213

Kristjan var inkje fullt 17 aar, daa han vart konge. Same aaret vart han gift med ei engelsk kongsdotter, Karoline Matilde. Kristjan brydde seg korkje um styringi elder dronningi, og dreiv paa med turing og lauslivnad, til han gjekk reint fraa vitet. Bernstorff styrde i fyrstningi, men sidan fekk ein tyskar, Johan Fredrik Struensee, all magti.

Upplysnings-tidi. I lange tider hadde einvaldskongar og stormenner i Europa livt i leik og gleda, men aalmugen hadde trælat og slitet i aandelegt myrker. Kristendomen, som skulde vera ei trøyst fyr dei, som var i naud, vart til ei svipa i henderne paa dei store herrarne. Men ikring midten av det 18de aarh. var det fleire gjæve menner, mest i Frankrike, som sette fram den læra, at alle skulde vera frie og like fyr logi, og dei vilde tyna all gomol ovtru og faa upplysning utbreidd til alle, so dei kunne verta gode menner og nyttige borgarar, og heile menneskja skulde verta lukkeleg. Upplysnings-mennerne lagde grunnlaget fyr betre tider, men ille var det, at mange av dei inkje saag annat enn trældom og ovtru i kristendomen og vilde sopa vek den med all den gamle styggedomen.

Faa folk trengde so myket til umbot som det 214danske. Aalmugen var nedtrælkad, og einvaldsstyringi hadde gjort heile folket umyndigt. Ho lagde seg upp i alt, sette fyre, korleids folk skulde klæda seg, kvat dei skulde eta, kor mange gjester dei hadde lov til aa beda heim, kvat bøker dei fekk lov til aa prenta, kor tidt dei skulde ganga i kyrkja og meir slikt. Danskarne fann seg rolegt i alt slikt og hadde berre eit hjartans ynskje: aa faa seg ein titel.

Struensee var ein upplysnings-mann og vilde retta paa alt det gamle i ei handevending. Han gav inkje lenger pengar til fabrikkarne, gav lov til aa prenta allslags bøker, let mange unyttige helgdagar ganga inn, daa dei berre fekk folk til aa ganga og lata seg. Dei skulde inkje lenger hava lov til aa pina folk, naar dei vart forhøyrde, og dei skulde inkje taka tenarar til storfolket og gjera til embættsmenner. Ein heil brote med letingar, som hadde naadeløn av kongen, tok han løni fraa. Han tenkte paa aa gjeva nordmennerne eit universitet og gjera den danske bonden fri.

Struensee hadde fenget statsraadet avsett og styrde i 16 maanadar reint som han vilde. Som ventande var, fekk han fort mange fiendar, daa han tok braudet fraa mange. Fritenkjar var han og, og gav ut alle rettarbøter paa Tysk og brydde seg aldri um ei bønskrift elder ein søknad, mindre han var paa Tysk. Han heldt seg for myket med dronningi og. Enkjedronningi, Juliane Marie, og son hennar, erveprins Fredrik, halvbror til kongen, og Ove Guldberg, læraren hans, og fleire andre slo seg ihop og gjekk ei natt inn til kongen og tvingad han til aa skriva under eit brev um aa setja fast baade Struensee og dronningi. Struensee og ven hans, Brandt, vart dømde fraa livet og rettad. Fyrst 215hogg dei høgre handi av og sidan hovudet, so hogg dei kroppen i smaastykke og lagde dei paa »steile« 1772. Dronningi vart førd til Hannover og døydde nokre aar etter.

Styringi hans Ove Guldberg 1772—1784. Erveprins Fredrik vart no formann i statsraadet, men daa han var ein styving, fekk Guldberg mest aa segja. Han førde alt attende til det gamle. Han var elles ein god dansk mann; han let offiserarne kommandera heren paa Dansk, og det kom ut ei log um »innfødsretten«, det vil segja, at berre innfødde, danskar, nordmenner og holstenarar, skulde faa embætte. Men under denne styringi vart gjeldi større og større. Styringi gav ut ei heil mengd med pengesetlar til aa faa pengar, daa ho inkje torde leggja paa nye skattar; detta førde sidan store ulukkur med seg. Bønderne i Danmark fekk det helder verre enn betre. Nordmennerne fekk inkje nokot universitet, og Guldberg arbeidde paa reint aa tyna det norske namnet. Riket skulde inkje vera »dansk-norskt«, men berre danskt. »Ingen nordmann er til; alle er borgarar av den danske staten«, hev han skrivet.

