207

Fredrik den femte, son hans Kristjan, livde i leik og gleda og lauslivnad, so han inkje vart gamall. Han deilte ut rang og titlar. No kom Fransk paa moten jamsides med Tysken.

Fredrik hadde nær fenget ufred med Russland. Ein holsten-gottorpsk hertug hadde vortet kjeisar i Russland og gjorde krav paa eit stykke av Slesvik og svor, at han skulde jaga kongehuset til Trankebar (i Austindia). Ein norsk-dansk her paa 70,000 mann laag i fleire aar nede i Holsten, men daa høvde det seg so lagleg, at kjeisarfrua i Russland drap kjeisaren, og det kom inkje til ufred.

Det hadde kostat mange pengar aa halda heren i Holsten og floten i sjøen. Til detta kom og, at dei paa kongsgarden øydde upp femteparten av alle innkomurne, og riksgjeldi aukad myket. Til aa faa pengar 208lagde kongen paa ein attpaa-skatt (»extra-skatt«), og selde krungodset i Danmark til herremennerne. Dei bønderne, som hadde butt paa krungodsi, kom no under herremennerne og fekk det myket verre enn fyrr. Men paa denne tidi tok sume til aa skyna, at det inkje var rett aa trælka folk slik, og fleire herremenner gjorde bønderne sine til frie leiglendingar, soleids enkjedronningi Sofie Magdalene og den store statsmannen Johan Hartvig Bernstorff, ein tyskar, som i 19 aar styrde utanriks-politikken.

Norig hadde det hardt under denne kongen. Heren var paa 35,000 mann, og det var reint for myket fyr so litet land, og bønderne var under myket tvang fyr utskrivningi si skuld. No daa mange nordmenner tok til aa studera, var det ille, at det inkje fanst nokot norskt universitet, og fyr handelen var det ille, at der ingen bank var. Attpaaskatten var hard og inkje rettferdig. Kvar, som var yver 12 aar, skulde betala 30 øyre um maanaden, anten dei var rike elder fatige. Bønderne umkring Bergen sette upp; 4000 bønder gjekk inn til Bergen og for ille med nokre embættsmenner; daa vart styringi skræmd, og Norig slapp aa betala denne skatten, men Danmark laut betala.

»Det merkantile system.« Indre tilstand. Under dei tri kongarne Fredrik den fjorde, Kristjan den sette og Fredrik den femte prøvde styringi paa aa hjelpa upp handel og næring, men paa ein rang maate, som skikk var paa den tid. Ho gav kaupmenner einerett til ymse slags handel og fekk folk i landet til aa fabrikera mange slags ting, som ein lettare kunne kaupa fraa utlandet, og ho gav ut mange pengar til aa hjelpa desse fabrikantarne og forbaud aa innføra slike 209varur elder sette so høg toll paa dei, at det var umogelegt aa innføra dei. (»Det merkantile system«).

Det var mest berre Danmark, som vart upphjelpt paa denne maaten, allvisst Kjøbenhavn. Denne byen vart prydd med drustelege bygningar og kunstverk og vart reint for stor, so hine byarne i Danmark inkje kunne koma seg upp. I Kjøbenhavn vart det meste nedlagt av dei pengarne, som gjekk med til hoffet, floten og heren, og Kjøbenhavn fekk einerett paa handelen med vin og brennevin og salt og tobak.

Fraa 1735—1788 hadde Danmark einerett til aa selja korn til det sunnanfjellske Norig, endaa Danmark inkje alltid hadde korn nok til aa utføra. Millom aari 1740 og 1743 svalt det ihel fleire tusund fyr denne einerettens skuld, og bønderne laut taka til borkebraudet. Ved detta leitet hadde »de kjøbenhavnske hørkræmmere« einehandelen paa Island, og handlad slik, at 8000 islendingar svalt ihel, og styringi laut senda store kornladningar til Island, so inkje heile folket skulde døy ut. Kjøbenhavnske borgarar hadde einerett til Finnmarks-handelen og, og pinte folket der uppe slik, at det var mest inkje folke-verande der.

