173

Kristjan var berre 11 aar, daa faderen døydde, og difyr styrde 4 riksraadar fyr han, til han vart myndug, 1596. Formyndar-styringi let Kristjan faa ei framifraa upplæring, og daa han attaat var ein gaaverik mann, 174vart han i mange maatar ein god konge. Han heldt myket av Norig, og detta synte han i gjerningi og.

Det hadde lagat seg betre med Norig. Handelen tok seg godt fram. Hanse-kaupmennerne hadde misst ser-retterne sine, og strakst gjekk det fram med det norske borgar-standet. Dei bergenske kaupmennerne trengde tyskararne ut or Nordlands-handelen, og hentad sjølve dei varurne, dei hadde bruk fyr, fraa Tyskland. Bergen hadde under Kristjan den fjorde fleire gonger so stor handel som Kjøbenhavn. Hine byarne gjekk det og fram med, daa handelen med trelast og fisk hadde aukat seg dugeleg upp. Handelen var alle stader i henderne paa norske borgarar; sameleids var det med skipsferdi, so landet fekk eit dugande sjømannsstand liksom i gamle dagar. Bønderne var frie som fyrr, og ein norsk leiglending var friare og stod seg betre enn ein dansk sjølveigar.

Med rettargangen stod det laakt til. Den øvste domstolen var herredagen, men den hadde inkje alltid stunder til aa granska sakerne og kom ihop til uvisse tider. Dei lægre domstolarne var heradstingi og lagmennerne og lagtingi; men lagretta paa heradstingi høvde inkje lenger no, daa det mange stader var vandt aa finna gode og upplyste lagrete-menner. Endaa verre var det, at logboki hans Magnus Lagabøtar inkje høvde lenger, og at embættsmennerne, allvisst dei danskfødde, inkje kunne skyna det gamle maalet, ho var skrivi paa (»besynderlig ikke, hvad dennem var imod«). Til aa retta paa detta gav Kristjan ut ei norsk logbok; det var den gamle landslogi, som han umsette paa Dansk med nokre rettingar og tillegg. Han innsette sorenskrivarar til aa vera raadgjevarar fyr lagretta, og gav ut ei norsk kyrkjelog 175og. Han var tidt til stads paa herredagarne, som under Kristjan fyr det meste kom ihop tridje kvart aar. Han refste strengt fleire av lensherrarne, som endaa mest var danske adelsmenner, og fastsette, at berre innfødde nordmenner kunne faa kanslar-embættet, og kallad tidt ihop dei norske stand til riksdag. Han hadde umsut fyr upplysningi, skipad det danske universitetet betre, sette i gang eit adelegt akademi i Sorø i Danmark, og 6 høgre skular (gymnasier), 5 i Danmark og 1 i Norig i Kristiania.

Kristjan var 25 gonger i Norig. Daa det var strid um landskilet i Finnmarki med svensken, siglde han eingong radt upp til det kvite havet, daa han vilde sjaa alt med sine eigne augo. Hann fekk bergverksdrifti i god gang; han grunnlagde byen Kongsberg og sylvverket der, og Røyros med koparverket. Desse bergverki dreiv han med tyske arbeidarar. Oslo brann i 1624¹), og daa flutte Kristjan byen yver paa den andre sida av Bjørviki, so han kom næmare Aakershus festning, og bygde murar kringum den nye byen og gav han namnet Kristiania. 1641 grunnlagde han Kristianssand. Til aa hjelpa upp desse tvo byarne freistad han paa aa øydeleggja grannebyarne. I Danmark grunnlagde 176han og fleire byar, men han øydde upp mange pengar til unyttes og med aa byggja upp gilde kongsgardar.

