182

Det danske riksraadet ventad nokre maanadar med aa velja den nye kongen. Endeleg vart Fredrik vald paa ein riksdag av adel, presteskap og borgarar (dei danske bønderne hadde inkje møtt fram sidan 1570), men han laut skriva under ei handfestning, som var den strengaste, ein dansk konge hadde underskrivet. Men Fredrik var ein umtenkt og sløg mann, og vart faarlegare fyr adelsveldet enn fader hans hadde voret. Maagarne hans Kristjan Hannibal Sehested og Korfits Ulfeldt hadde havt myket aa segja fyrr, men no kom det upp, at dei hadde faret uretteleg aat. Ulfeldt drog fraa Danmark og vart sidan landssvikar. Sehested vart avsett som stathaldar og skulde gjera greida fyr seg, men han gav alt i kongens vald, gav fraa seg til kongen alt det jordegodset, han hadde eignat til seg i Norig, og det slapp han med.

Paa denne tidi fekk Sverik ein djerv og ærekjær konge, som het Karl Gustav, systerson hans Gustav Adolf. Daa den polske kongen, som høyrde til Vasa-ætti, gjorde krav paa kongedømet i Sverik, sette Karl Gustav yver til Polen med ein ypparleg svensk her. Svenskarne hadde daa havt ufred i mange aar, og i 183denne lange ufreds-tidi var den svenske heren so godt upplærd, at det fanst inkje betre her i Europa. Karl Gustav tok snart Polen; men polakkarne reiste seg paa alle kantar og hogg ned smaahopar av den svenske heren, og det tok til aa sjaa myrkt ut fyr Karl Gustav. Fleire magter var rædde Sverik og manad paa Fredrik den tridje, at han skulde brjota freden.

Norig og Danmark var laakt fyrebudde. Kongen hadde lovat adelen i handfestningi, at han skulde inkje leggja paa avgifti av leni, og daa utgifterne var større enn inntekterne, var der ingen annan utveg enn aa pina aalmugen. I slike harde tider brukad dei paa kongsgarden upp tridjeparten av alle inntekterne. Den danske heren var laak og uøvd, daa adelen inkje likad ein god standande her, som kongen lett kunne bruka til skade fyr adelen. Endaa kassa var tom og heren uøvd, meinte endaa Fredrik og riksraadet, at dei no kunne taka att det, som Norig og Danmark hadde misst ved Brømsebro-freden, og dei sagde upp freden.

Ufred med Sverik 1657—1660. Karl Gustav vart glad, fyr di han no fekk aaføre til aa draga seg ut or Polen med æra, og skundad seg med 8000 mann nordetter til Danmark og tok heile Jylland. Ingenstad stod danskarne imot, so det munad, endaa dei var dubbelt so mange. Den norsk-danske floten jagad den svenske i hamn, so den svenske heren kunne inkje koma yver til dei danske øyarne; men daa sette det i med sprengkulde um vetren, og det lagde seg tjukk is paa alle sundi. Daa vart Karl Gustav glad. »Nu bror Fredrik skola vi talas vid på god Svenska,« sagde han, og gjekk yver isen. Det var ei vaagsam ferd, men lukka var god. Daa han kom yver til Sjælland, laut 184Fredrik gjera ein hard fred i Roeskilde 1658. Danmark laut der gjeva fraa seg Skaane, Halland og Blekinge og Bornholm, og Norig misste Bohuslen og Trondhjemslen so nær som Nordland og Finnmarki, endaa nordmennerne hadde vunnet i denne ufreden; Jørgen Bjelke hadde teket Jamteland, og Ivar Krabbe hadde havt yvertaket i Bohuslen og hadde herjat i dei svenske grannebygderne.

Men Karl Gustav tregad snart paa, at han inkje hadde teket alt ihop, og sumaren 1658 gjekk han i land paa Sjælland og gjekk mot Kjøbenhavn. Mange talde kong Fredrik til aa fly til Norig elder Holland, men han svarad, at han vilde døy i »reidret sitt«. Alt stod paa, um Kjøbenhavn kunne halda ut, til det kom hjelp, for sjømagterne vilde inkje, at anten Danmark elder Sverik skulde eiga baade sidurne av Øresund, fyr sundtollens skuld. Festningsverki var i forfall og laake, men dei arbeidde natt og dag paa aa setja dei i stand; jamvæl kvinnfolk og born arbeidde. Daa Karl Gustav kringsette byen, tok alle til vaapn og stridde manneleg. Det skortad paa mat, men daa kom det ein flote fraa Holland til hjelp med mat og mannskap. Daa gjorde Karl Gustav eit stormlaup natti millom 10de og 11te febr. 1659. Svenskarne hadde kvite skjortur utanpaa, so fienden inkje skulde kjenna dei fraa snøen, men detta vart likskjorta fyr mange; svensken leid eit svært tap.

