196

Den store nordiske ufreden. Fredrik den fjorde vart konge 1699. Daa var Karl den tolvte konge i Sverik, Peter den store var kjeisar i Russland, og August var konge i Polen og Saxen. Alle desse var unge. Fredrik og Peter og August gjorde samlag mot Karl den tolvte, daa Sverik hadde so myket magt, at det var faarlegt og skadelegt fyr grannekongarne; heile Østersjøen var ein svensk innsjø aa reikna fyr. Fredrik drog mot den holsten-gottorpske hertugen, som var gift med syster hans Karl den tolvte. Men Karl sette snøgt yver til Sjælland og tvingad Fredrik til aa gjera fred i Travendal 1700. Sidan slo Karl kjeisar Peter og sette av kong August som polsk konge, men sidan tapte han slaget ved Pultava mot russen og laut røma til Tyrkiet. 1709. Daa gjorde Fredrik samlag med Polen og Russland att. Danskarne sette yver til Skaane, men 197greive Magnus Stenbock samlad 20,000 bønder, kleint rustad og klædde, mange med tresko paa føterne, og med desse slo han danskarne ved Helsingborg og dreiv dei ut or Skaane. Sidan tok Fredrik det meste av det, som Sverik aatte i Tyskland; Stenbock drog ned og slo danskarne ved Gadebusch, men fekk paa slutten so stor yvermagt mot seg, at han laut gjeva seg med heile heren sin.

Den norsk-danske floten hadde yvertaket yver den svenske. I sjøslaget i Kjøgebugt hende det, at det kom eld i det norsk-danske skipet »Danebrog«, som var næmast svensken. Hovdingen paa detta skipet var nordmannen Ivar Hvitfeldt til Trondstad, son hans Tønne Hvitfeldt, som var med i 1660 ved Halden. Det var umogelegt aa sløkkja elden. Mannskapet kunne hava bergjat seg i baatarne, men daa hadde »Danebrog« drivet ned paa hine skipi i den norsk-danske floten og kveikt eld paa dei. Daa vart Hvitfeldt og mennerne hans verande um bord og lagde seg næmare inn aat svensken og dreiv paa og skaut med dei fremste kanonurne, til dess elden naadde krutkammeret. Daa sprang skipet i lufti med Hvitfeldt og 500 mann. 1710.

Karl den tolvte eggjad tyrken upp mot Russland, men tyrken gjorde snart fred att. Han vart verande mange aar i Tyrkiet, og dessimillom misste Sverik heile Finnland og alt det, som det aatte austanfyr Østersjøen. I Tyskland hadde det berre ei festning att, og landet var reint utarmat. Daa gav Karl seg paa heimvegen og kom heim joleftan 1715. Daa hadde han voret burte i 15 aar.

Karl tenkte han skulde vinna att i Norig det han hadde tapt i Tyskland og Russland. Norig var litet 198fyrebutt paa ufred. Dei fleste soldatarne var i Danmark, og yvergeneralen Lytsov hadde inkje meir enn 6000 mann, og dei var kleint forsedde baade med klæde og vaapn og mat. Pengar fanst det inkje helder. Svensken drog inn i Norig i mars 1716 i tvo flokkar. Den eine under general Mørner gjekk yver Svinesund og Moss mot Kristiania, den andre under Karl sjølv drog inn i Høland. Han fangad ein oberstløytnant Bryggemann og innpaa 100 mann. Bryggemann ventad ingen ufred og hadde inkje fenget styvlarne paa, daa svensken tok han, og Karl sagde, at han helder skulde heita Tryggemann. Men oberst Kruse med 200 dragonar vilde hemna detta. Han møtte kong Karl ved garden Riser, og her stod det ein heit strid. Kruse sjølv drap 15 mann, men han fekk so mange saar sjølv og, at han laut gjeva seg med 20 mann. Hine var fallne elder kom seg undan. Av svensken vart 170 mann drepne elder saarad.