Endaa kongarne gjorde so litet fyr Norig og tidt berre gjorde det, som dei visste var vondt, stod det i sume maatar betre til i Norig enn i Danmark. Alle dei norske byarne gjekk dugeleg fram, og allvisst var handelen livleg med Holland og England. Under Fredrik den femte hadde Norig myket større utførsel enn Danmark. Dei norske borgararne var inkje vande til kongens formyndarskap, dei laut lita paa seg sjølve. Dei hadde inkje eit utskjemt kongsgards-liv aa taka etter helder, og det vart ei meir sjølvstendig aand her

14

210uppe. Tyskdomen fekk inkje trengja seg slik inn helder her, daa norskdomen var for sterk hjaa bonden, og borgararne hadde meir samferdsel med England og Holland enn med Tyskland. Folkemengdi hadde aukat slik i Norig, at no var det yver 700,000 menneskje i landet, mest likso mange som i Danmark. Alt detta kunne mest vega jamt imot at Danmark hadde so myket større rikdom og kultur.

Grunnvollen lagd til eit sams bokrike fyr Norig og Danmark. Vitenskap. Korkje i Danmark elder Norig fanst det nokot bokrike aa snakka um i mange aar etter einvaldsmagti vart innførd. Den danske adelen, som hadde boret det gamle bokriket, hadde misst magti, og Danmark var gjenget til atters i aandelegt liv likso myket som i rikdom og magt og folkemengd. Tyskdomen flødde reint yver heile landet, og korkje dei nedtrælkad bønderne elder den faakunnige tyske hofadelen elder den halvtyske borgarstand, som apad etter hoflivet, kunne verja den danske nationaliteten. Danmark var i forfall liksom Norig i det 15de og 16de aarh.; men det seig inkje so djupt ned og hadde god studning i Norig.

Norig var i god framgang, men den topphoggne norske nationaliteten trengde lange tider til aa veksa ut att. Aalmugen heldt sitt gamle norske maal, men borgarar og embættsmenner var fyr honom liksom framande: so lenge embættsmennerne fekk upplæringi si i Danmark, kunne det inkje anderleids vera. I byarne slost norskt og danskt maal um yvertaket. Arbeidsfolk og smaahandlarar talad Norsk, endaa inkje so reint som bonden, men te finare folk var, te laakare 211Norsk talad dei, og dei mest upplyste talad rein Dansk med norskt tungeslag, og bokmaalet vart rein Dansk.

Men um det inkje var slik magt i Norig, at det kunne arbeida seg upp eit retteleg norskt bokrike, var det likvæl so myket magt i det, at det kunne bergja broderfolket or naudi og driva tyskdomen ut. Den mannen, som kom til aa gjera storverket her, var Ludvig Holberg. Han var son hans Kristjan Holberg, som hadde voret med i Halden 1660, og fødd i Bergen 1684. Her gjekk han paa latinskulen og vart student i 1702. Han var ei stund huslærar paa Voss, og so tok han »anden examen« og embættsexamen paa eit aar, og so var han nokre aar i Norig, men daa fekk han slik hug paa aa fara utanlands. Sidan var han fleire aar i England og Frankrike og vart godt kjend med kulturen der. I 1718 vart han professor.

Holberg var soleids uppfødd i Norig og upplærd i England og Frankrike. Faa menner hev havt so myket kunnskap og so store gaavur som han. Det var meiningi hans aa skapa eit bokrike, som kunne setja Norig og Danmark jamsides med andre folk. Det eldre danske bokriket brydde han seg inkje um, men han tok sine mynster fraa England og Frankrike.

Mange av bøkerne hans, som Peder Paars, Komedierne og Nils Klim, refste strengt allslags narreverk, som han saag so myket av i Danmark, og desse bøkerne hev gjort Holberg mest namnkjend. Han er ein av dei største komedi-skrivararne, som hev livt. Under Kristjan den sette vart teatret i Kjøbenhavn stengt, og daa tok han til aa skriva aalvorlege bøker, som Danmarks og Norges beskrivelse, Danmarks riges historie og mangfaldige 212andre. Som historie-skrivar er han og ein av dei fyrste.