Paa Island stod det laakt til. All handelen var i henderne paa tyskarar og hollendingar og engelskmenner, og desse for tidt fram som reine villstyringar. Kristjan vilde bøta paa detta og skipad eit danskt handels-samlag, som fekk einerett til aa driva handel paa Island (islandske kompani). Men detta vart sidan til stor skade fyr Island. Det vart sett takst paa alle varur, og islendingarne laut betala høge prisar fyr alt det, dei skulde kaupa, og det var inkje alltid nok til aa kaupa helder, daa tilførsli fraa Danmark tidt var for liti; fyr sine eigne varur fekk dei snaud betaling. Fyr torsken, som var det Island utførde mest av, fekk dei berre setteparten av det, dei hadde fenget fyrr. Detta gjorde daa, at det inkje lønte seg lenger aa fiska fyr islendingarne. Detta same kompaniet fekk einerett paa Finnmarks-handelen og, so Finnmarki vart likso utarmad som Island.

Russarne hadde lagt under seg eit stort stykke av Finnmarki, fraa det kvite havet til Kola. Det var uraad aa taka det fraa dei att, men Kristjan hindrad dei, so dei inkje fekk meir.

Kalmar-ufreden. Den svenske kongen Karl den niande, son hans Gustav Vasa, gjorde og krav paa den norske Finnmarki og kallad seg fyr »konge yver alle lappar«. Detta og meir til gjorde, at det vart ufred, Kalmar-ufreden dei kallar (1611—1613). Kristjan tok byen og borgi Kalmar. Strakst etter døydde den svenske kongen, og son hans, Gustav Adolf, vart konge. Dansken vann fyr det meste til lands, og paa sjøen hadde dei 177reint yvertaket. Gustav Adolf hadde leigt tvo herar i Skotland og Holland og vilde føra dei gjenom Norig til Sverik, daa dansken stengde sjøvegen gjenom Øresund. Den eine heren, som var fraa Skotland, stod under oberst Sinklar og lende i Romsdalen, 3—400 mann sterk. Dei trugad ein bonde, Peter Klungnes, til aa syna seg vegen, og han førde dei ein lang og tung umveg, so romsdølerne skulde faa tid til aa samla seg, men dei vart inkje mannsterke nok, og fienden slapp yver til Gudbrandsdalen. Men her gjekk bodstikka um paa gomol vis, og 300 bønder samlad seg fraa Lesja, Vaage, Fron og Ringebu, og ventad paa skoteheren i ei bratt lid, som heiter Kringom i Sel. Futen Lars Gram og tri lensmenner førde dei. Upp i lidi stellte dei til ei stor velta av timber og stein. Dei skotarne, som kom fyrst, fekk lov til aa sleppa framum, men daa storhopen kom, sleppte dei velta ned paa dei, og skotarne vart knasad sund elder slengde ut i Logen elder ihelskotne. Lensmannen Berdon Seielstad skaut Sinklar med ein sylvknapp, daa han trudde, at bly inkje kunne bita paa han. Sidan sette bønderne etter dei, som var komne framum, og hogg dei ned elder fangad dei.

Den andre heren paa umkring 1400 mann under Munkhaven vilde taka byen Trondhjem, men vart driven attende. Sidan lende han i Stjørdalen og slapp fram til Sverik, daa den danske lensherren Stein Bilde inkje torde føra bønderne mot han.

Ved freden til Knærød 1613 gav Gustav Adolf upp kravet paa Finnmarki.

Sidan skipad Kristjan ein her i Norig, so det inkje skulde henda meir, at ein fiende trengde seg fram

12

178midt gjenom tjukke bygderne. Soleids fekk daa Norig eit landsforsvar. Fraa denne tidi vart mannskapet til floten fyr det meste teket fraa Norig og.

Indre tilstand i Danmark.