Sidan tok Kong Karl Kristiania og kringsette Aakershus, men han kunne inkje taka festningi, daa han hadde for smaa kanonur. Han sende ut oberst Løven med 600 dragonar til aa øydeleggja sylvverket paa Kongsberg. Løven laut taka vegen um Ringerike, daa nordmennerne hadde stengt Drammens-vegen. Lytsov sende ein styrke imot dei. 300 mann av nordmennerne kom til garden Stein 20de mars, same kvelden, som svensken hadde lagt seg inn paa Norderhovs prestegard og gardarne der umkring, ei halv mil fraa Stein. Prestekona Anna Kolbjørnsdotter sende bod til nordmennerne. Den norske hovdingen totte yvermagti var for stor. Men hine offiserarne vilde stad, og underoffiseren Tore Hovland baud seg til aa syna vegen, daa 199han kjende kvar gardstaur paa vegen, sagde han, og det lyste av baali, som svensken hadde gjort upp til aa verma seg, radt til Stein. Daa sette dei i vegen og braadtok svensken um natti. I graalysingi kom fleire nordmenner til, og slo dei svenskarne, som daa hadde samlat seg. Dei drap 30 mann og fangad Løven og 160 mann, og alle hine flydde; sameleids gjekk det med svensken fleire andre stader. I slutten av april kom ein norsk styrke fraa Danmark og tok Moss fraa svensken og drap elder fangad 700 mann. Ein svensk general Ascheberg laag med 2000 mann paa Skjeberg prestegard, og dei kunne høyra der kanon-skoti fraa slaget. Daa fortalde presten til Ascheberg, at nordmennerne hadde vunnet, og at dei hadde fenget fælt myket folk; dermed vart Ascheberg so rædd, at han strauk heim til Sverik med heren sin.

Daa Karl inkje kunne taka Aakershus, drog han ned mot Fredrikshall. Fleire gonger fyrr hadde svenske flokkar synt seg der, men baade mannskapet paa Fredriksten og borgararne i byen og bønderne hadde gjort dei stor skade i fleire smaaslag. I eit av desse fall klokkaren paa Id, Ole Sveinsson Bakke. Av borgararne var brødrarne Peter og Hans Kolbjørnsson dei gjævaste¹). Karl kom uventande mot Fredrikshall natti millom den tridje og fjorde juli 1716. Han ætlad seg til aa taka baade byen og festningi. Han kom so braadt, at mange av nordmennerne laut slaast i bere skjorta. Baade borgarar og soldatar slost djerveleg i tri 200timar; daa tok svensken byen. Heile dagen etter skaut nordmennerne fraa festningi ned i byen, men daa dei inkje kunne faa svensken ut, vart borgararne samstellte um aa kveikja eld. Hans og Peter Kolbjørnsson kveikte fyrst eld paa husi sine, og snart logad det upp i mange hus. Det var jammer og skrik i heile byen. Mange av byfolket, som hadde gjøymt seg i husi, brann upp, og sameleids mange av svenskarne, som var saarad. Kong Karl vart so harm, at han beit seg i fingrarne, og laut draga seg ut or byen. Den einaste vegen var yver brui (sjaa s. 185), og her regnde det med kulur fraa festningi. Daa svensken endeleg slapp yver, kveikte han eld paa nordsida av byen og drog seg undan. Paa denne dagen misste Karl 1500 mann.

Karl ventad paa ein flote med kanonur og tilførsel fraa Sverik, og naar den kom, ætlad han seg til aa prøva ein gong til. Det saag spøkjeleg ut fyr nordmennerne, daa Fredrikssten hadde reint for litet mannskap. Floten var alt komen til Dynekilen, tri mil fraa Fredrikshall. Men nordmannen Peter Vessel Tordenskjold øydelagde heile floten, 4 dagar etter striden paa Fredrikshall. Peter Vessel var son til ein kaupmann Vessel i Trondhjem. Han var ein stor villstyring i uppvokstren, vart fyrst sett til boki og kom sidan i skræddarlæra, men sette ein snøball i nakken paa skræddaren, for til sjøs og vart sidan sjøkadet; 10 aar etter hadde han tent seg upp til vise-admiral. Han var dristig til aa slaast med svensken og hadde lukka med seg, og Fredrik gjorde han til adelsmann og gav han namnet Tordenskjold. Han fekk tidend um, at den svenske floten laag i Dynekilen, og at dei fleste av offiserarne var i bryllaup. I graalysingi dagen etter 201siglde Tordenskjold med god vind inn i Dynekilen med 2 fregattar, 2 stykprammar og 3 galeiar. Innlaupet til Dynekilen er langt og trongt; midt i innlaupet hadde svensken uppsett eit batteri, og 4000 mann fotfolk stod paa baade sidurne. Svensken fyrte alt han orkad, daa Tordenskjold siglde inn, men han svarad inkje, fyrr han var komen heilt inn og kunne snu breidsida til. Slaget varde i 5 timar, daa gav svensken seg. Tordenskjold tok elder øydelagde 44 skip med 60 kanonur, inkje eit einaste skip kom seg undan. Dagen etter drog Kong Karl seg ut or Norig.

