190

Kristjan, son hans Fredrik, var ein veik konge og rettad seg myket etter andre, var glad i stas og leik og øydde upp mange pengar.

Ny adel i Danmark. Han mistenkte den gamle adelen og skipad i Danmark ein ny adel, ein hofadel, av greivar og baronar. Det var mest tyskarar, som han 191tok upp i den nye adelen, og tyskdomen fekk fæl yverhand no i Danmark. Dei talad Tysk paa kongsgarden, paa teatret, og i kyrkja med mange stader, og offiserarne, som fyr det meste var tyskarar, kommanderad paa Tysk. Denne nye adelen trengde den gamle danske adelen undan, liksom den danske fyrr hadde gjort med den norske.

I Norig vart det skipat tvo greivskap, Larvik, som halvbror til kongen, Ulrik Fredrik Gyldenløve, fekk, og Tunsberg aat Peter Schumacher, som no fekk adelsrett og namnet Griffenfeldt. Sidan vart detta greivskapet selt til ei tysk ætt, Wedel, og vart kallat Jarlsberg. Eit baroni, Rosendal, vart og skipat, aat ein dansk adelsmann. —

Kristjan deilte ut rang og titlar til borgarlege, so dei paa ein maate vart ein millomting av borgarstand og adelstand. Detta var baade til studning og glans fyr kongsmagti, men det gjorde mange fælt æresjuke og hugad paa stas og fjas.

Dei fyrste aari styrde Peter Griffenfeldt som rikskanslar. Han er den største statsmannen, Danmark hev havt, men han hadde mange uvener, og dei klagad han og fekk han dømd fraa æra, liv og gods, men kongen gav han naade og sette han paa kastellet i Kjøbenhavn. Kongen tok snart til aa sakna han, og daa sette dei han paa Munkholmen ved Trondhjem, og her sat han i 18 aar. Ei lang stund tok dei pen og blekk fraa han, so han inkje skulde hava nokot aa driva tidi med. Endeleg vart han fri att, men daa var han klein med helsa og døydde eit halvt aar etter.

Den skaanske ufreden. 1675—1679. Den franske kongen Ludvig den fjortande hadde teket paa Holland, 192og daa fekk han ufred med den tyske kjeisaren og Brandenborg. Den svenske kongen, Karl den ellevte, gjorde samlag med Frankrike og drog inn i Brandenborg, men her tapte han eit stort slag, 1675. Daa tenkte Kristjan den femte det var høveleg tid aa taka att fraa Sverik, det som Danmark og Norig hadde misst, og sagde upp freden. Strakst etter sloknad Kort Adeler, men Nils Jul, som kom etter honom, var og ein framifraa førar fyr floten. Han var fødd i Kristiania av danske foreldre. Ein hollendsk flote under Kornelius Tromp kom Danmark til hjelp, og Tromp og Jul slo ein svensk flote ved Øland, og aaret etter slo Jul ein stor svensk flote i Kjøgebugt. Her misste svensken 22 skip, og Jul inkje eit einaste. Ein dansk her sette yver til Skaane, og ein norsk her under stathaldaren Gyldenløve drog ned gjenom Bohuslen og tok byen Marstrand og festningi Karlsten. Etter honom kallar dei denne ufreden fyr Gyldenløve-ufreden. Ein annan norsk førar, Løvenhjelm, slo svensken ved Uddevalla, og ein norsk her tok Jamteland. Men den danske heren tapte eit stort slag ved Lund. Kristjan og Karl var sjølve førarar i detta slaget, og det varde fraa morgonen til kvelden. Der som Karl sjølv kom, vann svenskarne, men andre stader rauk dei. Um kvelden gjekk Kristjan ut or slaget, men Karl heldt ut til han vann. Aaret etter tapte Kristjan ved Landskrona att.

