167

Etter all denne uroi kom det no fred ei lang stund. Paa denne tidi, er det fortalt, vart det fyrste sagbruket uppsett i Norig, og sidan tok dei til aa utføra skoren trelast til Holland.

Under Kristjan den tridje og Fredrik den andre misste etterkvart det tyske »kontoret« dei ser-retterne, det hadde havt i Bergen, som var den byen, det tyske handelsveldet heldt seg lengst i. Lensherren Kristoffer Valkendorf tvingad dei tyske handverkararne, som stødt hjelpte dei tyske kaupmennerne, naar det var uppstyr, til aa forlata landet elder gjeva seg under by-styret liksom andre borgarar. Dei tyske kaupmennerne vart sinnad og trugad med aa bruka magti, men det var ute no med den tyske yvermagti paa sjøen, so no var dei inkje faarlege lenger, og Valkendorf sette upp kanonur og lovad, at han skulde skjota ned heile tyske-bryggja, soframt dei gjorde staak. Snart etter laut hanse-kaupmennerne betala skatt og retta seg etter landsens log liksom det norske borgarskapet, so det inkje vart nokot tyskt rike liksom i Bergen lenger.

168Etter Kristjan vart Fredrik, son hans, teken til konge. Han lagde strakst under seg Ditmarsken, etter ein hard strid.

I Sverik hadde Gustav Vasa sloknat. Han hadde styrt godt og gjort Sverik megtigt. Etter honom kom Eirik den fjortande, son hans; han var ung og braadhugad.

Sjau-aars-ufreden. 1563—1570. Det var hat millom det norsk-danske kongehuset og det svenske, og dei norsk-danske kongarne vilde gjerne leggja Sverik under seg. Fredrik tok upp tri krunur i sitt vaapn, og Eirik sette det norske og danske vaapn i sitt. Meire kom til, og i 1563 braut det ut ein øgjeleg ufred, som varde i 7 aar. Svensken vann fyr det meste til sjøs. Den svenske admiralen, nordmannen Jakob Bagge, vann ved Bornholm, men i slaget ved Øland mot den danske floten under Herluf Trolle vart han fangad, og skipet hans, Makaløs, sprang i lufti med 1200 mann. Men sidan fekk svensken yvermagti paa sjøen att. Til lands vann dansken under Daniel Rantsau. Han slo ein dubbelt so stor svensk her ved Svarteraa og drog langt inn i Sverik og herjad; svensken vilde stengja heimvegen fyr han, men midt paa vetren slo han seg igjenom og førde eit stort herfang med seg. Denne ufreden vart førd med dreping og brenning paa den verste røvarvis. Svensken slo jamvæl kvinnfolk og born ihel. Daa voks hatet millom svensken og dansken endaa meir.

Norig var mest reint forsvarslaust. Det fanst korkje her elder flote, og bønderne negtad tidt beint fram aa verja landet. Det var so litet samhelde millom nordmennerne, at Valdres gjorde fred med svensken. I denne ufreden herjad svensken vidt og breidt. So 169langt hev ingen fiende komet i Norig som svensken den gongen.

Ein svensk her paa 4000 mann, tyske leigesoldatar og svenske bønder, under franskmannen Klaudius Kollart, tok Herjedalen og Jamteland og drog inn i Trondhjems-stift. Lensherren Evert Bild stengde seg inne paa Steinviksholm, men det var umogelegt aa verja seg i denne laake festningi, og han laut gjeva seg. Byen Trondhjem og dei næmaste bygderne tok Eirik den 14de til konge, og mange gjæve borgarar heldt med svensken. Kollart sende ut ein flote til aa taka Bergen, som paa den tid var hovudstaden, aa kalla, i Norig. Men lensherren i Bergen rustad ut skip og samlad bønderne i Hordaland; borgararne og tyskararne hjelpte til. Denne styrken siglde nordetter og møtte svensken ved Agdenes og fangad elder drap kvar einaste mann so nær som eitt skips-mannskap, som kom seg undan og sagde Kollart tidend um detta, og daa stengde Kollart seg inne paa Steinviksholm med 400 mann. No reiste aalmugen seg. Svensken hadde faret aat som reine villmenner, dei hadde røvat og herjat i Trondhjems-stift og lenger umkring, skreiv ut bønderne til soldatar og dreiv inn skattar og sette upp galgar her og kvar. Domkyrkja i Trondhjem hadde dei brukat til stall og hadde teket liket til St. Olav og vilde føra det til Sverik, men daa dei vart kjeide av aa dragsa paa liket, tok dei ut av kista dei faa sylvnaglarne, som danskarne inkje hadde teket, og so grov dei liket ned i ei kyrkja i Stjørdalen¹). Aalmugen hadde fenget nok 170av svensken. Paa nokre faa dagar vart 1000 svenskar fangad elder drepne, og 4000 nordmenner kringsette Steinviksholm. Kollart hadde inkje nok ferskt vatn, og daa han hadde drukket sjøvatn i 8 dagar, gav han seg. Soleids vart det slutt med det svenske herredømet nordanfjells.