Norsk nationalitet. Bokrike. Men no hadde det vaknat ein sterk kjærleike til fedralandet i Norig. Upplysnings-tidi var komi dit og. Franskmannen Rousseau (uttal Russaa) hadde skrivet myket mot kulturen, som han sagde skjemde ut folk, og vilde, at dei skulde venda seg fraa kulturen til naturi og det gamle naturlege tilstand, som folk hadde livt i fyrr. Mange lydde etter detta, og daa tok dei til aa vyrda myket meir um den norske bonden. Han hadde liten kultur og var inkje utskjemd; han var inkje stort anderleids no, enn han hadde voret i gamle dagar. Den litet 216upplyste, men frie og gjæve odelsbonden vart no mynstermannen. Bymannen vart stolt og gild av bonden, og dei norske diktararne kvad visur baade um honom og um det fagre fedralandet. Byfolket hadde fyrr voret mest som ei dansk nybygd i landet, men no kjende dei seg som nordmenner, og heldt seg inkje for mindre gjæve enn danskarne. Den norske heren hadde jamleg stridt betre enn den danske. Norig var no likso folkerikt som Danmark, og dei norske diktararne var den beste studningi fyr bokriket, og heldt den nordiske nationaliteten uppe i Danmark. Kristjan Braunman Tullin (døydde 1765) fraa Kristiania var ei stund den beste diktaren. Dansken Johannes Ewald (d. 1781) vart ein myket større diktar, men han hermde for myket etter dei tyske, og mange hermde etter dei franske. Daa skreiv nordmannen Johan Herman Vessel (d. 1785) Kjærlighed uden strømper, som var ei skalkeherming paa den aandlause etterlikningi av den franske »klassiske« tragedie. Trønderen Johan Nordal Brun (seinare bisp i Bergen, d. 1816) skreiv: For Norge, kjæmpers fødeland og fleire visur til Norigs pris, og Edvard Storm fraa Vaage i Gudbrandsdalen (d. 1794) skreiv Sinklarsvisa og visur paa norskt bygdemaal. Detta var fyrste gongen paa mange hundrad aar, at ein norsk namnkjend diktar skreiv paa landsmaalet. Nordmennerne Klaus Friman og Jens Zetlitz var og gode diktarar.

Dei danske diktararne og bokmennerne heldt med Evald og vilde innføra den nyare tyske diktekunst og sprikjande blære-stil, som Klopstock hadde grunnlagt. Men nordmennerne skipad »det norske selskab« i Kjøbenhavn 1772; dei vilde vera sjølvstendige og naturlege og stridde med spott og lentur mot all 217unaturleg knoting og tilgjord skrivemaate, og tok, liksom Holberg hadde gjort, det engelske og franske bokriket til mynster (umfram det gamle greske). Dei norske handelsmennerne hadde mange samhonker med England og Holland og Frankrike, medan dei danske var halve tyskarar. Soleids gjekk det til, at nettupp som styringi vilde gjera dei tvo folki til eitt, tok det til aa verta ei kluft millom dei. —

Paa denne tidi stridde dei engelske nybygderne i Nordamerika fyr fridomen sin, og reiv seg lause fraa England. Frankrike, Spania og Holland hjelpte dei. Medan desse store sjømagterne slost seg imillom, heldt Norig og Danmark seg utanfyr, og norske og danske skip kunne sigla fritt millom dei landi, som laag i ufred, og dei tente uhorveleg med pengar. Daa England vilde hindra denne handelen, gjorde Norig og Danmark samlag med Sverik og Russland, um at dei skulde verja handelsskipi sine med herskip, og at fritt skip skulde gjera fri ladning, det vil segja, at eit fredelegt skip kunne føra kvat slags ladning det vilde til ei av dei stridande magterne, naar det inkje var slikt, som trengdest til ufreden, som krut og vaapn. Detta samlaget kallar dei »den væpnad nøytraliteten«.

Krunprins Fredrik. 1784—1808. Krunprins Fredrik, einaste son hans Kristjan den sjaunde, vart konfirmerad 1784, og tok strakst styringi fyr fader sin. Han var inkje nokon framifraa mann, men ærleg og rettvis og tok seg dugelege raadgjevarar, som Andreas Peter Bernstorff, brorson til den eldre Bernstorff, og Kristjan Kolbjørnsen (av same ætti som Peter og Hans Kolbjørnsen). Detta var den beste styringi Norig og Danmark hadde, i den tid dei var ihop.