Freden kom i stand i Lund 1679. Ludvig den fjortande hjelpte Sverik, so det fekk fred mot aa gjeva den norsk-danske kongen nokre pengar og kanonur. —

Indre tilstand. Etter denne ufreden var Sverik mest i same naudi som Danmark i 1660. Folket var 193misnøgt med adelen og riksraadet, og Karl fekk mest full einvaldsmagt. Han drog inn krun-godset (kongens jordegods), som adelen hadde til len og etterkvart hadde fenget liksom rett til, og ved detta steig inntekterne dugeleg, og so bygde han ein stor flote og skipad ein sterk her og fekk endaa betalt myket av paa gjeldi. Karl den ellevte er ein av dei beste kongarne, Sverik hev havt.

Soleids styrkte Sverik seg. Men med Danmark saag det grøteleg ut. Gjeldi var uhorveleg, og endaa livde dei paa kongsgarden, liksom pengarne aldri kunne faa ende. Kongen leigde ut norske og danske soldatar til andre kongar fyr betaling, det var ein rein handel med manne-liv. Skattarne var reint urimeleg store, og det var mest umogelegt aa faa dei inn i Danmark, daa bonden inkje kunne betala. Den nye adelen var stolt og faakunnig og hadde fenget hals- og handsrett, birkerett og kallsrett (det vil segja rett til aa innsetja prestar i dei prestekall, som høyrde til godset deira). Adelen slapp aa betala skatt av herregardarne og myket av bondegodset sitt, men skulde til vederlag krevja inn skatten av bønderne kvar paa sitt gods og ganga god fyr pengarne. Difyr gjorde kongen no fleire og fleire herregardar, so han kunne vera viss paa skatten. Det kom ut ei rettarbot og um, at festebønderne fekk inkje lov til aa flytja¹). Soleids kom bønderne under endaa større trældom enn fyrr. Men daa vart det for ille. Mange visste inkje si arme raad, annat dei rømde radt or landet. Gardarne gjekk ned i pris til det halve, og tridjeparten av Danmark laag reint i øyde. Med dei

13

194fleste danske byarne stod det og laakt til, og alt det styringi gjorde til aa hjelpa upp handelen, var det litet mun i, so lenge det stod so jammerleg til med jordbruket.

I Norig var inkje skattarne mindre enn i Danmark, og det var myrkt og trongt fyr mangein bonde der og, men i det heile var det slik magt i bønderne, at dei kunne betala. Stands-skilnaden jamnad seg meir og meir ut. Baade dei gamle norske kongarne og sidan dei norsk-danske kongarne hadde gjevet ut loger, som bergjad leiglendingarne mot hard medferd av odelsbønderne, og det stod i logi, kor myket det meste var, ein leiglending skulde betala. Men daa gardarne sidan steig i pris og bønderne inkje kunne leggja paa avgifti fyr leiglendingarne sine, vart det til det, at det lønte seg inkje aa bygsla burt jord, og daa selde odelsbønderne myket bygselgods, so mange leiglendingar no vart sjølveigarar. Daa dei norske bønderne fyr det meste hadde raad til aa betala skattarne sine, stod kongarne seg best paa, at det inkje var skattefrie herregardar i Norig, og no minkad det fort med slike herregardar. Krungodset og adelsgodset vart selt, og leiglendingarne hadde raad til aa kaupa, og soleids vart det til det, at i slutten av det 17de aarh. var det mange fleire sjølveigarar enn leiglendingar i Norig, og ingen adel, aa snakka um. Byarne tok seg godt fram. I den norske heren var det berre innfødde nordmenner, og dei hadde stridt manneleg, kvar gong det røynte paa. I den danske heren var det mest leigde utlendingar.