Sunnanfjells herjad svensken gruseleg vidt og breidt paa Upplandi og baade sidurne av Kristiania-fjorden. Han brende domkyrkja og kongsgarden paa Hamar¹) og kringsette Aakershus, men lensherren, Kristen Munk, varde seg manneleg og fekk borgararne i Oslo til aa brenna byen, so inkje svensken skulde hava tilhelde der. Sidan kom det hjelp fraa Bergen, og svenskarne vart yverfallne. Baketter brende dei liki sine, so ingen skulde sjaa, kor store tap dei hadde lidet, og drog burt. Nokre aar etter brende svensken Sarpsborg²).

I 1570 sluttad denne grøtelege ufreden. Sverik laut betala nokre pengar, og baade riki fekk rett til aa hava 3 krunur i sitt vaapn. Etter denne ufreden vart det eit grysjelegt hat millom nordmannen og svensken, som allstødt fyrr hadde voret gode vener. Men endaa det var ille, at so skulde henda, so var likevæl i desse myrke tiderne detta svenskehatet mest det einaste, som knytte nordmennerne ihop.

Under denne kongen hadde adelen si største magt og glans i Danmark³). Fleire store adelsmenner livde 171paa denne tidi. Henrik Rantsau var namnkjend fyr sin lærdom, og Tyge Brahe var ein av dei største astronomarne, som hev livt. Arild Hvitfeldt skreiv ei Danmarks-soga, og Peder Okse skipad paa pengevæsenet. Men adelen var stor i det vonde og, aat og drakk og stasad seg upp og trælkad ned smaafolk, so det var ei skam aa vita. Han aatte helvti av Danmark.

I Norig hadde adelen mindre velde. Dei danske adelsmennerne, som hadde giftat seg inn i Norig, fekk inkje braadt so stor rett som den danske adelen. Det var inkje so mange av dei helder. Umkring 1600, daa denne innvandringi av framand adel sluttad, var talet paa adelsmenner i Norig berre tiandeparten mot i Danmark, og adelen i Norig aatte inkje fullt sjaundeparten av landet, daa odelsretten stod dei i vegen, og kunne inkje vinna seg rikdom, daa dei inkje fekk len aa styra. Daa den norske adelen hadde so litet magt og det inkje fanst nokot riksraad i Norig dessmeir, raadde kongen friare i Norig enn i Danmark, og detta likad nordmennerne godt.

Det danske riksraadet vilde gjerne raada i Norig, men det var fyr det meste strid millom dei danske kongarne og riksraadet um kven som skulde hava magti baade ute og heime, og detta gjorde, at korkje kongarne elder riksraadet elder dei danske lensherrarne fekk strupetak paa Norig.

Kongarne hadde ingen her i Norig, som dei kunne tvinga folket med, og dei laut fara fram med lempe og laut beda um samtykke av dei beste mennerne av alle 172stand, naar dei vilde hava nye skattar. Under Fredrik den andre var det fleire harde lensherrar i Norig, Ludvig Munk og Eirik Munk. Bønderne sette upp mot den eine, og sende inn klaga paa klaga yver den andre, og dei vart avsette baade tvo, endaa denne kongen heldt seg myket til vens med adelen.

Fraa 1537 hadde Norig ein kanslar, som stod fyr rettargangen. Under Fredrik den andre vart det innsett ein stathaldar til aa styra. Detta kunne trengast og, daa Fredrik inkje var i Norig meir enn ein einaste gong.

Fredrik var ein glad og lystig mann og turad dugeleg med adelen. Han drakk meir enn han tolde og døydde 1588.