218I Nedenes amt hadde det lenge voret stor fatigdom. Bønderne der avlad litet korn, og daa danskarne hadde einerett til kornhandelen, laut bønderne kaupa laake varur til høge prisar, og laut selja sine eigne varur til underpris til aa faa korn. Mange pengekjære embættsmenner flaadde aalmugen og. Sistpaa tolde inkje bønderne detta lenger, bodstikka gjekk, og 2000 fjellbønder samlad seg fraa Nedenes amt og Telemarki og hadde ein dugeleg hovding, Kristjan Lofthus. Styringi vart skræmd og lovad godt, og daa gjekk bønderne heimatt; daa vaagad styringi seg til aa fanga Lofthus og sete han paa Aakershus, men ho heldt det ho hadde lovat og refste elder avsette fleire embættsmenner, og gav kornhandelen fri. 1788.

Strakst etter vart Finnmarks-handelen fri, og Hammerfest, Trums (Tromsø) og Vargøy (Vardø) vart grunnlagde, men det var endaa mange aar, fyrr finnmarkingarne lærde seg til aa bruka fridomen sin.

Paa Island hadde den danske eineretten gjort stor skade, og islendingarne svalt ihel i tusendvis. Endeleg vart i 1786 Islands-handelen fri fyr alle nordmenner og danskar, og folkemengdi, som paa nokre aar hadde minkat fraa 49,000 til 38,000, tok no til aa auka paa att.

Paa Island vart alltinget nedlagt 1800, og i Norig vart overhofretten og lagtingi nedlagde 1797, og det vart skipat 4 stiftsoverretter i staden, og forlikelseskommissioner vart innsette alle stader, so folk kunne avgjera sakerne sine med det gode.

I Danmark vart stavnsbandet avteket og bonden fri, og fraa den tid tok folkemengdi til aa auka paa der og.

219Ufred med Sverik. Fraa di Karl den tolvte fall, hadde Sverik lenge frametter ein fri riks-skipnad, og dei kallar denne tidi fyr »frihetstiden«. Adelen hadde all magti, og alle hine var misnøgde. Landet hadde fleire gonger havt ufred og hadde berre fenget tap og skam. 1772 tok Gustav den tridje seg mest einvaldsmagt. Men mange vart misnøgde med styringi hans. Daa tenkte han, at han skulde gjera alt godt att, naar han kunne gjera eit storverk, og tok paa med ein ufred med Russland. Daa sende den norsk-danske styringi etter avtala med Russland ein norsk her paa 12,000 mann inn i Sverik, og nordmennerne vann i eit litet slag ved Kvistrum bru og hersette fleire byar. 1788. Daa lagde England og Preussen seg imillom, og nordmennerne laut draga seg ut or Sverik, men styringi hadde havt so liten umtanke, at mange av dei døydde av sjukdom. Ufreden millom Sverik og Russland varde i fleire aar, og enden vart, at alt skulde vera, som det hadde voret fyrr. —

I slutten av det 18de aarh. heldt det paa med ufred i Europa. Daa dei engelske nybygderne i Nordamerika hadde gjort seg frie, tok fridoms-tankarne større vokster i Europa og. I 1789 braut den store franske revolutionen ut. Folket, som hadde voret trælkat som eit dyr, reiste seg no som eit dyr og riste av seg alle lekkjur, baade prestevelde og adelsvelde; alle skulde vera frie og like. Kongen vart avsett og sidan rettad. Hine kongarne i Europa tok fæla, og den nye franske fristaten fekk ufred med mest heile Europa.