Endaa Sverik var uhorveleg utarmat og hadde misst myket folk i denne lange ufreden, tenkte inkje kongen paa fred. Han samlad so stor her, som det var raad til aa faa ihop, og i 1718 gjorde han innfall i Norig att. General Armfelt drog inn i Trondhjemsstift med 9000 mann, og Karl sjølv drog med 22,000 mann mot Fredrikshall og kringsette festningi. Han let tilførsæl og nokre smaaskip draga yver land fraa Strømstad til Idefjorden, daa han var rædd Tordenskjold. Nordmennerne drog og nokre skip yver land, daa svensken hadde stengt Svinesund, og den norske floten møtte den svenske midt paa Idefjorden, og det kom til slag. Borgararne i Fredrikshall og kong Karl stod og saag paa. Etter ein hard strid laut svensken draga seg undan med stort tap. Daa byen vart heiltupp kringsett, laut nordmennerne søkkja ned skipi sine.

Kong Karl tok fyrst paa fortet Gyldenløve og skaut sund murarne, og sidan stormad han. Karl sjølv sette ein av storm-stigarne til muren. Nordmennerne, 33 mann og ein løytnant, dreiv svensken nedatt tvo gonger, men tridje gongen rauk dei fyr yvermagti. Sidan grov 202svensken løypegraver og hadde inkje langt att til festningi. Sundags eftan den 11te desember var Karl ute i løypegraverne og saag paa. Daa kom det ei kula fraa festningi og gjekk igjenom hovudet hans, og det vart hans bane. Daa var han 36 aar gamall. Den svenske heren drog seg radt ut or landet, og 8 dagar etter fanst det inkje ein svensk soldat sunnanfjells.

Dessimillom hadde Armfelt kringsett Trondhjem, men daa han inkje kunne taka byen, gav han seg paa heimvegen. Daa han kom til Tydalen, fekk han tidend um, at kongen var fallen. Daa vilde han taka beinaste vegen yver fjellet til Sverik, men paa Tydals-fjellet fekk dei eit forfælande snøfok og sprengkulde paa seg; dei brende upp byrse-stokkarne og stellte seg tett ihop til aa halda varmen i seg, men umkring 1000 fraus ihel, og mange av dei, som kom fram, vart kryplingar.

Endaa heldt ufreden paa nokre aar. Tordenskjold tok byen Marstrand med nokre hundrad mann og øydelagde den svenske floten, som laag der. Ved byen ligg festningi Karlsten, som var so sterk, at ho var mest utakande. Han sagde til kommandanten, at han hadde ein uhorveleg styrke i byen. Kommandanten sende ein løytnant ned til aa sjaa etter, kor stort mannskap Tordenskjold hadde, men Tordenskjold skjenkte han full og stellte upp same mannskapet i ymse gatur, og løytnanten kom att til kommandanten og sagde, at det kryde med folk i alle gaturne. Daa lovad kommandanten, at han skulde gjeva seg, men daa han drygde, gjekk Tordenskjold upp med nokre faa mann radt til festningi og stakk sabelen inn gjenom glaset til kommandanten og spurde, kvat han drygde etter. Daa vart kommandanten rædd og gav seg paa flekken. 203Detta vart det siste storverket hans Tordenskjold. Strakst etter gjorde dei fred, og nokre maanadar etter vart Tordenskjold drepen i Tyskland i ein strid med ein oberst. Daa var han berre 29 aar gamall.

Dei gjorde fred paa Fredriksborg 1720 paa dei vilkaari, at Sverik skulde betala nokre pengar og betala toll i Øresund. Til Preussen og Russland laut Sverik gjeva fraa seg so myket land, at det reint misste den yvermagti, som det hadde havt fraa di Gustav Adolf var konge, og Russland vart no stormagti i Nordeuropa.

Indre tilstand. Det saag grøteleg ut i Sverik. 220,000 mann hadde sett livet til, det var mest inkje annat enn kvinnfolk og gubbar og born aa sjaa der. Floten var øydelagd, og sameleids handel og næring, og gjeldi var stor. Etter Karl var fallen, vart syster hans dronning, men ho laut gjeva fraa seg einvaldsmagti, som hadde ført alle desse ulukkurne yver landet.