Sidan kom det hjelp fraa fleire magter, og svensken leid tap paa tap. 5000 vart fangad elder drepne ved Nyborg paa Fyn. Aalmugen paa Bornholm reiste seg og drap paa ei natt mest alle svenskarne paa øyi.

Nordmennerne bergjad seg godt i denne ufreden. Etter freden til Roeskilde hadde svensken teket styringi 185i Trondhjemslen, og skreiv ut soldatar og for hardt fram. Daa vart trønderne harme og kringsette svensken i Trondhjem. Den svenske styraren Klas Stjernskøld sagde, at fyrr skulde han koka supa paa skinnbroki si, fyrr han skulde gjeva seg. Men han gav seg snart like væl, og no vart Trondhjemslen kvitt fienden.

Den heitaste striden i Norig stod umkring ein liten by, som het Halden, i Smaaleni, inkje langt fraa landskilet. Det fanst ingi festningsverk elder skansar der. Hausten 1658 kom svensken under Harald Stake, 1200 mann hestfolk og 3 kompani fotfolk, gjenom Enningdalen og ætlad seg mot Halden. Her laag berre 4 kompani fotfolk, men major og kaupmann Peder Olufsen Normand sende bod til Fredriksstad, og derfraa kom det 2 kompani, og bønder og borgarar hjelpte og til. Natti fyrr svensken kom, sette dei upp ein skanse tvertyver vegen, og sette 3 smaa skipskanonur paa Overberget tett ved. Daa dei inkje hadde kulur, gjorde dei former av murstein og støypte kulur all natti. Morgonen etter kom svensken med full musik og var viss paa han skulde taka radt den vesle byen. Men nordmennerne varde seg manneleg. Svensken gjekk paa i 7 timar, daa laut han snu og hadde misst myket folk.

Det var aa venta, at svensken vilde hemna seg, og difyr bygde nordmennerne fleire skansar av kampestein her og kvar paa fjelli umkring byen. Aaret etter kom Stake att med 4000 mann. Det rann ei elv, Tista, fraa aust mot vest tvert igjenom byen, og det var bru yver elvi. Svensken drog fram mot nordsida av byen, og her møtte nordmennerne han, men yvermagti vart dei for stor. Daa kveikte dei eld paa husi og drog 186seg attende til brui. Her samlad alle nordmennerne seg, og det stod ein hard og lang strid. Etter store tap laut svensken draga heim.

Vetren 1660 sende Karl Gustav ein her paa 6000 mann under generalarne Kagge, Stake og Horn mot Halden, men daa hadde nordmennerne lagat seg betre til. Det laag 1800 nordmenner i Halden under Tønne Hvitfeldt, Peder Normand, Kristjan Holberg og fleire gjæve førarar. Daa dei inkje kunne verja nordsida, kveikte dei eld paa dei husi, som stod att der. Svensken gjorde radt stormlaup paa Braatelands-skansen. Eit krut-fat i skansen sprang i lufti, nordmennerne kom i ulag, og skansen vart teken. Herfraa kunne svensken lett teket byen. Daa kom det hjelp fraa hine skansarne, nordmennerne stormad fraa tri kantar, og etter ein heit strid, som heldt paa ein time, tok dei att skansen. Svensken gjorde fleire stormlaup, men skansen heldt seg. Denne dagen misste svensken innpaa 500 mann, daude og saarad. Sidan skaut han med gloande kulur paa byen og tok ein liten skanse paa Rødsberget og stakk ihel dei, som var sjuke og saarad, som han fann der, og i byen kunne ein høyra, at dei bad fyr seg. Byen vart mest øydelagd, det gjekk fælt med sjukdomar, og dei vantad baade mat og krut, og naudi og svulten aukad paa med kvar dag. Daa byen hadde voret kringsett i 6 vikur, gjorde svensken stormlaup paa Braatelands-skansen att, men han leid store tap. Daa var det komet tidend til svensken um, at kongen deira hadde braaddøytt, og daa snudde han heim og herjad og brende paa heimvegen. Berre 3000 mann kom att av den svenske heren. Av nordmennerne var 900 vaapnføre menner att. 187Kongen lønte sidan Halden fyr detta. Byen fekk kaupstads-rett og namnet Fredrikshall, og kongen let byggja festningi Fredrikssten paa eit høgt fjell tett ved byen.

