187

Einvaldsmagti vert innførd. Etter denne ufreden stod det grøteleg til. Norig hadde inkje lidet so myket endaa, men i Danmark var gardar øydelagde, buskapen nedhoggen, næringsvegerne i forfall og gjeldi so stor, at korkje heren elder embættsmennerne kunne faa løni si. Alle hatad adelen, som hadde gjort litet gagn i ufreden, men mange elskad kongen, som hadde voret ein motig mann. Borgararne i Kjøbenhavn, som hadde boret vaapn og stridt manneleg, var inkje meinte paa aa krjupa fyr adelen lenger, og det lutherske presteskapet var no so megtigt, at det helder inkje unnte adelen all magti.

Fredrik kallad ihop ein riksdag av adel, presteskap og borgarar i Kjøbenhavn fyr aa faa pengar. Adelen var det einaste stand, som aatte nokot, men han negtad 188reint ut aa betala skatt. Daa tenkte borgarar og presteskap paa aa gjera kongen til ervekonge og gjera handfestningi til inkjes. Men detta sagde adelen nei til og vilde fara heim, so riksdagen skulde verta upp i inkje, men daa vart portarne stengde, og dei sette ut sterke vakter. Daa vart adelen skræmd, og Fredrik vart ervekonge i Danmark, liksom han var i Norig¹).

Borgararne vonad no, at kongen skulde innføra ein fri riks-skipnad, liksom dei hadde i Sverik, at han skulde faa avteket vornedskapet paa Sjælland og hine øyarne (sjaa s. 153) og teket hals- og hands-retten og birkeretten fraa adelen. Men paa denne tidi aukad kongsmagti mange stader i Europa, og kongen saag snart, at han hadde inkje nokot aa ræddast fyr, um han gjorde seg til einvaldskonge, daa baade borgarar og prestar hadde litet vit paa styring. Fredrik gav ut eit brev, som det stod i, at han skulde hava full einvaldsmagt. Alle adelsmenner og prestar og dei gjævaste borgararne skreiv under. Sidan let kongen Peter Schumacher skriva kongelogi, som vart grunnlog i Danmark og Norig. Etter den stend kongen »yver alle menneskelege loger og hev inkje annat hovud elder annan domar yver seg so nær som Gud.« Naar ein tek undan sultanen i Tyrkiet, var det ingen konge i Europa, som hadde so stor magt. Det einaste, som vart fastsett fyr han, var at han skulde høyra til den lutherske kyrkja, bu i riket og inkje skifta sund landi. Denne kongelogi vart inkje kunngjord fyrr lenge etter. 189No vart riksraadet avsett, og det vart skipat 5 regjerings-departement (elder »kollegier«) til hjelp fyr kongen. Det var like mange adelege og borgarlege i kvart departement. Formennerne i desse vart kongens »geheimeraad« elder kongens raadgjevarar. Daa einvaldskongarne sidan fyr det meste rettad seg etter det, som desse departement raadde han til, kom styringi soleids no til aa verta eit embættsmanns-styre (kontor-styre elder »bureaukrati«). Denne styringi varde i Danmark radt til 1849. I staden fyr lensherrarne innsette kongen amtmenner, som var kongelege embættsmenner og hadde fast løn. Ved detta steig inntekterne aat rikskassa til det femdubbelte, men adelen misste dei beste innkomurne sine. Han fekk hava baade birkerett og hals- og handsrett, so det vart inkje likare fyr den danske bonden no enn fyrr, men elles kunne kongen, um han vilde, lata adelen betala skatt, og han misste si politiske magt. Fraa den tid drog adelen seg burt fraa kongsgarden; det gjekk med den som med den norske adelen etter Haakon den femte; heretter livde han heime paa gardarne sine, og det gjekk til atters med han baade i rikdom og i tal.

Alt detta gjorde den danske riksdagen og kongen, dei norske riks-stand uspurt, som kannhenda var det rettaste og, daa Norig gjekk fyr aa vera eit erverike. Brevet, som gav kongen einvald, vart sendt upp til Norig og Færøyarne og Island til underskrift. I Norig skreiv 400 bønder under, umfram adelsmenner, prestar og borgarar. Dei norske riks-stand ynskte aa faa sine eigne regjerings-departement, og det kom jamvæl fram krav um eit norskt universitet. Men kongen brydde seg inkje meir um dei norske riks-stand enn um dei 190danske. Styringi hadde heretter, liksom fyrr, sætet i Kjøbenhavn, og daa inntekterne fraa alle landi til kongen strøymde dit, vart Norig i mange maatar skubbat til sida fyr Danmark. Men endaa stod Norig seg godt paa det, som hadde hendt. Det vart kvitt lensherrarne, og kongen fekk no like myket magt i baade riki; no kom dei til aa standa jamsides, so Norig inkje lenger vart nokot lydrike under Danmark. Soleids som tilstandet hadde voret i landet alt fraa kong Sverres tid, trengde Norig ei sterk kongsmagt, og det hadde det no fenget, endaa det var ille fyr landet, at kongen var ein utlending og budde i utlandet.

Fredrik sette heren og floten i god stand. Til aa hjelpa seg med floten hadde han nordmannen Kort Sivertssøn Adeler. Han var fødd i Brevik og lærde sjømannsskap i Holland; sidan tok han tenesta i Venedig, som hadde ufred med tyrken. Her vann han stor æra, so fleire kongar vilde hava han i si tenesta.

Fredrik var berre ein gong i Norig. Paa hans tid var Dansk so vanvyrd, at paa kongsgarden talad dei berre Tysk, og soleids heldt det paa lenge etter hans tid og. Kristjan, eldste son hans, lærde inkje Dansk, fyrr han var 14 aar, og endaa var det eit heppande hende, at han kom til aa læra det daa.