Bokriket. Reformationstidi 1536—1560. All den tidi Kalmar-samlaget varde, var det inkje faa nordmenner, som heldt paa og las dei gamle norske og islendske soge-bøkerne, og dei heldt paa og tok avskrifter¹) av dei og. Etter reformationen vart Dansk bokmaalet i Norig, daa rike borgarar og embættsmenner og andre, som hadde nokor upplysning, anten var innflutte danskar (og tyskarar) elder hadde fenget upplæringi si i Danmark elder av danske bøker. Daa var det fleire nordmenner, som umskreiv kongesogurne og logerne paa Dansk. Den mest namnkjende av desse er Laurits Hansson. Men alt som vart skrivet daa, gjekk rundt 173i avskrifter berre, daa landet inkje var komet seg so myket, at det hadde fenget eit boktrykkeri.

1560 tek »det lærde tidsrum«, dei kallar, til og gjeng til Holberg. Fleire nordmenner lagde seg etter Norigs-soga. Absalon Pederson (døydde umkring 1574) skreiv Bergens kapitelsbog og Norges beskrivelse. Peder Klausson Fries, prest til Undal (døydde 1614) umsette kongesogurne paa Dansk og skreiv ei Norges og omliggende øers beskrivelse og ei naturhistorie. Kongesogurne hans Klausson vart ei kjær bok fyr bønderne i fleire hundrad aar og vekkte uppatt minni fraa den gamle stortidi.

Danmark var myket lenger framme i kultur og lærdom. I reformationstidi var det mest menner av borgarstandet, som bar bokriket (reformatorarne Hans Mikkelsen, Kristjern Pedersen, Hans Tausen); i »det lærde tidsrum« var det mange adelsmenner og. Adelen, som i denne tidi hadde si største magt, gjorde myket fyr lærdomen, dei hjelpte upp vitenskapen og hadde store boksamlingar. I »det lærde tidsrum« var det mange, som skreiv paa Latin, men mange skreiv paa Dansk og, som Anders Vedel og adelsmannen Arild Hvitfeldt (døydde 1609). Han skreiv ei Danmarks-soga fraa den eldste tidi til 1559. Etter hans tid skreiv dei danske historikarne paa Latin.

167

Etter all denne uroa kom det no fred ei lang stund. Paa denne tida, er det fortalt, vart det fyrste sagbruket oppsett i Norig, og sidan tok dei til å utføra skoren trelast til Holland.

Under Kristjan den tredje og Fredrik den andre miste etter kvart det tyske »kontoret« dei ser-rettane, det hadde hatt i Bergen, som var den byen, det tyske handelsveldet heldt seg lengst i. Lensherren Kristoffer Valkendorf tvinga dei tyske handverkarane, som støtt hjelpte dei tyske kjøpmennene, når det var oppstyr, til å forlata landet eller gjeva seg under by-styret liksom andre borgarar. Dei tyske kjøpmennene vart sinna og truga med å bruka makta, men det var ute no med den tyske overmakta på sjøen, so no var dei inkje farlege lenger, og Valkendorf sette opp kanonar og lova, at han skulle skyte ned heile tyske-bryggja, såframt dei gjorde ståk. Snart etter laut hanse-kjøpmennene betala skatt og retta seg etter landsens log liksom det norske borgarskapet, so det inkje vart noko tyskt rike liksom i Bergen lenger.

168Etter Kristjan vart Fredrik, son hans, teken til konge. Han la straks under seg Ditmarsken, etter ein hard strid.

I Sverik hadde Gustav Vasa sloknat. Han hadde styrt godt og gjort Sverik mektig. Etter han kom Eirik den fjortande, son hans; han var ung og braadhugad.

Sjau-aars-ufreden. 1563—1570. Det var hat mellom det norsk-danske kongehuset og det svenske, og dei norsk-danske kongane ville gjerne leggja Sverik under seg. Fredrik tok opp tre kroner i sitt våpen, og Eirik sette det norske og danske våpen i sitt. Meir kom til, og i 1563 braut det ut ein øgjeleg ufred, som varde i 7 år. Svensken vann fyr det meste til sjøs. Den svenske admiralen, nordmannen Jakob Bagge, vann ved Bornholm, men i slaget ved Øland mot den danske flåten under Herluf Trolle vart han fanga, og skipet hans, Makaløs, sprang i lufta med 1200 mann. Men sidan fekk svensken overmakta på sjøen att. Til lands vann dansken under Daniel Rantsau. Han slo ein dobbelt so stor svensk her ved Svarteraa og drog langt inn i Sverik og herja; svensken ville stengja heimvegen fyr han, men midt på vinteren slo han seg igjennom og førde eit stort herfang med seg. Denne ufreden vart førd med dreping og brenning på den verste røvarvis. Svensken slo jamvel kvinnfolk og born ihel. Då voks hatet mellom svensken og dansken endå meir.