Ufred med England. Norig og Danmark vart lenge utanfyr denne slaastingi, og handelen treivst ypparleg, helst den norske trelasthandelen, og store 220rikdomar aa kalla strøymde inn i landet. England hadde øydelagt elder innestengt den franske floten og vilde svelta Frankrike ut og stod paa det, at kjøt, mjøl og korn var »krigsfornødenheder« (trengdest til ufreden) og forbaud nøytrale skip aa innføra slikt. Alle nordmagterne (Norig-Danmark, Sverik, Russland og Preussen) slo seg ihop andre gongen um ein »væpnad nøytralitet« og vilde inkje finna seg i, at engelskmannen saag etter ladningi paa handelsskipi. Men daa sende England ein stor flote under Nelson og Parker mot Kjøbenhavn. Den norsk-danske styringi fekk inkje tid til aa setja i stand floten sin, so det var mest inkje annat enn eit land-batteri og gamle blokskip til aa møta fienden med. Skirtorsdagen andre april 1801 lagde Nelson fram med helvti av den engelske floten, og slaget tok til. Danskarne¹) og nordmennerne hadde berre helvti so myket mannskap og kanonur som engelskmannen, men endaa stridde dei paa kara-vis i fem timar, og Nelson sagde, at han hadde voret med i 105 sjøslag, men detta var det hardaste. Dei norsk-danske skipi vart øydelagde, men engelskmennerne kom i slik faare under striden, at Nelson baud vaapn-kvila og trugad med aa drepa fangarne. Daa gjekk krunprinsen inn paa fred og lovad, at han skulde ganga ut or samlaget med hine magterne. Ved same leitet vart kjeisaren i Russland, Paul, drepen, og den nye kjeisaren, Alexander, og den svenske kongen Gustav den fjorde gjekk inn paa fred med England.

Sidan hadde Norig og Danmark fred i seks aar, og dei norske og danske skipi tente godt. Elles var 221det ufred næst i heile Europa. I Frankrike vart Napoleon kjeisar og lagde under seg store stykke av andre rike. Han hadde ein hard ufred med Russland og Preussen og slo dei, og tvingad dei til fred i Tilsit 1807. Daa vart det venskap paa Frankrike og Russland. England var no den einaste, som heldt ut mot Napoleon, og det hindrad tilførsel til Frankrike. Napoleon, som ingen flote hadde mot England, vilde øydeleggja England paa den maaten, at han fekk dei fleste riki i Europa til aa lova, at dei inkje skulde handla med England (»kontinental-systemet«). Ved freden i Tilsit vart Russland og Frankrike samstellte um aa tvinga baade Sverik og Norig og Danmark til samlag mot England, og Napoleon hadde ætlat seg til aa taka den store norsk-danske floten og bruka mot England. Detta fekk den engelske styringi tidend um og sende ein stor flote og 30,000 mann til Danmark og kravde, at Norig og Danmark skulde gjera samlag med England og senda floten sin dit, og der kunne han daa liggja trygt, til dess det vart fred. Daa krunprins Fredrik sagde nei, kringsette engelskmennerne Kjøbenhavn og skaut paa byen. Mange vart drepne og 300 hus brann upp. Tri dagar heldt dei paa og skaut, daa gav Kjøbenhavn seg og engelskmennerne tok heile floten og øydelagde det, som dei inkje kunne hava med seg. September 1807.

No var krunprins Fredrik nøydd til aa gjera samlag med Frankrike, og sidan hadde Norig og Danmark i 7 aar ufred med England. Strakst etter gjorde Russland innfall i Finnland, daa Sverik inkje vilde vera med i samlaget mot England, og daa laut Norig og Danmark og vera med mot Sverik. 1808.

222Ved detta leitet døydde Kristjan den sjaunde. I alle dei aar han var konge, var han aldri i Norig.

Paa denne tidi livde ein av dei merkelegaste og mest dugande menner Norig hev havt. Det var bonden Hans Nilssen Hauge, f. 1771 paa Hauge i Tune. Han sagdest vera driven av aandi til aa forkynna Guds ord. Det kunne turvast og; aldri hadde det voret nokot sterkt og innarlegt religiøst liv i landet, og minst paa denne tidi. Dei upplyste trudde ingenting, og prestarne preikad meir um fjos-stell og potet-avl enn um synd og soning. Paa 6 aar for Hauge mest heile landet rundt og preikad i kvar den krok um bot og umvending og trui paa Guds naade i Kristus, og eit sterkt kristelegt liv vaknad mange stader. Samstundes lærde han folket upp til betre stell og skipad fabrikkar. »Haugianararne« hadde mest som ein svip av dei franske hugenottarne med brennande tru og klokt arbeid. Det var inkje aa venta, at statskyrkja og det bureaukratiske stellet hennar skulde lika denne reisning, som gjekk ut fraa bondefolket. Prestarne var etter han og fekk han i arrest mange gonger; for etter »konventikelplakaten« av 1741 hadde inkje andre enn prestar lov til aa preika. 1804 vart Hauge sett fast 11te gongen og sat i mange aar, medan ein »kongelig kommission« granskad hans ferd. I 1809 laut dei taka han ut or fengslet, for under ufreden var det inkje salt aa faa fraa utlandet, og Hauge lærde dei daa aa koka salt; dermed laut han i fengsel att. I 1814 fall det endeleg dom; han laut bøta 1000 riksdalar og betala umkostningarne. Daa han kom ut, var han 223fatig og helselaus. Sidan kaupte han garden Bredtvedt ved Kristiania og budde der til han døydde i 1824.