Medan Norig i alle maatar no reiste seg upp fraa si vanmagt, vart Danmark veikare og veikare. Herremennerne hadde umfram hals- og handsretten fenget birkerett og, det vil segja rett til aa lata bønderne sine døma av domarar, som dei sjølve innsette, og det var mest tenararne deira, som aldri torde døma anderleids, enn herremennerne vilde. Naar bønderne vart so trælkad, kunne inkje jordbruket gjeva stort av seg, og difyr vart Danmark fatigare no, enn det hadde voret fyrr, og største inntekti fyr rikskassa var Øresunds-tollen, som alle skip laut betala, som siglde gjenom Øresund. Folkemengdi minkad¹). Bønderne dugde litet til aa bera vaapn fyr eit fedraland, som berre baud dei trældom, so naar det inkje var leigesoldatar til aa faa, var Danmark mest forsvarslaust til lands. Floten fekk, som sagt, det meste mannskapet fraa Norig. Adelen vilde inkje betala skatt og tidt inkje hjelpa kongen paa andre maatar helder. Adelen var vanslægtad og utlivd. Same sykja kom no paa den liksom fyrr paa den norske adelen, og den eine stormanns-ætti etter den andre døydde ut. Den danske adelen, som hadde gjevet Danmark slik glans, saug fyrst livskrafti ut or landet, og so visnad han sjølv baketter. 179Norig og Danmark med i Tretiaars-ufreden. Det synte seg snart, kor veikt Danmark var, i den næste ufreden (1625—1629). Kristjan var med nokre aar i Tretiaars-ufreden, som stod i Tyskland millom katholikkar og protestantar. Kristjan drog inn i Tyskland og vilde hjelpa protestantarne, men han tapte og laut draga heim. Dei katholske herførararne Tilly og Wallenstein tok heile Jylland, og det var berre floten, som bergjad Danmark. Kongen skreiv eingong under denne ufreden, at det fanst inkje so mange danskar i heile heren hans, at det kunne verta so myket som eit kompani av dei. Ved freden fekk han att landet sitt, men tyskararne hadde herjat grysjeleg i Jylland i tvo aar, og heile landet vart utarmat. —

Den einaste boteraadi fyr Danmark var aa taka magti fraa adelen og hjelpa upp bondestandet. Detta skynad Kristjan og, men han var inkje mann fyr aa setja det i verk. Han var arbeidsam som faa og hadde god vilje, men han lagde seg upp i for mange smaating, (slikt som trøya til barnepika hans, ei fjøl til ein port elder aa senda stakken til dotter si til letaren).

Ny ufred med Sverik. Dessimillom vart Sverik megtigare og megtigare. Gustav Adolf sette yver til Tyskland og vilde hjelpa protestantarne og gjekk fram fraa siger til siger, til han fekk ein ærefull bane ved Lytsen. Sidan førde hovdingarne hans svenskarne og stridde manneleg fyr den gode saki og gjorde Sverik til ei stormagt. Daa vart Kristjan rædd og tok til aa tinga med Sveriks fiendar, men det svenske riksraadet let radt general Torstenson draga fraa Tyskland inn i Danmark. Kristjan hadde berre nokre faa hundrad mann under vaapn, og i ei handevending tok svensken 180heile Jylland. Denne nye ufreden varde fraa 1643—1645. Det danske riksraadet vilde ingenting gjera, men Kristjan sjølv stridde manneleg, endaa han var 67 aar. Han møtte den svenske floten ved Femern. Han var um bord paa skipet »Trefoldigheden« og lagde inn i den heitaste elden. Ei svensk kula raakad ein planke, so han dreiv i mange stykke, og bitarne drap elder saarad 12 mann, som stod umkring kongen, og Kristjan sjølv misste det høgre augat og fleire tenner og datt i svime. Daa trudde mennerne hans, at han var fallen, og ropad: »Kongen er daud!« men daa stod han upp og sagde: »Nei, Gud hev endaa unnt meg liv til aa strida fyr folket mitt, naar berre de vil gjera skylda dykkar.« Han vart standande paa dekket med bind um hovudet, til dess svensken drog seg attende. Ein flote fraa Holland kom den svenske floten til hjelp, og den svensk-hollendske floten øydelagde sidan ein deil av den norsk-danske under Pros Mund etter ein hard strid.

I Norig var Hannibal Sehested, kongens maag, stathaldar. Han var ein pengekjær mann; medan han var stathaldar, fekk han lagt under seg 1100 gardar, 1/16 av alt jordegods, som fanst i landet. Etter honom fekk ufreden i Norig namnet Hannibals-ufreden. Han hadde havt myket umsut fyr heren, og medan Danmark no var mest verjelaust, bergjad nordmennerne godt landet sitt og gjorde fleire herferder inn i Sverik. Mest namnkjend i denne ufreden vart Kjell Stub. Han hadde studerat i Kjøbenhavn og sidan tent som soldat i Holland, og her tente han seg upp. Daa ufreden tok til, var han prest i Ullensaaker. Hannibal gjorde han til oberst, og sidan reid Kjell Stub upp og ned 181langs med lina (landskilet) med ei livvakt paa 12 hestkarar og heldt svensken ute. Etter ufreden vart han prest att og døydde paa preikestolen.