Daa Karl Gustav hadde sloknat, kom det snart fred i stand i Kjøbenhavn 1660. Norig fekk att Trondhjemslen og Danmark Bornholm, men Sverik fekk hava Bohuslen og Skaane, Halland og Blekinge, daa hine magterne, som hadde hjelpt Danmark, inkje vilde, at det skulde faa att herredømet yver Øresund.

182

Det danske riksrådet venta nokre månadar med å velja den nye kongen. Endeleg vart Fredrik vald på ein riksdag av adel, presteskap og borgarar (dei danske bøndene hadde inkje møtt fram sidan 1570), men han laut skriva under ei handfestning, som var den strengaste, ein dansk konge hadde underskrive. Men Fredrik var ein umtenkt og sløg mann, og vart farlegare fyr adelsveldet enn fader hans hadde vore. Mågane hans Kristjan Hannibal Sehested og Korfits Ulfeldt hadde hatt mykje å seie før, men no kom det opp, at dei hadde faret uretteleg åt. Ulfeldt drog frå Danmark og vart sidan landssvikar. Sehested vart avsett som stathaldar og skulle gjera greida fyr seg, men han gav alt i kongens vald, gav frå seg til kongen alt det jordegodset, han hadde eignat til seg i Norig, og det slapp han med.

Paa denne tida fekk Sverik ein djerv og ærekjær konge, som het Karl Gustav, systerson hans Gustav Adolf. Då den polske kongen, som høyrde til Vasa-ætta, gjorde krav på kongedømet i Sverik, sette Karl Gustav over til Polen med ein ypparleg svensk her. Svenskane hadde då hatt ufred i mange år, og i 183denne lange ufreds-tida var den svenske hæren so godt upplærd, at det fanst inkje betre her i Europa. Karl Gustav tok snart Polen; men polakkane reiste seg på alle kantar og hogg ned småhopar av den svenske hæren, og det tok til å sjå mørkt ut fyr Karl Gustav. Fleire magter var redde Sverik og mana på Fredrik den tredje, at han skulle brjota freden.

Norig og Danmark var låkt førebudde. Kongen hadde lova adelen i handfestningi, at han skulle inkje leggja på avgifta av leni, og då utgifterne var større enn inntektene, var der ingen annan utveg enn å pina ålmugen. I slike harde tider bruka dei på kongsgarden opp tredjeparten av alle inntektene. Den danske hæren var låk og uøvd, då adelen inkje likte ein god ståande her, som kongen lett kunne bruka til skade fyr adelen. Endå kassa var tom og hæren uøvd, meinte endå Fredrik og riksrådet, at dei no kunne taka att det, som Norig og Danmark hadde mist ved Brømsebro-freden, og dei sa opp freden.

Ufred med Sverik 1657—1660. Karl Gustav vart glad, fyr di han no fekk åføre til å dra seg ut or Polen med æra, og skundad seg med 8000 mann nordetter til Danmark og tok heile Jylland. Ingenstad stod danskane imot, so det munad, endå dei var dobbelt so mange. Den norsk-danske flåten jaga den svenske i hamn, so den svenske hæren kunne inkje koma over til dei danske øyane; men då sette det i med sprengkulde om vinteren, og det la seg tjukk is på alle sunda. Då vart Karl Gustav glad. »Nå bror Fredrik skola vi talas vid på god Svenska,« sa han, og gjekk over isen. Det var ei vågsam ferd, men lukka var god. Då han kom over til Sjælland, laut 184Fredrik gjera ein hard fred i Roeskilde 1658. Danmark laut der gjeva frå seg Skaane, Halland og Blekinge og Bornholm, og Norig miste Bohuslen og Trondhjemslen so nær som Nordland og Finnmarki, endå nordmennene hadde vunne i denne ufreden; Jørgen Bjelke hadde teke Jamteland, og Ivar Krabbe hadde hatt overtaket i Bohuslen og hadde herja i dei svenske grannebygdene.

Men Karl Gustav tregad snart på, at han inkje hadde teke alt i hop, og sumaren 1658 gjekk han i land på Sjælland og gjekk mot Kjøbenhavn. Mange talde kong Fredrik til å fly til Norig eller Holland, men han svara, at han ville døy i »reidret sitt«. Alt stod på, om Kjøbenhavn kunne halda ut, til det kom hjelp, for sjømaktene ville inkje, at anten Danmark eller Sverik skulle eiga både sidene av Øresund, fyr sundtollens skuld. Festningsverka var i forfall og låke, men dei arbeidde natt og dag på å setja dei i stand; jamvel kvinnfolk og born arbeidde. Då Karl Gustav kringsette byen, tok alle til våpen og stridde manneleg. Det skorta på mat, men då kom det ein flåte frå Holland til hjelp med mat og mannskap. Då gjorde Karl Gustav eit stormlaup natta mellom 10de og 11te febr. 1659. Svenskane hadde kvite skjorter utanpå, so fienden inkje skulle kjenna dei frå snøen, men detta vart likskjorta fyr mange; svensken leid eit svært tap.