Danmark og Norig hadde og lidet uhorveleg myket. Umfram alle dei manne-liv, som gjekk med under ufreden, leigde Fredrik ut 18,000 mann, mest nordmenner, som var med og slost (under Eugen og Marlborough) i »den spanske ervefylgje-ufreden«, dei kallar. Dei vann seg godt lov, men dei fleste døydde av sjukdom og saar. Det vart utskrivet so mange soldatar i Norig, at dei reiknar, at landet misste tridjeparten av folkemengdi si ¹).

Fredrik gjorde ende paa vornedskapet paa Sjælland og hine øyarne, men han innførde i staden »det militære stavnsbandet« yver heile landet, slik at ingen bonde, som var millom 14 og 35 aar, kunne forlata 204det godset, han var fødd paa. Detta var fyr aa letta utskrivningi til hertenesta, men fyr bønderne vart det nye snart verre enn det gamle. Kongen gjorde myket fyr upplysningi i Danmark og bygde mange skulehus; fyrr hadde det berre voret umgangs-skular. Men upplysningi kunne litet godt verka paa eit folk, som livde under slikt hardstyre som det danske.

Nordmennerne fekk litet takk, fyr di dei hadde stridt so djerveleg under ufreden, og fekk no som fyrr sjaa litet att av dei pengarne, som gjekk inn i rikskassa fraa Norig Einvaldskongarne hadde fenget det norske rettsvæsenet i god stand; det var nokot, som inkje kostad pengar. Men fyr upplysningi vart ingenting gjort, av di det vilde kostat aa skipa ein god aalmugeskule, og dei norske bønderne laut bergja seg med laake umgangs-skular. Men den frie norske bonden hadde so godt næme og vit av naturi, at han stod høgt yver den danske bonden, som fekk betre undervisning, og den norske bonden heldt seg sjølv fyr aa vera myket gjævare enn baade den danske og svenske. Under ufreden kom heile flokkar av bønder og baud seg til aa verja landet, og bonden skadde svensken slik, at han ingen veg kunne koma. Var det nokot, han var misnøgd med, sende han radt inn klaga til kongen, og tidt for han ende til Kjøbenhavn og talad med kongen sjølv, og det stod slik kvekk av den norske odelsbonden, at han stødt fekk sin vilje.

Fredrik selde likt og ulikt til aa faa pengar. Han selde sine eigne soldatar og stundom jamvæl embætte. I Norig selde han mange kyrkjur og kyrkje-gods, som folk i den katholske tidi hadde gjevet til aa halda kyrkjurne i stand fyr. Det var aalmugen, som hadde 205kostat dei fleste kyrkjurne og som aatte dei, men aalmugen hadde inkje brev aa syna fram paa det. Dei, som kaupte kyrkjurne, let desse reint forfarast. At kyrkje-godset vart selt, vart elles godt fyr mange, av di mange leiglendingar kaupte av det og vart sjølveigarar. Umkring midten av det 18de aarh. var det umkring dubbelt so mange odelsbønder som leiglendingar i Norig.

Fredrik talad Tysk, liksom dei fleste oldenborgske kongarne, og gjorde ingenting fyr danskt maal og bokrike. Han fekk lagt heile Slesvik under sitt herredøme, men brydde seg inkje um, at Tysken trengde det danske maalet undan der. Paa denne tid var Tysk so vanvyrd i Tyskland og Dansk i Danmark og Norsk i Norig, at dei fleste tyske fyrstarne talad Fransk, paa kongsgarden i Kjøbenhavn talad dei Tysk, og stormennerne i Norig talad Dansk. Fredrik likad inkje den danske adelen og bad son sin, at han inkje skulde gjeva danske adelsmenner nokot vigtigt embætte.

I sume ting var Fredrik ein god konge; han var arbeidsam og let alle sleppa inn, som vilde tala med han. Men han øydde upp mange pengar paa unyttige ting og livde eit forargelegt liv. I mange aar hadde han tvo konur. Han døydde 1730.