Einvaldskongarne arbeidde trottigt paa aa faa i stand eit godt logverk. Under Kristjan den femte kom 195det ut ei dansk logbok, og sidan ei norsk (1687), som myket gjeld endaa. Kongarne vilde gjerne gjera nordmenner og danskar til eitt folk, og difyr gjorde dei den norske logboki so lik den danske, som dei kunne, og det norske logverk vart lausrivet fraa det gamle grunnlaget, men odelsretten fekk standa ved lag, sameleids dei fleste logerne, som kom bondens stell ved. Eit nytt kyrkjeritual (um skikkerne ved gudstenesta) og ei ny alterbok kom og ut.

Etter den nye logboki vart skrivarar, som fyrr hadde voret berre raadgjevarar fyr bygdetings-lagretta, domarar i staden fyr lagretta. Dei høgre domstolarne vart lagtingi med lagmennerne til formenner¹), og overhofretten; denne siste var skipad under Fredrik den tridje og skulde vera den øvste domstolen, men kom snart under den danske høgsterett. Fraa denne tidi vart det betre med rettargangen i Norig, og det var lettare fyr kvar mann aa faa rett der enn i Danmark, daa den danske adelen trakkad log og rett under føterne.

Eins maal og vegt vart innført i baade riki.

Under denne kongen brann det ein stor deil av Stavanger, og daa flutte kongen bispesætet og stiftamtmannskapet til Kristianssand. Ved Trondhjem let han byggja festningi Kristjanssten.

Kristjan var berre ein gong i Norig. Han døydde 1699, men han kunne hava livt lenger, hadde han livt nokot folkelegare. 196Bokriket. Paa denne tidi livde den namnkjende norske diktaren Peter Dass. Han var ættad fraa Skotland, (het med retten Dundas) og var prest i Alstahaug i Nordland. Han skreiv gudelege songar og »Nordlands Trompet«. Aalmugen i Nordland heldt myket av hr. Peter, og endaa er bøkerne hans til hugnad og gaman, allvisst fyr nordlendingarne.

Dorothea Engebretsdotter, ei prestekona i Bergen, skreiv og gudelege visur aat aalmugen. Baade ho og Peter Dass blandad maalet meir med Norsk enn vanlegt var paa den tidi.

Den største danske diktaren paa denne tidi var den ypparlege salmediktaren Thomas Kingo. Han var og ættad fraa Skotland.

190

Kristjan, son hans Fredrik, var ein veik konge og retta seg mykje etter andre, var glad i stas og leik og øydde opp mange pengar.

Ny adel i Danmark. Han mistenkte den gamle adelen og skipa i Danmark ein ny adel, ein hofadel, av grevar og baronar. Det var mest tyskarar, som han 191tok opp i den nye adelen, og tyskdomen fekk fæl overhand no i Danmark. Dei tala Tysk på kongsgarden, på teatret, og i kyrkja med mange stader, og offiserane, som fyr det meste var tyskarar, kommandert på Tysk. Denne nye adelen trengde den gamle danske adelen undan, liksom den danske før hadde gjort med den norske.

I Norig vart det skipat to grevskap, Larvik, som halvbror til kongen, Ulrik Fredrik Gyldenløve, fekk, og Tunsberg åt Peter Schumacher, som no fekk adelsrett og namnet Griffenfeldt. Sidan vart detta greivskapet selt til ei tysk ætt, Wedel, og vart kalla Jarlsberg. Eit baroni, Rosendal, vart og skipat, åt ein dansk adelsmann. —

Kristjan deilte ut rang og titlar til borgarlege, so dei på ein måte vart ein mellomting av borgarstand og adelsstand. Detta var både til studning og glans fyr kongsmakta, men det gjorde mange fælt æresjuke og huga på stas og fjas.

Dei fyrste åra styrde Peter Griffenfeldt som rikskanslar. Han er den største statsmannen, Danmark har hatt, men han hadde mange uvener, og dei klaga han og fekk han dømd frå æra, liv og gods, men kongen gav han nåde og sette han på kastellet i Kjøbenhavn. Kongen tok snart til å sakna han, og då sette dei han på Munkholmen ved Trondhjem, og her sat han i 18 år. Ei lang stund tok dei pen og blekk frå han, so han inkje skulle hava noko å driva tida med. Endeleg vart han fri att, men då var han klein med helsa og døydde eit halvt år etter.