213

Kristjan var inkje fullt 17 år, då han vart konge. Same året vart han gift med ei engelsk kongsdotter, Karoline Matilde. Kristjan brydde seg korkje om styringa eller dronninga, og dreiv på med turing og lauslivnad, til han gjekk reint frå vitet. Bernstorff styrde i fyrstninga, men sidan fekk ein tyskar, Johan Fredrik Struensee, all makta.

Upplysnings-tida. I lange tider hadde einvaldskongar og stormenn i Europa levd i leik og gleda, men ålmugen hadde trælat og slitet i åndeleg myrker. Kristendomen, som skulle vera ei trøyst fyr dei, som var i naud, vart til ei svipa i hendene på dei store herrane. Men ikring midten av det 18de aarh. var det fleire gjæve menn, mest i Frankrike, som sette fram den læra, at alle skulle vera frie og like fyr logi, og dei ville tyna all gamal ovtru og få opplysning utbreidd til alle, so dei kunne verta gode menn og nyttige borgarar, og heile menneskja skulle verta lukkeleg. Upplysnings-mennene la grunnlaget fyr betre tider, men ille var det, at mange av dei inkje såg anna enn trældom og ovtru i kristendomen og ville sopa vek den med all den gamle styggedomen.

Faa folk trengde so mykje til umbot som det 214danske. Ålmugen var nedtrælkad, og einvaldsstyringi hadde gjort heile folket umyndig. Ho la seg opp i alt, sette fyre, korleis folk skulle klæda seg, kvat dei skulle eta, kor mange gjester dei hadde lov til å beda heim, kvat bøker dei fekk lov til å prenta, kor titt dei skulle gå i kyrkja og meir slikt. Danskane fann seg roleg i alt slikt og hadde berre eit hjartans ynskje: å få seg ein tittel.

Struensee var ein upplysnings-mann og ville retta på alt det gamle i ei handevending. Han gav inkje lenger pengar til fabrikkane, gav lov til å prenta allslags bøker, let mange unyttige helgdagar ganga inn, då dei berre fekk folk til å gå og lata seg. Dei skulle inkje lenger hava lov til å pina folk, når dei vart forhøyrde, og dei skulle inkje taka tenarar til storfolket og gjera til embetsmenn. Ein heil brote med letingar, som hadde nådeløn av kongen, tok han løna frå. Han tenkte på å gje nordmennene eit universitet og gjera den danske bonden fri.

Struensee hadde fenget statsrådet avsett og styrde i 16 månadar reint som han ville. Som ventande var, fekk han fort mange fiendar, då han tok brødet frå mange. Fritenkjar var han og, og gav ut alle rettarbøter på Tysk og brydde seg aldri om ei bønskrift eller ein søknad, mindre han var på Tysk. Han heldt seg for mykje med dronninga og. Enkjedronninga, Juliane Marie, og son hennar, erveprins Fredrik, halvbror til kongen, og Ove Guldberg, læraren hans, og fleire andre slo seg i hop og gjekk ei natt inn til kongen og tvinga han til å skriva under eit brev om å setja fast både Struensee og dronninga. Struensee og ven hans, Brandt, vart dømde frå livet og retta. Fyrst 215hogg dei høgre handa av og sidan hovudet, so hogg dei kroppen i småstykke og la dei på »steile« 1772. Dronninga vart førd til Hannover og døydde nokre år etter.

Styringa hans Ove Guldberg 1772—1784. Erveprins Fredrik vart no formann i statsrådet, men då han var ein styving, fekk Guldberg mest å seie. Han førde alt attende til det gamle. Han var elles ein god dansk mann; han let offiserane kommandera hæren på Dansk, og det kom ut ei log om »innfødsretten«, det vil seie, at berre innfødde, danskar, nordmenn og holstenarar, skulle få embete. Men under denne styringa vart gjelda større og større. Styringa gav ut ei heil mengd med pengesetlar til å få pengar, då ho inkje torde leggja på nye skattar; detta førde sidan store ulukker med seg. Bøndene i Danmark fekk det heller verre enn betre. Nordmennene fekk inkje noko universitet, og Guldberg arbeidde på reint å tyna det norske namnet. Riket skulle inkje vera »dansk-norsk«, men berre danskt. »Ingen nordmann er til; alle er borgarar av den danske staten«, har han skrive.