Paa denne tidi livde Hans Egede, som dei hev kallat »Grønlands apostel«. Han var prest i Vaagen i Lofoten, men han fekk slik brennande hug til aa fara til Grønland og preika fyr etterkomararne av dei gamle nordmennerne der, at han lagde ned embættet sitt og siglde med kona og born til Grønland. Men ingen av nordmennerne var i live lenger, han fann berre eskimoar. Daa drog han fraa hytta til hytta og lærde seg maalet deira og arbeidde med dei i 15 aar, og mange tok ved 206kristendomen. Etter honom kom son hans, Paul Egede. — Paa same tidi preikad trønderen Thomas von Westen evangeliet i Finnmarki.

196

Den store nordiske ufreden. Fredrik den fjerde vart konge 1699. Då var Karl den tolvte konge i Sverik, Peter den store var keisar i Russland, og August var konge i Polen og Saxen. Alle desse var unge. Fredrik og Peter og August gjorde samlag mot Karl den tolvte, då Sverik hadde so mykje makt, at det var farleg og skadeleg fyr grannekongarne; heile Østersjøen var ein svensk innsjø å rekna fyr. Fredrik drog mot den holsten-gottorpske hertugen, som var gift med syster hans Karl den tolvte. Men Karl sette snøgt over til Sjælland og tvinga Fredrik til å gjera fred i Travendal 1700. Sidan slo Karl keisar Peter og sette av kong August som polsk konge, men sidan tapte han slaget ved Pultava mot russen og laut rømme til Tyrkiet. 1709. Då gjorde Fredrik samlag med Polen og Russland att. Danskane sette over til Skaane, men 197greive Magnus Stenbock samla 20,000 bønder, kleint rustad og kledde, mange med tresko på føtene, og med desse slo han danskane ved Helsingborg og dreiv dei ut or Skaane. Sidan tok Fredrik det meste av det, som Sverik åtte i Tyskland; Stenbock drog ned og slo danskane ved Gadebusch, men fekk på slutten so stor overmakt mot seg, at han laut gje seg med heile hæren sin.

Den norsk-danske flåten hadde overtaket over den svenske. I sjøslaget i Kjøgebugt hende det, at det kom eld i det norsk-danske skipet »Danebrog«, som var næmast svensken. Hovdingen på detta skipet var nordmannen Ivar Hvitfeldt til Trondstad, son hans Tønne Hvitfeldt, som var med i 1660 ved Halden. Det var umogleg å sløkkja elden. Mannskapet kunne hava berga seg i båtane, men då hadde »Danebrog« drivet ned på hine skipa i den norsk-danske flåten og kveikt eld på dei. Då vart Hvitfeldt og mennene hans verande om bord og la seg nærare inn åt svensken og dreiv på og skaut med dei fremste kanonane, til dess elden nådde krutkammeret. Då sprang skipet i lufta med Hvitfeldt og 500 mann. 1710.

Karl den tolvte eggja tyrken opp mot Russland, men tyrken gjorde snart fred att. Han vart verande mange år i Tyrkiet, og dessimillom miste Sverik heile Finnland og alt det, som det åtte austanfor Østersjøen. I Tyskland hadde det berre ei festning att, og landet var reint utarma. Då gav Karl seg på heimvegen og kom heim joleftan 1715. Då hadde han vore borte i 15 år.

Karl tenkte han skulle vinne att i Norig det han hadde tapt i Tyskland og Russland. Norig var lite 198førebudd på ufred. Dei fleste soldatane var i Danmark, og overgeneralen Lytsov hadde inkje meir enn 6000 mann, og dei var kleint forsedde både med klede og våpen og mat. Pengar fanst det inkje heller. Svensken drog inn i Norig i mars 1716 i to flokkar. Den eine under general Mørner gjekk over Svinesund og Moss mot Kristiania, den andre under Karl sjølv drog inn i Høland. Han fanga ein oberstløytnant Bryggemann og innpå 100 mann. Bryggemann venta ingen ufred og hadde inkje fenget støvlane på, då svensken tok han, og Karl sa, at han heller skulle heita Tryggemann. Men oberst Kruse med 200 dragonar ville hemne detta. Han møtte kong Karl ved garden Riser, og her stod det ein heit strid. Kruse sjølv drap 15 mann, men han fekk so mange sår sjølv og, at han laut gje seg med 20 mann. Hine var falne eller kom seg undan. Av svensken vart 170 mann drepne eller såra.