Kristjan gjorde fred til Brømsebro 1645. Norig laut gjeva fraa seg Jamteland og Herjedalen, som hadde voret mest liksom eit rike fyr seg sjølv og var halvsvenskt; Danmark laut gjeva fraa seg øyarne Øsel og Gotland, og Halland paa 30 aar, gjeva upp sundtollen fyr Sverik og setja han ned fyr Holland. Detta var eit stort tap fyr rikskassa.

Etter denne harde freden kom i stand, livde Kristjan endaa i 3 aar. Han kunne inkje bergja riket sitt or naudi, daa adelen stendigt var tver og berre tenkte paa seg sjølv.

Fyrr han døydde, fekk han etter gamall skikk valt eldste son sin til ettermann, men denne døydde, og strakst etter døydde faderen, fyrr det vart tid til aa faa Fredrik, andre son hans, valt. Soleids var riket kongelaust, daa Kristjan døydde, 1648.

Kristjan den fjorde var den einaste kongen, Danmark hadde havt paa lenge, som likad betre Dansk enn Tysk. Alle hine kongarne snakkad fyr det meste Tysk, og tyskdomen fekk stor magt i Danmark, so det danske maalet var meir uppblandat med Tysk no enn paa reformations-tidi.

Bokriket. Norske umskrifter av kongesogurne og logerne var komne til Danmark, og mange totte godt um dei, allvist ein utifraa lærd danske, Ole Worm (d. 1654). Han fekk islendingarne til aa taka paa med aa studera det gamle bokriket; dei hadde lettast fyr 182det, daa dei inkje hadde misst det gamle maalet sitt, og islendingarne dreiv trottugt paa i Kjøbenhavn, og dit vart det sendt fulltupp med gamle handskrifter.

Av diktarar paa denne tidi er der berre ein aa nemna: Anders Arrebo (d. 1637), ein danske, nokre aar bisp i Trondhjem. — I Norig vart den fyrste boki prentad 1644. I Danmark var boktrykkjar-kunsti innførd umkring 150 aar fyrr.

173

Kristjan var berre 11 år, då faderen døydde, og difor styrde 4 riksrådar fyr han, til han vart myndig, 1596. Formyndar-styringa let Kristjan få ei framifrå opplæring, og då han attåt var ein gåverik mann, 174vart han i mange måtar ein god konge. Han heldt mykje av Norig, og detta synte han i gjerninga og.

Det hadde lagat seg betre med Norig. Handelen tok seg godt fram. Hanse-kjøpmennene hadde mist ser-rettane sine, og straks gjekk det fram med det norske borgar-standet. Dei bergenske kjøpmennene trengde tyskarane ut or Nordlands-handelen, og henta sjølve dei varane, dei hadde bruk fyr, frå Tyskland. Bergen hadde under Kristjan den fjerde fleire gonger so stor handel som Kjøbenhavn. Hine byane gjekk det og fram med, då handelen med trelast og fisk hadde auka seg dugeleg opp. Handelen var alle stader i hendene på norske borgarar; sameleis var det med skipsferdi, so landet fekk eit dugande sjømannsstand liksom i gamle dagar. Bøndene var frie som før, og ein norsk leiglending var friare og stod seg betre enn ein dansk sjølveigar.