Sidan kom det hjelp frå fleire magter, og svensken leid tap på tap. 5000 vart fanga eller drepne ved Nyborg på Fyn. Ålmugen på Bornholm reiste seg og drap på ei natt mest alle svenskane på øya.

Nordmennene bergjad seg godt i denne ufreden. Etter freden til Roeskilde hadde svensken teke styringa 185i Trondhjemslen, og skreiv ut soldatar og for hardt fram. Då vart trønderane harme og kringsette svensken i Trondhjem. Den svenske styraren Klas Stjernskøld sa, at før skulle han koka supa på skinnbroka si, før han skulle gje seg. Men han gav seg snart like vel, og no vart Trondhjemslen kvitt fienden.

Den heitaste striden i Norig stod omkring ein liten by, som het Halden, i Smaaleni, inkje langt frå landskilet. Det fanst ingi festningsverk eller skansar der. Hausten 1658 kom svensken under Harald Stake, 1200 mann hestfolk og 3 kompani fotfolk, gjennom Enningdalen og ætlad seg mot Halden. Her låg berre 4 kompani fotfolk, men major og kjøpmann Peder Olufsen Normand sende bod til Fredriksstad, og derfrå kom det 2 kompani, og bønder og borgarar hjelpte og til. Natta før svensken kom, sette dei opp ein skanse tvertyver vegen, og sette 3 små skipskanonar på Overberget tett ved. Då dei inkje hadde kuler, gjorde dei former av murstein og støypte kuler all natta. Morgonen etter kom svensken med full musikk og var viss på han skulle taka radt den vesle byen. Men nordmennene varde seg manneleg. Svensken gjekk på i 7 timar, då laut han snu og hadde mist mykje folk.

Det var å venta, at svensken ville hemne seg, og difor bygde nordmennene fleire skansar av kampestein her og kvar på fjella omkring byen. Året etter kom Stake att med 4000 mann. Det rann ei elv, Tista, frå aust mot vest tvert igjennom byen, og det var bru over elva. Svensken drog fram mot nordsida av byen, og her møtte nordmennene han, men overmakta vart dei for stor. Då kveikte dei eld på husa og drog 186seg attende til brua. Her samla alle nordmennene seg, og det stod ein hard og lang strid. Etter store tap laut svensken draga heim.

Vinteren 1660 sende Karl Gustav ein her på 6000 mann under generalane Kagge, Stake og Horn mot Halden, men då hadde nordmennene lagat seg betre til. Det låg 1800 nordmenn i Halden under Tønne Hvitfeldt, Peder Normand, Kristjan Holberg og fleire gjæve førarar. Då dei inkje kunne verja nordsida, kveikte dei eld på dei husa, som stod att der. Svensken gjorde radt stormlaup på Braatelands-skansen. Eit krut-fat i skansen sprang i lufta, nordmennene kom i ulag, og skansen vart teken. Herfrå kunne svensken lett teke byen. Då kom det hjelp frå hine skansane, nordmennene storma frå tre kantar, og etter ein heit strid, som heldt på ein time, tok dei att skansen. Svensken gjorde fleire stormlaup, men skansen heldt seg. Denne dagen miste svensken innpå 500 mann, daude og såra. Sidan skaut han med gloande kuler på byen og tok ein liten skanse på Rødsberget og stakk ihel dei, som var sjuke og såra, som han fann der, og i byen kunne ein høyra, at dei bad fyr seg. Byen vart mest øydelagd, det gjekk fælt med sjukdomar, og dei vanta både mat og krut, og nauda og svulten auka på med kvar dag. Då byen hadde vore kringsett i 6 veker, gjorde svensken stormlaup på Braatelands-skansen att, men han leid store tap. Då var det kome tidend til svensken om, at kongen deira hadde braaddøytt, og då snudde han heim og herja og brende på heimvegen. Berre 3000 mann kom att av den svenske hæren. Av nordmennene var 900 våpenføre menn att. 187Kongen lønte sidan Halden fyr detta. Byen fekk kaupstads-rett og namnet Fredrikshall, og kongen let byggja festninga Fredrikssten på eit høgt fjell tett ved byen.

Då Karl Gustav hadde sloknat, kom det snart fred i stand i Kjøbenhavn 1660. Norig fekk att Trondhjemslen og Danmark Bornholm, men Sverik fekk hava Bohuslen og Skaane, Halland og Blekinge, då hine maktene, som hadde hjelpt Danmark, inkje ville, at det skulle få att herredømet over Øresund.