Sidan tok Kong Karl Kristiania og kringsette Aakershus, men han kunne inkje taka festninga, då han hadde for små kanonar. Han sende ut oberst Løven med 600 dragonar til å øydeleggja sylvverket på Kongsberg. Løven laut taka vegen om Ringerike, då nordmennene hadde stengt Drammens-vegen. Lytsov sende ein styrke imot dei. 300 mann av nordmennene kom til garden Stein 20de mars, same kvelden, som svensken hadde lagt seg inn på Norderhovs prestegard og gardane der omkring, ei halv mil frå Stein. Prestekona Anna Kolbjørnsdotter sende bod til nordmennene. Den norske hovdingen tykte overmakta var for stor. Men hine offiserane ville stad, og underoffiseren Tore Hovland baud seg til å syna vegen, då 199han kjende kvar gardstaur på vegen, sa han, og det lyste av båla, som svensken hadde gjort opp til å verma seg, radt til Stein. Då sette dei i vegen og braadtok svensken om natta. I grålysinga kom fleire nordmenn til, og slo dei svenskane, som då hadde samla seg. Dei drap 30 mann og fanga Løven og 160 mann, og alle hine flydde; sameleis gjekk det med svensken fleire andre stader. I slutten av april kom ein norsk styrke frå Danmark og tok Moss frå svensken og drap eller fanga 700 mann. Ein svensk general Ascheberg låg med 2000 mann på Skjeberg prestegard, og dei kunne høyre der kanon-skota frå slaget. Då fortalde presten til Ascheberg, at nordmennene hadde vunne, og at dei hadde fenget fælt mykje folk; dermed vart Ascheberg so redd, at han strauk heim til Sverik med hæren sin.

Då Karl inkje kunne taka Aakershus, drog han ned mot Fredrikshall. Fleire gonger før hadde svenske flokkar synt seg der, men både mannskapet på Fredriksten og borgarane i byen og bøndene hadde gjort dei stor skade i fleire småslag. I eit av desse fall klokkaren på Id, Ole Sveinsson Bakke. Av borgarane var brødrane Peter og Hans Kolbjørnsson dei gjævaste¹). Karl kom uventande mot Fredrikshall natta mellom den tredje og fjerde juli 1716. Han ætlad seg til å taka både byen og festninga. Han kom so brått, at mange av nordmennene laut slåst i bere skjorta. Både borgarar og soldatar slost djerveleg i tre 200timar; då tok svensken byen. Heile dagen etter skaut nordmennene frå festninga ned i byen, men då dei inkje kunne få svensken ut, vart borgarane samstellte om å kveikja eld. Hans og Peter Kolbjørnsson kveikte fyrst eld på husa sine, og snart loga det opp i mange hus. Det var jammer og skrik i heile byen. Mange av byfolket, som hadde gøymt seg i husa, brann opp, og sameleis mange av svenskane, som var såra. Kong Karl vart so harm, at han beit seg i fingrane, og laut dra seg ut or byen. Den einaste vegen var over brua (sjå s. 185), og her regnde det med kuler frå festninga. Då svensken endeleg slapp over, kveikte han eld på nordsida av byen og drog seg undan. Paa denne dagen miste Karl 1500 mann.

Karl venta på ein flåte med kanonar og tilførsel frå Sverik, og når den kom, ætlad han seg til å prøva ein gong til. Det såg spøkjeleg ut fyr nordmennene, då Fredrikssten hadde reint for lite mannskap. Flåten var alt komen til Dynekilen, tre mil frå Fredrikshall. Men nordmannen Peter Vessel Tordenskjold øydelagde heile flåten, 4 dagar etter striden på Fredrikshall. Peter Vessel var son til ein kjøpmann Vessel i Trondhjem. Han var ein stor villstyring i uppvokstren, vart fyrst sett til boka og kom sidan i skreddarlæra, men sette ein snøball i nakken på skreddaren, for til sjøs og vart sidan sjøkadet; 10 år etter hadde han tent seg opp til vise-admiral. Han var dristig til å slåst med svensken og hadde lukka med seg, og Fredrik gjorde han til adelsmann og gav han namnet Tordenskjold. Han fekk tidend om, at den svenske flåten låg i Dynekilen, og at dei fleste av offiserane var i bryllaup. I grålysinga dagen etter 201siglde Tordenskjold med god vind inn i Dynekilen med 2 fregattar, 2 stykprammar og 3 galeiar. Innlaupet til Dynekilen er langt og trongt; midt i innlaupet hadde svensken oppsett eit batteri, og 4000 mann fotfolk stod på både sidene. Svensken fyrte alt han orka, då Tordenskjold siglde inn, men han svara inkje, før han var komen heilt inn og kunne snu breidsida til. Slaget varde i 5 timar, då gav svensken seg. Tordenskjold tok eller øydelagde 44 skip med 60 kanonar, inkje eit einaste skip kom seg undan. Dagen etter drog Kong Karl seg ut or Norig.