187

Einvaldsmagti vert innført. Etter denne ufreden stod det grøteleg til. Norig hadde inkje lidet so mykje endå, men i Danmark var gardar øydelagde, buskapen nedhoggen, næringsvegane i forfall og gjelda so stor, at korkje hæren eller embetsmennene kunne få løna si. Alle hata adelen, som hadde gjort lite gagn i ufreden, men mange elska kongen, som hadde vore ein modig mann. Borgarane i Kjøbenhavn, som hadde boret våpen og stridt manneleg, var inkje meinte på aa krjupa fyr adelen lenger, og det lutherske presteskapet var no so mektig, at det heller inkje unnte adelen all makta.

Fredrik kalla i hop ein riksdag av adel, presteskap og borgarar i Kjøbenhavn fyr å få pengar. Adelen var det einaste stand, som åtte noko, men han nekta 188reint ut å betala skatt. Då tenkte borgarar og presteskap på å gjera kongen til ervekonge og gjera handfestningi til inkjes. Men detta sa adelen nei til og ville fara heim, so riksdagen skulle verta opp i inkje, men då vart portane stengde, og dei sette ut sterke vakter. Då vart adelen skremd, og Fredrik vart ervekonge i Danmark, liksom han var i Norig¹).

Borgarane vona no, at kongen skulle innføra ein fri riks-skipnad, liksom dei hadde i Sverik, at han skulle få avteke vornedskapet på Sjælland og hine øyane (sjå s. 153) og teke hals- og hands-retten og birkeretten frå adelen. Men på denne tida auka kongsmakta mange stader i Europa, og kongen såg snart, at han hadde inkje noko aa ræddast fyr, om han gjorde seg til einvaldskonge, då både borgarar og prestar hadde lite vit på styring. Fredrik gav ut eit brev, som det stod i, at han skulle hava full einvaldsmagt. Alle adelsmenn og prestar og dei gjævaste borgarane skreiv under. Sidan let kongen Peter Schumacher skriva kongelogi, som vart grunnlov i Danmark og Norig. Etter den står kongen »over alle menneskelege lover og har inkje anna hovud eller annan domar over seg so nær som Gud.« Naar ein tek undan sultanen i Tyrkiet, var det ingen konge i Europa, som hadde so stor makt. Det einaste, som vart fastsett fyr han, var at han skulle høyre til den lutherske kyrkja, bu i riket og inkje skifta sund landa. Denne kongelogi vart inkje kunngjord før lenge etter. 189No vart riksrådet avsett, og det vart skipat 5 regjerings-departement (eller »kollegier«) til hjelp fyr kongen. Det var like mange adelege og borgarlege i kvart departement. Formennene i desse vart kongens »geheimeraad« eller kongens rådgjevarar. Då einvaldskongane sidan fyr det meste retta seg etter det, som desse departement rådde han til, kom styringa soleids no til å verta eit embættsmanns-styre (kontor-styre eller »byråkrati«). Denne styringa varde i Danmark radt til 1849. I staden fyr lensherrane innsette kongen amtmenn, som var kongelege embetsmenn og hadde fast løn. Ved detta steig inntektene åt rikskassa til det femdubbelte, men adelen miste dei beste innkomurne sine. Han fekk hava både birkerett og hals- og handsrett, so det vart inkje likare fyr den danske bonden no enn før, men elles kunne kongen, om han ville, lata adelen betala skatt, og han miste si politiske makt. Fraa den tid drog adelen seg bort frå kongsgarden; det gjekk med den som med den norske adelen etter Haakon den femte; heretter livde han heime på gardane sine, og det gjekk til atters med han både i rikdom og i tal.

Alt detta gjorde den danske riksdagen og kongen, dei norske riks-stand uspurt, som kannhenda var det rettaste og, då Norig gjekk fyr å vera eit erverike. Brevet, som gav kongen einvald, vart sendt opp til Norig og Færøyarne og Island til underskrift. I Norig skreiv 400 bønder under, omfram adelsmenn, prestar og borgarar. Dei norske riks-stand ynskte å få sine eigne regjerings-departement, og det kom jamvel fram krav om eit norsk universitet. Men kongen brydde seg inkje meir om dei norske riks-stand enn om dei 190danske. Styringa hadde heretter, liksom før, sætet i Kjøbenhavn, og då inntektene frå alle landa til kongen strøymde dit, vart Norig i mange måtar skubba til sida fyr Danmark. Men endå stod Norig seg godt på det, som hadde hendt. Det vart kvitt lensherrane, og kongen fekk no like mykje makt i både rika; no kom dei til aa standa jamsides, so Norig inkje lenger vart noko lydrike under Danmark. Soleids som tilstandet hadde vore i landet alt frå kong Sverres tid, trengde Norig ei sterk kongsmakt, og det hadde det no fenget, endå det var ille fyr landet, at kongen var ein utlending og budde i utlandet.

Fredrik sette hæren og flåten i god stand. Til å hjelpa seg med flåten hadde han nordmannen Kort Sivertssøn Adeler. Han var fødd i Brevik og lærde sjømannsskap i Holland; sidan tok han tenesta i Venedig, som hadde ufred med tyrken. Her vann han stor æra, so fleire kongar ville hava han i si tenesta.

Fredrik var berre ein gong i Norig. Paa hans tid var Dansk so vanvyrd, at på kongsgarden tala dei berre Tysk, og soleids heldt det på lenge etter hans tid og. Kristjan, eldste son hans, lærde inkje Dansk, før han var 14 år, og endå var det eit heppande hende, at han kom til å læra det då.