Med rettargangen stod det låkt til. Den øvste domstolen var herredagen, men den hadde inkje alltid stunder til å granska sakene og kom i hop til uvisse tider. Dei lægre domstolane var heradstingi og lagmennerne og lagtinga; men lagretta på heradstingi høvde inkje lenger no, då det mange stader var vandt å finna gode og opplyste lagrete-menn. Endå verre var det, at lovboka hans Magnus Lagabøtar inkje høvde lenger, og at embetsmennene, allvisst dei danskfødde, inkje kunne skjøne det gamle målet, ho var skrivi på (»besynderlig ikke, hvad dennem var imod«). Til å retta på detta gav Kristjan ut ei norsk lovbok; det var den gamle landslova, som han omsette på Dansk med nokre rettingar og tillegg. Han innsette sorenskrivarar til å vera rådgjevarar fyr lagretta, og gav ut ei norsk kyrkjelog 175og. Han var titt til stads på herredagane, som under Kristjan fyr det meste kom i hop tredje kvart år. Han refste strengt fleire av lensherrane, som endå mest var danske adelsmenn, og fastsette, at berre innfødde nordmenn kunne få kanslar-embetet, og kalla titt i hop dei norske stand til riksdag. Han hadde omsut fyr opplysninga, skipa det danske universitetet betre, sette i gang eit adeleg akademi i Sorø i Danmark, og 6 høgre skular (gymnasier), 5 i Danmark og 1 i Norig i Kristiania.

Kristjan var 25 gonger i Norig. Då det var strid om landskilet i Finnmarki med svensken, siglde han eingong radt opp til det kvite havet, då han ville sjå alt med sine eigne augo. Hann fekk bergverksdrifta i god gang; han grunnla byen Kongsberg og sylvverket der, og Røyros med koparverket. Desse bergverka dreiv han med tyske arbeidarar. Oslo brann i 1624¹), og då flytte Kristjan byen over på den andre sida av Bjørviki, so han kom nærare Aakershus festning, og bygde murar kringom den nye byen og gav han namnet Kristiania. 1641 grunnla han Kristianssand. Til å hjelpa opp desse to byane freista han på å øydeleggja grannebyane. I Danmark grunnla 176han og fleire byar, men han øydde opp mange pengar til unyttes og med å byggja opp gilde kongsgardar.

Paa Island stod det låkt til. All handelen var i hendene på tyskarar og hollendingar og engelskmenner, og desse for titt fram som reine villstyringar. Kristjan ville bøta på detta og skipa eit danskt handels-samlag, som fekk einerett til å driva handel på Island (islandske kompani). Men detta vart sidan til stor skade fyr Island. Det vart sett takst på alle varer, og islendingane laut betala høge prisar fyr alt det, dei skulle kaupa, og det var inkje alltid nok til aa kaupa heller, då tilførsla frå Danmark titt var for lita; fyr sine eigne varer fekk dei snaud betaling. Fyr torsken, som var det Island utførte mest av, fekk dei berre setteparten av det, dei hadde fenget før. Detta gjorde då, at det inkje lønte seg lenger å fiska fyr islendingane. Detta same kompaniet fekk einerett på Finnmarks-handelen og, so Finnmarki vart likso utarmad som Island.

Russane hadde lagt under seg eit stort stykke av Finnmarki, frå det kvite havet til Kola. Det var uråd å taka det frå dei att, men Kristjan hindra dei, so dei inkje fekk meir.

Kalmar-ufreden. Den svenske kongen Karl den niande, son hans Gustav Vasa, gjorde og krav på den norske Finnmarki og kalla seg fyr »konge over alle lappar«. Detta og meir til gjorde, at det vart ufred, Kalmar-ufreden dei kallar (1611—1613). Kristjan tok byen og borga Kalmar. Straks etter døydde den svenske kongen, og son hans, Gustav Adolf, vart konge. Dansken vann fyr det meste til lands, og på sjøen hadde dei 177reint overtaket. Gustav Adolf hadde leigt to hærar i Skotland og Holland og ville føra dei gjennom Norig til Sverik, då dansken stengde sjøvegen gjennom Øresund. Den eine hæren, som var frå Skotland, stod under oberst Sinklar og lende i Romsdalen, 3—400 mann sterk. Dei truga ein bonde, Peter Klungnes, til å syna seg vegen, og han førde dei ein lang og tung omveg, so romsdølerne skulle få tid til å samla seg, men dei vart inkje mannsterke nok, og fienden slapp over til Gudbrandsdalen. Men her gjekk bodstikka om på gamal vis, og 300 bønder samla seg frå Lesja, Vaage, Fron og Ringebu, og venta på skoteheren i ei bratt lid, som heiter Kringom i Sel. Futen Lars Gram og tre lensmenn førde dei. Opp i lia stelte dei til ei stor velta av tømmer og stein. Dei skotarne, som kom fyrst, fekk lov til å sleppe framom, men då storhopen kom, sleppte dei velta ned på dei, og skotarne vart knasa sund eller slengde ut i Logen eller ihelskotne. Lensmannen Berdon Seielstad skaut Sinklar med ein sylvknapp, då han trudde, at bly inkje kunne bita på han. Sidan sette bøndene etter dei, som var komne framom, og hogg dei ned eller fanga dei.