Den skånske ufreden. 1675—1679. Den franske kongen Ludvig den fjortande hadde teke på Holland, 192og då fekk han ufred med den tyske keisaren og Brandenborg. Den svenske kongen, Karl den ellevte, gjorde samlag med Frankrike og drog inn i Brandenborg, men her tapte han eit stort slag, 1675. Då tenkte Kristjan den femte det var høveleg tid å taka att frå Sverik, det som Danmark og Norig hadde mist, og sa opp freden. Straks etter slokna Kort Adeler, men Nils Jul, som kom etter han, var og ein framifrå førar fyr flåten. Han var fødd i Kristiania av danske foreldre. Ein hollendsk flåte under Kornelius Tromp kom Danmark til hjelp, og Tromp og Jul slo ein svensk flåte ved Øland, og året etter slo Jul ein stor svensk flåte i Kjøgebugt. Her miste svensken 22 skip, og Jul inkje eit einaste. Ein dansk her sette over til Skaane, og ein norsk her under statthaldaren Gyldenløve drog ned gjennom Bohuslen og tok byen Marstrand og festninga Karlsten. Etter han kallar dei denne ufreden fyr Gyldenløve-ufreden. Ein annan norsk førar, Løvenhjelm, slo svensken ved Uddevalla, og ein norsk her tok Jamteland. Men den danske hæren tapte eit stort slag ved Lund. Kristjan og Karl var sjølve førarar i detta slaget, og det varde frå morgonen til kvelden. Der som Karl sjølv kom, vann svenskane, men andre stader rauk dei. Om kvelden gjekk Kristjan ut or slaget, men Karl heldt ut til han vann. Året etter tapte Kristjan ved Landskrona att.

Freden kom i stand i Lund 1679. Ludvig den fjortande hjelpte Sverik, so det fekk fred mot å gje den norsk-danske kongen nokre pengar og kanonar. —

Indre tilstand. Etter denne ufreden var Sverik mest i same nauda som Danmark i 1660. Folket var 193misnøgd med adelen og riksrådet, og Karl fekk mest full einvaldsmagt. Han drog inn krun-godset (kongens jordegods), som adelen hadde til len og etter kvart hadde fenget liksom rett til, og ved detta steig inntektene dugeleg, og so bygde han ein stor flåte og skipa ein sterk her og fekk endå betalt mykje av på gjelda. Karl den ellevte er ein av dei beste kongane, Sverik har hatt.

Soleids styrkte Sverik seg. Men med Danmark såg det grøteleg ut. Gjelda var uhorveleg, og endå livde dei på kongsgarden, liksom pengane aldri kunne få ende. Kongen leigde ut norske og danske soldatar til andre kongar fyr betaling, det var ein rein handel med manne-liv. Skattane var reint urimeleg store, og det var mest umogleg å få dei inn i Danmark, då bonden inkje kunne betala. Den nye adelen var stolt og fåkunnig og hadde fenget hals- og handsrett, birkerett og kallsrett (det vil seie rett til å innsetja prestar i dei prestekall, som høyrde til godset deira). Adelen slapp å betala skatt av herregardane og mykje av bondegodset sitt, men skulle til vederlag krevja inn skatten av bøndene kvar på sitt gods og ganga god fyr pengane. Difor gjorde kongen no fleire og fleire herregardar, so han kunne vera viss på skatten. Det kom ut ei rettarbot og om, at festebøndene fekk inkje lov til aa flytja¹). Soleids kom bøndene under endå større trældom enn før. Men då vart det for ille. Mange visste inkje si arme råd, anna dei rømde radt or landet. Gardane gjekk ned i pris til det halve, og tredjeparten av Danmark låg reint i øyde. Med dei

13

194fleste danske byane stod det og låkt til, og alt det styringa gjorde til å hjelpa opp handelen, var det lite mun i, so lenge det stod so jammerleg til med jordbruket.