Holberg vart ein rik mann med bøkerne sine. Han kaupte myket jordegods i Danmark, og detta vart gjort til eit baroni, og Holberg sjølv vart baron. Han testamenterad mesteparten til adelsskulen i Sorø, som hadde voret nedlagd ei stund, men no kom i gang att¹). Han døydde 1754.

Dei bøkerne, Holberg hadde skrivet, vart grunnlaget fyr eit sams bokrike fyr Norig og Danmark (»fællesliteraturen«, dei kallar).

I fyrste helvti av det 18de aarh. var det inkje andre store diktarar enn Holberg, men det var fleire gode vitenskapsmenner. Allvisst var det mange, som lagde seg etter fedralands-soga og Gamalnorsk (»Islandsk«, som dei kallad det). Islendingen Tormod Torvesson elder Torfæus (døydde 1719) budde i Norig og skreiv ei drjug Norigs-soga paa Latin, og Arne Magnusson (d. 1730), som og var fraa Island, samlad ihop mange gamalnorske handskrifter paa Island og i Norig. Erik Pontoppidan (d. 1764), som var bisp i Bergen, skreiv Danmarks kyrkjehistoria paa Tysk og Norigs naturhistoria og »Forklaring« yver kakisma hans Luther. Jakob Langebek (d. 1775) skipad »selskabet for det danske sprogs og den danske histories forbedring« og arbeidde trottigt paa aa reinska Dansken fyr framande ord. Nordmannen Gerhard Schøning, rektor i Trondhjem 213(d. 1780), skreiv ei stor Norigs-soga, som gjekk til Olav Tryggvason, og tok paa og gav ut Snorre med ei dansk og latinsk umskrift. Han og nordmannen Gunnerus, bisp i Trondhjem (d. 1773) og dansken Suhm (d. 1798) skipad »videnskabernes selskab« i Trondhjem 1760. Detta var lenge det einaste vitenskaplege samlaget, som fanst i Norig.

207

Fredrik den femte, son hans Kristjan, livde i leik og gleda og lauslivnad, so han inkje vart gamal. Han deilte ut rang og titlar. No kom Fransk på moten jamsides med Tysken.

Fredrik hadde nær fenget ufred med Russland. Ein holsten-gottorpsk hertug hadde vorte keisar i Russland og gjorde krav på eit stykke av Slesvik og svor, at han skulle jaga kongehuset til Trankebar (i Austindia). Ein norsk-dansk her på 70,000 mann låg i fleire år nede i Holsten, men då høvde det seg so lagleg, at keisarfrua i Russland drap keisaren, og det kom inkje til ufred.

Det hadde kosta mange pengar å halda hæren i Holsten og flåten i sjøen. Til detta kom og, at dei på kongsgarden øydde opp femteparten av alle innkomurne, og riksgjeldi auka mykje. Til å få pengar 208la kongen på ein attpå-skatt (»ekstra-skatt«), og selde krongodset i Danmark til herremennene. Dei bøndene, som hadde butt på krungodsi, kom no under herremennene og fekk det mykje verre enn før. Men på denne tida tok somme til å skjøne, at det inkje var rett å trælka folk slik, og fleire herremenn gjorde bøndene sine til frie leiglendingar, soleids enkjedronninga Sofie Magdalene og den store statsmannen Johan Hartvig Bernstorff, ein tyskar, som i 19 år styrde utanriks-politikken.

Norig hadde det hardt under denne kongen. Hæren var på 35,000 mann, og det var reint for mykje fyr so lite land, og bøndene var under mykje tvang fyr utskrivinga si skuld. No då mange nordmenn tok til å studera, var det ille, at det inkje fanst noko norsk universitet, og fyr handelen var det ille, at der ingen bank var. Attpåskatten var hard og inkje rettferdig. Kvar, som var over 12 år, skulle betala 30 øyre om månaden, anten dei var rike eller fattige. Bøndene omkring Bergen sette opp; 4000 bønder gjekk inn til Bergen og for ille med nokre embetsmenn; då vart styringa skremd, og Norig slapp å betala denne skatten, men Danmark laut betala.