Norsk nasjonalitet. Bokrike. Men no hadde det vakna ein sterk kjærleik til fedrelandet i Norig. Upplysnings-tida var komi dit og. Franskmannen Rousseau (uttal Russaa) hadde skrive mykje mot kulturen, som han sa skjemde ut folk, og ville, at dei skulle venda seg frå kulturen til naturi og det gamle naturlege tilstand, som folk hadde levd i før. Mange lydde etter detta, og då tok dei til å vyrda mykje meir om den norske bonden. Han hadde liten kultur og var inkje utskjemd; han var inkje stort anderleids no, enn han hadde vore i gamle dagar. Den lite 216opplyste, men frie og gjæve odelsbonden vart no mønstermannen. Bymannen vart stolt og gild av bonden, og dei norske diktarane kvad visur både om han og om det fagre fedrelandet. Byfolket hadde før vore mest som ei dansk nybygd i landet, men no kjende dei seg som nordmenn, og heldt seg inkje for mindre gjæve enn danskane. Den norske hæren hadde jamleg stridt betre enn den danske. Norig var no likso folkerikt som Danmark, og dei norske diktarane var den beste studningi fyr bokriket, og heldt den nordiske nasjonaliteten oppe i Danmark. Kristjan Braunman Tullin (døydde 1765) frå Kristiania var ei stund den beste diktaren. Dansken Johannes Ewald (d. 1781) vart ein mykje større diktar, men han hermde for mykje etter dei tyske, og mange hermde etter dei franske. Då skreiv nordmannen Johan Herman Vessel (d. 1785) Kjærlighed uden strømper, som var ei skalkeherming på den åndlause etterlikninga av den franske »klassiske« tragedie. Trønderen Johan Nordal Brun (seinare bisp i Bergen, d. 1816) skreiv: For Norge, kjæmpers fødeland og fleire visur til Norigs pris, og Edvard Storm frå Vaage i Gudbrandsdalen (d. 1794) skreiv Sinklarsvisa og visur på norsk bygdemål. Detta var fyrste gongen på mange hundre år, at ein norsk namnkjend diktar skreiv på landsmålet. Nordmennene Klaus Friman og Jens Zetlitz var og gode diktarar.

Dei danske diktarane og bokmennene heldt med Evald og ville innføra den nyare tyske diktekunst og sprikjande blære-stil, som Klopstock hadde grunnlagt. Men nordmennene skipa »det norske selskab« i Kjøbenhavn 1772; dei ville vera sjølvstendige og naturlege og stridde med spott og lentur mot all 217unaturleg knoting og tilgjord skrivemåte, og tok, liksom Holberg hadde gjort, det engelske og franske bokriket til mynster (omfram det gamle greske). Dei norske handelsmennerne hadde mange samhonker med England og Holland og Frankrike, medan dei danske var halve tyskarar. Soleids gjekk det til, at nettopp som styringa ville gjera dei tvo folka til eitt, tok det til å verta ei kluft mellom dei. —

Paa denne tida stridde dei engelske nybygderne i Nordamerika fyr fridomen sin, og reiv seg lause frå England. Frankrike, Spania og Holland hjelpte dei. Medan desse store sjømaktene slost seg imellom, heldt Norig og Danmark seg utanfor, og norske og danske skip kunne sigla fritt mellom dei landa, som låg i ufred, og dei tente uhorveleg med pengar. Då England ville hindra denne handelen, gjorde Norig og Danmark samlag med Sverik og Russland, om at dei skulle verja handelsskipa sine med herskip, og at fritt skip skulle gjera fri ladning, det vil seie, at eit fredeleg skip kunne føra kvat slags ladning det ville til ei av dei stridande maktene, når det inkje var slikt, som trengdest til ufreden, som krut og våpen. Detta samlaget kallar dei »den væpna nøytraliteten«.

Kronprins Fredrik. 1784—1808. Kronprins Fredrik, einaste son hans Kristjan den sjuande, vart konfirmert 1784, og tok straks styringa fyr fader sin. Han var inkje nokon framifrå mann, men ærleg og rettvis og tok seg dugelege rådgjevarar, som Andreas Peter Bernstorff, brorson til den eldre Bernstorff, og Kristjan Kolbjørnsen (av same ætta som Peter og Hans Kolbjørnsen). Detta var den beste styringa Norig og Danmark hadde, i den tid dei var i hop.