I Norig var inkje skattane mindre enn i Danmark, og det var mørkt og trongt fyr mang ein bonde der og, men i det heile var det slik makt i bøndene, at dei kunne betala. Stands-skilnaden jamna seg meir og meir ut. Både dei gamle norske kongane og sidan dei norsk-danske kongane hadde gjeve ut lover, som bergjad leiglendingane mot hard medferd av odelsbøndene, og det stod i logi, kor mykje det meste var, ein leiglending skulle betala. Men då gardane sidan steig i pris og bøndene inkje kunne leggja på avgifta fyr leiglendingane sine, vart det til det, at det lønte seg inkje å bygsla bort jord, og då selde odelsbøndene mykje bygselgods, so mange leiglendingar no vart sjølveigarar. Då dei norske bøndene fyr det meste hadde råd til å betala skattane sine, stod kongane seg best på, at det inkje var skattefrie herregardar i Norig, og no minka det fort med slike herregardar. Krongodset og adelsgodset vart selt, og leiglendingane hadde råd til aa kaupa, og soleids vart det til det, at i slutten av det 17de aarh. var det mange fleire sjølveigarar enn leiglendingar i Norig, og ingen adel, å snakka om. Byane tok seg godt fram. I den norske hæren var det berre innfødde nordmenn, og dei hadde stridt manneleg, kvar gong det røynte på. I den danske hæren var det mest leigde utlendingar.

Einvaldskongane arbeidde trottig på å få i stand eit godt lovverk. Under Kristjan den femte kom 195det ut ei dansk lovbok, og sidan ei norsk (1687), som mykje gjeld endå. Kongane ville gjerne gjera nordmenn og danskar til eitt folk, og difor gjorde dei den norske lovboka so lik den danske, som dei kunne, og det norske lovverk vart lausrivet frå det gamle grunnlaget, men odelsretten fekk standa ved lag, sameleis dei fleste lovene, som kom bondens stell ved. Eit nytt kyrkjeritual (om skikkane ved gudstenesta) og ei ny alterbok kom og ut.

Etter den nye lovboka vart skrivarar, som før hadde vore berre rådgjevarar fyr bygdetings-lagretta, domarar i staden fyr lagretta. Dei høgre domstolane vart lagtinga med lagmennerne til formenner¹), og overhofretten; denne siste var skipa under Fredrik den tredje og skulle vera den øvste domstolen, men kom snart under den danske høgsterett. Fraa denne tida vart det betre med rettargangen i Norig, og det var lettare fyr kvar mann å få rett der enn i Danmark, då den danske adelen trakka log og rett under føtene.

Eins mål og vekt vart innført i både rika.

Under denne kongen brann det ein stor deil av Stavanger, og då flytte kongen bispesetet og stiftamtmannskapet til Kristianssand. Ved Trondhjem let han byggja festninga Kristjanssten.

Kristjan var berre ein gong i Norig. Han døydde 1699, men han kunne hava levd lenger, hadde han levd noko folkelegare. 196Bokriket. Paa denne tida livde den namnkjende norske diktaren Peter Dass. Han var ætta frå Skotland, (het med retten Dundas) og var prest i Alstahaug i Nordland. Han skreiv gudelege songar og »Nordlands Trompet«. Ålmugen i Nordland heldt mykje av hr. Peter, og endå er bøkene hans til hugnad og gaman, allvisst fyr nordlendingane.

Dorothea Engebretsdotter, ei prestekona i Bergen, skreiv og gudelege visur åt ålmugen. Både ho og Peter Dass blanda målet meir med Norsk enn vanleg var på den tida.

Den største danske diktaren på denne tida var den ypparlege salmediktaren Thomas Kingo. Han var og ætta frå Skotland.