island og Færøyarne og Grønland, men taka på seg ein høveleg part av den norsk-danske riksgjeldi. I skadebot skulle Danmark få noko land i Tyskland ¹).

Soleids vart Norig skilt frå Danmark. Då hadde dei vore i hop i 434 år.