218I Nedenes amt hadde det lenge vore stor fattigdom. Bøndene der avla lite korn, og då danskane hadde einerett til kornhandelen, laut bøndene kaupa låke varer til høge prisar, og laut selja sine eigne varer til underpris til å få korn. Mange pengekjære embetsmenn flådde ålmugen og. Sistpå tolte inkje bøndene detta lenger, bodstikka gjekk, og 2000 fjellbønder samla seg frå Nedenes amt og Telemarki og hadde ein dugeleg hovding, Kristjan Lofthus. Styringa vart skremd og lova godt, og då gjekk bøndene heimatt; då våga styringa seg til å fanga Lofthus og sete han på Aakershus, men ho heldt det ho hadde lova og refste eller avsette fleire embetsmenn, og gav kornhandelen fri. 1788.

Straks etter vart Finnmarks-handelen fri, og Hammerfest, Trums (Tromsø) og Vargøy (Vardø) vart grunnla, men det var endå mange år, før finnmarkingane lærde seg til å bruka fridomen sin.

Paa Island hadde den danske eineretten gjort stor skade, og islendingane svalt ihel i tusendvis. Endeleg vart i 1786 Islands-handelen fri fyr alle nordmenn og danskar, og folkemengda, som på nokre år hadde minkat frå 49,000 til 38,000, tok no til å auka på att.

Paa Island vart alltinget nedlagt 1800, og i Norig vart overhofretten og lagtinga nedlagde 1797, og det vart skipat 4 stiftsoverretter i staden, og forlikelseskommissioner vart innsette alle stader, so folk kunne avgjera sakene sine med det gode.

I Danmark vart stavnsbandet avteke og bonden fri, og frå den tid tok folkemengda til å auka på der og.

219Ufred med Sverik. Fraa di Karl den tolvte fall, hadde Sverik lenge frametter ein fri riks-skipnad, og dei kallar denne tida fyr »frihetstiden«. Adelen hadde all makta, og alle hine var misnøgde. Landet hadde fleire gonger hatt ufred og hadde berre fenget tap og skam. 1772 tok Gustav den tredje seg mest einvaldsmagt. Men mange vart misnøgde med styringa hans. Då tenkte han, at han skulle gjera alt godt att, når han kunne gjera eit storverk, og tok på med ein ufred med Russland. Då sende den norsk-danske styringa etter avtala med Russland ein norsk her på 12,000 mann inn i Sverik, og nordmennene vann i eit lite slag ved Kvistrum bru og hersette fleire byar. 1788. Då la England og Preussen seg imellom, og nordmennene laut dra seg ut or Sverik, men styringa hadde hatt so liten omtanke, at mange av dei døydde av sjukdom. Ufreden mellom Sverik og Russland varde i fleire år, og enden vart, at alt skulle vera, som det hadde vore før. —

I slutten av det 18de aarh. heldt det på med ufred i Europa. Då dei engelske nybygderne i Nordamerika hadde gjort seg frie, tok fridoms-tankane større vokster i Europa og. I 1789 braut den store franske revolusjonen ut. Folket, som hadde vore trælkat som eit dyr, reiste seg no som eit dyr og riste av seg alle lekkjer, både prestevelde og adelsvelde; alle skulle vera frie og like. Kongen vart avsett og sidan retta. Hine kongane i Europa tok fæla, og den nye franske fristaten fekk ufred med mest heile Europa.

Ufred med England. Norig og Danmark vart lenge utanfor denne slåstinga, og handelen treivst ypparleg, helst den norske trelasthandelen, og store 220rikdomar å kalla strøymde inn i landet. England hadde øydelagt eller innestengt den franske flåten og ville svelta Frankrike ut og stod på det, at kjøt, mjøl og korn var »krigsfornødenheder« (trengdest til ufreden) og forbaud nøytrale skip å innføra slikt. Alle nordmaktene (Norig-Danmark, Sverik, Russland og Preussen) slo seg i hop andre gongen om ein »væpna nøytralitet« og ville inkje finna seg i, at engelskmannen såg etter ladninga på handelsskipa. Men då sende England ein stor flåte under Nelson og Parker mot Kjøbenhavn. Den norsk-danske styringa fekk inkje tid til å setja i stand flåten sin, so det var mest inkje anna enn eit land-batteri og gamle blokskip til å møta fienden med. Skirtorsdagen andre april 1801 la Nelson fram med helvta av den engelske flåten, og slaget tok til. Danskarne¹) og nordmennene hadde berre helvta so mykje mannskap og kanonar som engelskmannen, men endå stridde dei på kara-vis i fem timar, og Nelson sa, at han hadde vore med i 105 sjøslag, men detta var det hardaste. Dei norsk-danske skipa vart øydelagde, men engelskmennene kom i slik fare under striden, at Nelson baud våpen-kvila og truga med å drepa fangane. Då gjekk kronprinsen inn på fred og lova, at han skulle gå ut or samlaget med hine maktene. Ved same leitet vart keisaren i Russland, Paul, drepen, og den nye keisaren, Alexander, og den svenske kongen Gustav den fjerde gjekk inn på fred med England.