Endå Sverik var uhorveleg utarma og hadde mist mykje folk i denne lange ufreden, tenkte inkje kongen på fred. Han samla so stor her, som det var råd til å få i hop, og i 1718 gjorde han innfall i Norig att. General Armfelt drog inn i Trondhjemsstift med 9000 mann, og Karl sjølv drog med 22,000 mann mot Fredrikshall og kringsette festninga. Han let tilførsel og nokre småskip draga over land frå Strømstad til Idefjorden, då han var redd Tordenskjold. Nordmennene drog og nokre skip over land, då svensken hadde stengt Svinesund, og den norske flåten møtte den svenske midt på Idefjorden, og det kom til slag. Borgarane i Fredrikshall og kong Karl stod og såg på. Etter ein hard strid laut svensken draga seg undan med stort tap. Då byen vart heiltupp kringsett, laut nordmennene søkkja ned skipa sine.

Kong Karl tok fyrst på fortet Gyldenløve og skaut sund murane, og sidan storma han. Karl sjølv sette ein av storm-stigane til muren. Nordmennene, 33 mann og ein løytnant, dreiv svensken nedatt to gonger, men tredje gongen rauk dei fyr overmakta. Sidan grov 202svensken løypegraver og hadde inkje langt att til festninga. Sundags eftan den 11te desember var Karl ute i løypegraverne og såg på. Då kom det ei kula frå festninga og gjekk igjennom hovudet hans, og det vart hans bane. Då var han 36 år gamal. Den svenske hæren drog seg radt ut or landet, og 8 dagar etter fanst det inkje ein svensk soldat sunnanfjells.

Dessimillom hadde Armfelt kringsett Trondhjem, men då han inkje kunne taka byen, gav han seg på heimvegen. Då han kom til Tydalen, fekk han tidend om, at kongen var fallen. Då ville han taka beinaste vegen over fjellet til Sverik, men på Tydals-fjellet fekk dei eit forfælande snøfok og sprengkulde på seg; dei brende opp byrse-stokkane og stelte seg tett i hop til å halda varmen i seg, men omkring 1000 fraus ihel, og mange av dei, som kom fram, vart kryplingar.

Endå heldt ufreden på nokre år. Tordenskjold tok byen Marstrand med nokre hundre mann og øydelagde den svenske flåten, som låg der. Ved byen ligg festninga Karlsten, som var so sterk, at ho var mest utakande. Han sa til kommandanten, at han hadde ein uhorveleg styrke i byen. Kommandanten sende ein løytnant ned til å sjå etter, kor stort mannskap Tordenskjold hadde, men Tordenskjold skjenkte han full og stelte opp same mannskapet i ymse gater, og løytnanten kom att til kommandanten og sa, at det kryde med folk i alle gatene. Då lova kommandanten, at han skulle gje seg, men då han drygde, gjekk Tordenskjold opp med nokre få mann radt til festninga og stakk sabelen inn gjennom glaset til kommandanten og spurde, kvat han drygde etter. Då vart kommandanten redd og gav seg på flekken. 203Detta vart det siste storverket hans Tordenskjold. Straks etter gjorde dei fred, og nokre månadar etter vart Tordenskjold drepen i Tyskland i ein strid med ein oberst. Då var han berre 29 år gamal.

Dei gjorde fred på Fredriksborg 1720 på dei vilkåra, at Sverik skulle betala nokre pengar og betala toll i Øresund. Til Preussen og Russland laut Sverik gjeva frå seg so mykje land, at det reint miste den overmakta, som det hadde hatt frå di Gustav Adolf var konge, og Russland vart no stormakta i Nordeuropa.

Indre tilstand. Det såg grøteleg ut i Sverik. 220,000 mann hadde sett livet til, det var mest inkje anna enn kvinnfolk og gubbar og born å sjå der. Flåten var øydelagd, og sameleis handel og næring, og gjelda var stor. Etter Karl var fallen, vart syster hans dronning, men ho laut gje frå seg einvaldsmagti, som hadde ført alle desse ulukkene over landet.