Den andre hæren på omkring 1400 mann under Munkhaven ville taka byen Trondhjem, men vart driven attende. Sidan lende han i Stjørdalen og slapp fram til Sverik, då den danske lensherren Stein Bilde inkje torde føra bøndene mot han.

Ved freden til Knærød 1613 gav Gustav Adolf opp kravet på Finnmarki.

Sidan skipa Kristjan ein her i Norig, so det inkje skulle henda meir, at ein fiende trengde seg fram

12

178midt gjennom tjukke bygdene. Soleids fekk då Norig eit landsforsvar. Fraa denne tida vart mannskapet til flåten fyr det meste teke frå Norig og.

Indre tilstand i Danmark.

Medan Norig i alle måtar no reiste seg opp frå si vanmagt, vart Danmark veikare og veikare. Herremennene hadde omfram hals- og handsretten fenget birkerett og, det vil seie rett til å lata bøndene sine døma av domarar, som dei sjølve innsette, og det var mest tenarane deira, som aldri torde døma anderleids, enn herremennene ville. Naar bøndene vart so trælkad, kunne inkje jordbruket gjeva stort av seg, og difor vart Danmark fattigare no, enn det hadde vore før, og største inntekta fyr rikskassa var Øresunds-tollen, som alle skip laut betala, som siglde gjennom Øresund. Folkemengda minkad¹). Bøndene dugde lite til å bere våpen fyr eit fedreland, som berre baud dei trældom, so når det inkje var leigesoldatar til å få, var Danmark mest forsvarslaust til lands. Flåten fekk, som sagt, det meste mannskapet frå Norig. Adelen ville inkje betala skatt og titt inkje hjelpa kongen på andre måtar heller. Adelen var vanslekta og utlevd. Same sykja kom no på den liksom før på den norske adelen, og den eine stormanns-ætta etter den andre døydde ut. Den danske adelen, som hadde gjeve Danmark slik glans, saug fyrst livskrafta ut or landet, og so visna han sjølv baketter. 179Norig og Danmark med i Tretiaars-ufreden. Det synte seg snart, kor veikt Danmark var, i den næste ufreden (1625—1629). Kristjan var med nokre år i Tretiaars-ufreden, som stod i Tyskland mellom katolikkar og protestantar. Kristjan drog inn i Tyskland og ville hjelpa protestantane, men han tapte og laut dra heim. Dei katolske herførararne Tilly og Wallenstein tok heile Jylland, og det var berre flåten, som bergjad Danmark. Kongen skreiv eingong under denne ufreden, at det fanst inkje so mange danskar i heile hæren hans, at det kunne verta so mykje som eit kompani av dei. Ved freden fekk han att landet sitt, men tyskarane hadde herja grysjeleg i Jylland i to år, og heile landet vart utarma. —

Den einaste boteråda fyr Danmark var å taka makta frå adelen og hjelpa opp bondestandet. Detta skynad Kristjan og, men han var inkje mann fyr å setja det i verk. Han var arbeidsam som få og hadde god vilje, men han la seg opp i for mange småting, (slikt som trøya til barnepika hans, ei fjøl til ein port eller å senda stakken til dotter si til letaren).