Sidan hadde Norig og Danmark fred i seks år, og dei norske og danske skipa tente godt. Elles var 221det ufred nest i heile Europa. I Frankrike vart Napoleon keisar og la under seg store stykke av andre rike. Han hadde ein hard ufred med Russland og Preussen og slo dei, og tvinga dei til fred i Tilsit 1807. Då vart det venskap på Frankrike og Russland. England var no den einaste, som heldt ut mot Napoleon, og det hindra tilførsel til Frankrike. Napoleon, som ingen flåte hadde mot England, ville øydeleggja England på den måten, at han fekk dei fleste rika i Europa til å lova, at dei inkje skulle handla med England (»kontinental-systemet«). Ved freden i Tilsit vart Russland og Frankrike samstellte om å tvinga både Sverik og Norig og Danmark til samlag mot England, og Napoleon hadde ætlat seg til å taka den store norsk-danske flåten og bruka mot England. Detta fekk den engelske styringa tidend om og sende ein stor flåte og 30,000 mann til Danmark og kravde, at Norig og Danmark skulle gjera samlag med England og senda flåten sin dit, og der kunne han då liggja trygt, til dess det vart fred. Då kronprins Fredrik sa nei, kringsette engelskmennene Kjøbenhavn og skaut på byen. Mange vart drepne og 300 hus brann opp. Tre dagar heldt dei på og skaut, då gav Kjøbenhavn seg og engelskmennene tok heile flåten og øydelagde det, som dei inkje kunne hava med seg. September 1807.

No var kronprins Fredrik nøydd til å gjera samlag med Frankrike, og sidan hadde Norig og Danmark i 7 år ufred med England. Straks etter gjorde Russland innfall i Finnland, då Sverik inkje ville vera med i samlaget mot England, og då laut Norig og Danmark og vera med mot Sverik. 1808.

222Ved detta leitet døydde Kristjan den sjuande. I alle dei år han var konge, var han aldri i Norig.

Paa denne tida livde ein av dei merkelegaste og mest dugande menn Norig har hatt. Det var bonden Hans Nilssen Hauge, f. 1771 på Hauge i Tune. Han sagdest vera driven av ånda til å forkynna Guds ord. Det kunne turvast og; aldri hadde det vore noko sterkt og innarlegt religiøst liv i landet, og minst på denne tida. Dei opplyste trudde ingenting, og prestane preika meir om fjos-stell og potet-avl enn om synd og soning. Paa 6 år for Hauge mest heile landet rundt og preika i kvar den krok om bot og umvending og trua på Guds nåde i Kristus, og eit sterkt kristeleg liv vakna mange stader. Samstundes lærde han folket opp til betre stell og skipa fabrikkar. »Haugianarane« hadde mest som ein svip av dei franske hugenottane med brennande tru og klokt arbeid. Det var inkje å venta, at statskyrkja og det byråkratiske stellet hennar skulle lika denne reisning, som gjekk ut frå bondefolket. Prestane var etter han og fekk han i arrest mange gonger; for etter »konventikelplakaten« av 1741 hadde inkje andre enn prestar lov til å preika. 1804 vart Hauge sett fast 11te gongen og sat i mange år, medan ein »kongelig kommission« granska hans ferd. I 1809 laut dei taka han ut or fengslet, for under ufreden var det inkje salt å få frå utlandet, og Hauge lærde dei då å koka salt; dermed laut han i fengsel att. I 1814 fall det endeleg dom; han laut bøta 1000 riksdalar og betala umkostningarne. Då han kom ut, var han 223fattig og helselaus. Sidan kjøpte han garden Bredtvedt ved Kristiania og budde der til han døydde i 1824.