Danmark og Norig hadde og lidet uhorveleg mykje. Omfram alle dei manne-liv, som gjekk med under ufreden, leigde Fredrik ut 18,000 mann, mest nordmenn, som var med og slost (under Eugen og Marlborough) i »den spanske ervefylgje-ufreden«, dei kallar. Dei vann seg godt lov, men dei fleste døydde av sjukdom og sår. Det vart utskrive so mange soldatar i Norig, at dei reknar, at landet miste tredjeparten av folkemengda si ¹).

Fredrik gjorde ende på vornedskapet på Sjælland og hine øyane, men han innførte i staden »det militære stavnsbandet« over heile landet, slik at ingen bonde, som var mellom 14 og 35 år, kunne forlata 204det godset, han var fødd på. Detta var fyr å letta utskrivinga til hertenesta, men fyr bøndene vart det nye snart verre enn det gamle. Kongen gjorde mykje fyr opplysninga i Danmark og bygde mange skulehus; før hadde det berre vore umgangs-skular. Men opplysninga kunne lite godt verka på eit folk, som livde under slikt hardstyre som det danske.

Nordmennene fekk lite takk, fyr di dei hadde stridt so djerveleg under ufreden, og fekk no som før sjå lite att av dei pengane, som gjekk inn i rikskassa frå Norig Einvaldskongarne hadde fenget det norske rettsvesenet i god stand; det var noko, som inkje kosta pengar. Men fyr opplysninga vart ingenting gjort, av di det ville kosta å skipa ein god ålmugeskule, og dei norske bøndene laut berge seg med låke umgangs-skular. Men den frie norske bonden hadde so godt næme og vit av naturi, at han stod høgt over den danske bonden, som fekk betre undervisning, og den norske bonden heldt seg sjølv fyr å vera mykje gjævare enn både den danske og svenske. Under ufreden kom heile flokkar av bønder og baud seg til å verja landet, og bonden skadde svensken slik, at han ingen veg kunne koma. Var det noko, han var misnøgd med, sende han radt inn klaga til kongen, og titt for han ende til Kjøbenhavn og tala med kongen sjølv, og det stod slik kvekk av den norske odelsbonden, at han støtt fekk sin vilje.

Fredrik selde likt og ulikt til å få pengar. Han selde sine eigne soldatar og stundom jamvel embete. I Norig selde han mange kyrkjer og kyrkje-gods, som folk i den katolske tida hadde gjeve til å halda kyrkjene i stand fyr. Det var ålmugen, som hadde 205kosta dei fleste kyrkjene og som åtte dei, men ålmugen hadde inkje brev å syna fram på det. Dei, som kjøpte kyrkjene, let desse reint forfarast. At kyrkje-godset vart selt, vart elles godt fyr mange, av di mange leiglendingar kjøpte av det og vart sjølveigarar. Omkring midten av det 18de aarh. var det omkring dobbelt so mange odelsbønder som leiglendingar i Norig.

Fredrik tala Tysk, liksom dei fleste oldenborgske kongane, og gjorde ingenting fyr danskt mål og bokrike. Han fekk lagt heile Slesvik under sitt herredøme, men brydde seg inkje om, at Tysken trengde det danske målet undan der. Paa denne tid var Tysk so vanvyrd i Tyskland og Dansk i Danmark og Norsk i Norig, at dei fleste tyske fyrstane tala Fransk, på kongsgarden i Kjøbenhavn tala dei Tysk, og stormennene i Norig tala Dansk. Fredrik likte inkje den danske adelen og bad son sin, at han inkje skulle gje danske adelsmenn noko viktig embete.

I somme ting var Fredrik ein god konge; han var arbeidsam og let alle sleppa inn, som ville tala med han. Men han øydde opp mange pengar på unyttige ting og livde eit forargeleg liv. I mange år hadde han tvo konur. Han døydde 1730.

Paa denne tida livde Hans Egede, som dei har kalla »Grønlands apostel«. Han var prest i Vaagen i Lofoten, men han fekk slik brennande hug til å fara til Grønland og preika fyr etterkomarane av dei gamle nordmennene der, at han la ned embetet sitt og siglde med kona og born til Grønland. Men ingen av nordmennene var i live lenger, han fann berre eskimoar. Då drog han frå hytta til hytta og lærde seg målet deira og arbeidde med dei i 15 år, og mange tok ved 206kristendomen. Etter han kom son hans, Paul Egede. — Paa same tida preika trønderen Thomas von Westen evangeliet i Finnmarki.