»Det merkantile system.« Indre tilstand. Under dei tre kongane Fredrik den fjerde, Kristjan den sette og Fredrik den femte prøvde styringa på å hjelpa opp handel og næring, men på ein rang måte, som skikk var på den tid. Ho gav kjøpmenn einerett til ymse slags handel og fekk folk i landet til aa fabrikera mange slags ting, som ein lettare kunne kaupa frå utlandet, og ho gav ut mange pengar til å hjelpa desse fabrikantane og forbaud å innføra slike 209varer eller sette so høg toll på dei, at det var umogleg å innføra dei. (»Det merkantile system«).

Det var mest berre Danmark, som vart opphjelpt på denne måten, allvisst Kjøbenhavn. Denne byen vart prydd med drustelege bygningar og kunstverk og vart reint for stor, so hine byane i Danmark inkje kunne koma seg opp. I Kjøbenhavn vart det meste nedlagt av dei pengane, som gjekk med til hoffet, flåten og hæren, og Kjøbenhavn fekk einerett på handelen med vin og brennevin og salt og tobakk.

Fraa 1735—1788 hadde Danmark einerett til å selja korn til det sunnanfjellske Norig, endå Danmark inkje alltid hadde korn nok til å utføra. Mellom åra 1740 og 1743 svalt det ihel fleire tusen fyr denne einerettens skuld, og bøndene laut taka til borkebrødet. Ved detta leitet hadde »de kjøbenhavnske hørkræmmere« einehandelen på Island, og handla slik, at 8000 islendingar svalt ihel, og styringa laut senda store kornladningar til Island, so inkje heile folket skulle døy ut. Kjøbenhavnske borgarar hadde einerett til Finnmarks-handelen og, og pinte folket der oppe slik, at det var mest inkje folke-verande der.

Endå kongane gjorde so lite fyr Norig og titt berre gjorde det, som dei visste var vondt, stod det i somme måtar betre til i Norig enn i Danmark. Alle dei norske byane gjekk dugeleg fram, og allvisst var handelen livleg med Holland og England. Under Fredrik den femte hadde Norig mykje større utførsel enn Danmark. Dei norske borgarane var inkje vande til kongens formyndarskap, dei laut lita på seg sjølve. Dei hadde inkje eit utskjemt kongsgards-liv å taka etter heller, og det vart ei meir sjølvstendig ånd her

14

210oppe. Tyskdomen fekk inkje trengja seg slik inn heller her, då norskdomen var for sterk hjå bonden, og borgarane hadde meir samferdsel med England og Holland enn med Tyskland. Folkemengda hadde auka slik i Norig, at no var det over 700,000 menneske i landet, mest likso mange som i Danmark. Alt detta kunne mest vega jamt imot at Danmark hadde so mykje større rikdom og kultur.

Grunnvollen lagd til eit sams bokrike fyr Norig og Danmark. Vitskap. Korkje i Danmark eller Norig fanst det noko bokrike å snakka om i mange år etter einvaldsmagti vart innført. Den danske adelen, som hadde boret det gamle bokriket, hadde mist makta, og Danmark var gått til atters i åndeleg liv likso mykje som i rikdom og makt og folkemengd. Tyskdomen flødde reint over heile landet, og korkje dei nedtrælkad bøndene eller den fåkunnige tyske hofadelen eller den halvtyske borgarstand, som apa etter hoflivet, kunne verja den danske nasjonaliteten. Danmark var i forfall liksom Norig i det 15de og 16de aarh.; men det seig inkje so djupt ned og hadde god studning i Norig.