Ny ufred med Sverik. Dessimillom vart Sverik mektigare og mektigare. Gustav Adolf sette over til Tyskland og ville hjelpa protestantane og gjekk fram frå siger til siger, til han fekk ein ærefull bane ved Lytsen. Sidan førde hovdingane hans svenskane og stridde manneleg fyr den gode saka og gjorde Sverik til ei stormakt. Då vart Kristjan redd og tok til å tinga med Sveriks fiendar, men det svenske riksrådet let radt general Torstenson draga frå Tyskland inn i Danmark. Kristjan hadde berre nokre få hundre mann under våpen, og i ei handevending tok svensken 180heile Jylland. Denne nye ufreden varde frå 1643—1645. Det danske riksrådet ville ingenting gjera, men Kristjan sjølv stridde manneleg, endå han var 67 år. Han møtte den svenske flåten ved Femern. Han var om bord på skipet »Trefoldigheden« og la inn i den heitaste elden. Ei svensk kula råka ein planke, so han dreiv i mange stykke, og bitane drap eller såra 12 mann, som stod omkring kongen, og Kristjan sjølv miste det høgre auget og fleire tenner og datt i svime. Då trudde mennene hans, at han var fallen, og ropa: »Kongen er daud!« men då stod han opp og sa: »Nei, Gud har endå unnt meg liv til å strida fyr folket mitt, når berre de vil gjera skylda dykkar.« Han vart ståande på dekket med bind om hovudet, til dess svensken drog seg attende. Ein flåte frå Holland kom den svenske flåten til hjelp, og den svensk-hollendske flåten øydelagde sidan ein deil av den norsk-danske under Pros Mund etter ein hard strid.

I Norig var Hannibal Sehested, kongens måg, stathaldar. Han var ein pengekjær mann; medan han var stathaldar, fekk han lagt under seg 1100 gardar, 1/16 av alt jordegods, som fanst i landet. Etter han fekk ufreden i Norig namnet Hannibals-ufreden. Han hadde hatt mykje omsut fyr hæren, og medan Danmark no var mest verjelaust, bergjad nordmennene godt landet sitt og gjorde fleire herferder inn i Sverik. Mest namnkjend i denne ufreden vart Kjell Stub. Han hadde studera i Kjøbenhavn og sidan tent som soldat i Holland, og her tente han seg opp. Då ufreden tok til, var han prest i Ullensaaker. Hannibal gjorde han til oberst, og sidan reid Kjell Stub opp og ned 181langs med lina (landskilet) med ei livvakt på 12 hestkarar og heldt svensken ute. Etter ufreden vart han prest att og døydde på preikestolen.

Kristjan gjorde fred til Brømsebro 1645. Norig laut gje frå seg Jamteland og Herjedalen, som hadde vore mest liksom eit rike fyr seg sjølv og var halvsvenskt; Danmark laut gje frå seg øyane Øsel og Gotland, og Halland på 30 år, gjeva opp sundtollen fyr Sverik og setja han ned fyr Holland. Detta var eit stort tap fyr rikskassa.

Etter denne harde freden kom i stand, livde Kristjan endå i 3 år. Han kunne inkje bergja riket sitt or nauda, då adelen stendig var tver og berre tenkte på seg sjølv.

Før han døydde, fekk han etter gamal skikk valt eldste son sin til ettermann, men denne døydde, og straks etter døydde faderen, før det vart tid til å få Fredrik, andre son hans, valt. Soleids var riket kongelaust, då Kristjan døydde, 1648.

Kristjan den fjerde var den einaste kongen, Danmark hadde hatt på lenge, som likte betre Dansk enn Tysk. Alle hine kongane snakka fyr det meste Tysk, og tyskdomen fekk stor makt i Danmark, so det danske målet var meir oppblanda med Tysk no enn på reformasjons-tida.

Bokriket. Norske omskrifter av kongesogene og lovene var komne til Danmark, og mange tykte godt om dei, allvist ein utifrå lærd danske, Ole Worm (d. 1654). Han fekk islendingane til å taka på med å studera det gamle bokriket; dei hadde lettast fyr 182det, då dei inkje hadde mist det gamle målet sitt, og islendingane dreiv trottugt på i Kjøbenhavn, og dit vart det sendt fulltupp med gamle handskrifter.

Av diktarar på denne tida er der berre ein å nemna: Anders Arrebo (d. 1637), ein danske, nokre år bisp i Trondhjem. — I Norig vart den fyrste boka prenta 1644. I Danmark var boktrykkjar-kunsta innført omkring 150 år før.