Norig var i god framgang, men den topphoggne norske nasjonaliteten trengde lange tider til å veksa ut att. Ålmugen heldt sitt gamle norske mål, men borgarar og embetsmenn var fyr han liksom framande: so lenge embetsmennene fekk opplæringa si i Danmark, kunne det inkje anderleids vera. I byane slost norsk og danskt mål om overtaket. Arbeidsfolk og smaahandlarar tala Norsk, endå inkje so reint som bonden, men te finare folk var, te låkare 211Norsk tala dei, og dei mest opplyste tala rein Dansk med norsk tungeslag, og bokmålet vart rein Dansk.

Men om det inkje var slik makt i Norig, at det kunne arbeida seg opp eit retteleg norsk bokrike, var det likevel so mykje makt i det, at det kunne berge broderfolket or nauda og driva tyskdomen ut. Den mannen, som kom til å gjera storverket her, var Ludvig Holberg. Han var son hans Kristjan Holberg, som hadde vore med i Halden 1660, og fødd i Bergen 1684. Her gjekk han på latinskulen og vart student i 1702. Han var ei stund huslærar på Voss, og so tok han »anden eksamen« og embættsexamen på eit år, og so var han nokre år i Norig, men då fekk han slik hug på å fara utanlands. Sidan var han fleire år i England og Frankrike og vart godt kjend med kulturen der. I 1718 vart han professor.

Holberg var soleids uppfødd i Norig og upplærd i England og Frankrike. Faa menn har hatt so mykje kunnskap og so store gåver som han. Det var meininga hans å skapa eit bokrike, som kunne setja Norig og Danmark jamsides med andre folk. Det eldre danske bokriket brydde han seg inkje om, men han tok sine mynster frå England og Frankrike.

Mange av bøkene hans, som Peder Paars, Komedierne og Nils Klim, refste strengt allslags narreverk, som han såg so mykje av i Danmark, og desse bøkene har gjort Holberg mest namnkjend. Han er ein av dei største komedi-skrivarane, som har levd. Under Kristjan den sette vart teatret i Kjøbenhavn stengt, og då tok han til å skriva alvorlege bøker, som Danmarks og Norges beskrivelse, Danmarks riges historie og mangfaldige 212andre. Som historie-skrivar er han og ein av dei fyrste.

Holberg vart ein rik mann med bøkene sine. Han kjøpte mykje jordegods i Danmark, og detta vart gjort til eit baroni, og Holberg sjølv vart baron. Han testamenterad mesteparten til adelsskulen i Sorø, som hadde vore nedlagd ei stund, men no kom i gang att¹). Han døydde 1754.

Dei bøkene, Holberg hadde skrive, vart grunnlaget fyr eit sams bokrike fyr Norig og Danmark (»fællesliteraturen«, dei kallar).

I fyrste helvta av det 18de aarh. var det inkje andre store diktarar enn Holberg, men det var fleire gode vitskapsmenn. Allvisst var det mange, som la seg etter fedralands-soga og Gamalnorsk (»Islandsk«, som dei kalla det). Islendingen Tormod Torvesson eller Torfæus (døydde 1719) budde i Norig og skreiv ei drjug Norigs-soga på Latin, og Arne Magnusson (d. 1730), som og var frå Island, samla i hop mange gamalnorske handskrifter på Island og i Norig. Erik Pontoppidan (d. 1764), som var bisp i Bergen, skreiv Danmarks kyrkjehistoria på Tysk og Norigs naturhistoria og »Forklaring« over kakisma hans Luther. Jakob Langebek (d. 1775) skipa »selskabet for det danske sprogs og den danske histories forbedring« og arbeidde trottig på å reinska Dansken fyr framande ord. Nordmannen Gerhard Schøning, rektor i Trondhjem 213(d. 1780), skreiv ei stor Norigs-soga, som gjekk til Olav Tryggvason, og tok på og gav ut Snorre med ei dansk og latinsk omskrift. Han og nordmannen Gunnerus, bisp i Trondhjem (d. 1773) og dansken Suhm (d. 1798) skipa »videnskabernes selskab« i Trondhjem 1760. Detta var lenge det einaste vitskaplege samlaget, som fanst i Norig.