Norig var mest reint forsvarslaust. Det fanst korkje her eller flåte, og bøndene nekta titt beint fram å verja landet. Det var so lite samhelde mellom nordmennene, at Valdres gjorde fred med svensken. I denne ufreden herja svensken vidt og breitt. So 169langt har ingen fiende kome i Norig som svensken den gongen.

Ein svensk her på 4000 mann, tyske leigesoldatar og svenske bønder, under franskmannen Klaudius Kollart, tok Herjedalen og Jamteland og drog inn i Trondhjems-stift. Lensherren Evert Bild stengde seg inne på Steinviksholm, men det var umogleg å verja seg i denne låke festninga, og han laut gje seg. Byen Trondhjem og dei næraste bygdene tok Eirik den 14de til konge, og mange gjæve borgarar heldt med svensken. Kollart sende ut ein flåte til å taka Bergen, som på den tid var hovudstaden, å kalla, i Norig. Men lensherren i Bergen rustad ut skip og samla bøndene i Hordaland; borgarane og tyskarane hjelpte til. Denne styrken siglde nordetter og møtte svensken ved Agdenes og fanga eller drap kvar einaste mann so nær som eitt skips-mannskap, som kom seg undan og sa Kollart tidend om detta, og då stengde Kollart seg inne på Steinviksholm med 400 mann. No reiste ålmugen seg. Svensken hadde faret åt som reine villmenn, dei hadde røva og herja i Trondhjems-stift og lenger omkring, skreiv ut bøndene til soldatar og dreiv inn skattar og sette opp galgar her og kvar. Domkyrkja i Trondhjem hadde dei bruka til stall og hadde teke liket til St. Olav og ville føra det til Sverik, men då dei vart kjeide av å dragsa på liket, tok dei ut av kista dei få sylvnaglane, som danskane inkje hadde teke, og so grov dei liket ned i ei kyrkja i Stjørdalen¹). Ålmugen hadde fenget nok 170av svensken. Paa nokre få dagar vart 1000 svenskar fanga eller drepne, og 4000 nordmenn kringsette Steinviksholm. Kollart hadde inkje nok ferskt vatn, og då han hadde drukket sjøvatn i 8 dagar, gav han seg. Soleids vart det slutt med det svenske herredømet nordanfjells.

Sunnanfjells herja svensken gruseleg vidt og breitt på Upplandi og både sidene av Kristiania-fjorden. Han brende domkyrkja og kongsgarden på Hamar¹) og kringsette Aakershus, men lensherren, Kristen Munk, varde seg manneleg og fekk borgarane i Oslo til å brenne byen, so inkje svensken skulle hava tilhelde der. Sidan kom det hjelp frå Bergen, og svenskane vart overfalne. Baketter brende dei liki sine, so ingen skulle sjå, kor store tap dei hadde lidet, og drog bort. Nokre år etter brende svensken Sarpsborg²).

I 1570 slutta denne grøtelege ufreden. Sverik laut betala nokre pengar, og både rika fekk rett til aa hava 3 kroner i sitt våpen. Etter denne ufreden vart det eit grysjelegt hat mellom nordmannen og svensken, som allstødt før hadde vore gode vener. Men endå det var ille, at so skulle henda, so var likevel i desse mørke tidene detta svenskehatet mest det einaste, som knytte nordmennene i hop.

Under denne kongen hadde adelen si største makt og glans i Danmark³). Fleire store adelsmenn livde 171på denne tida. Henrik Rantsau var namnkjend fyr sin lærdom, og Tyge Brahe var ein av dei største astronomane, som har levd. Arild Hvitfeldt skreiv ei Danmarks-soga, og Peder Okse skipa på pengevæsenet. Men adelen var stor i det vonde og, åt og drakk og stasa seg opp og trælkad ned småfolk, so det var ei skam å vita. Han åtte helvta av Danmark.

I Norig hadde adelen mindre velde. Dei danske adelsmennene, som hadde giftat seg inn i Norig, fekk inkje brått so stor rett som den danske adelen. Det var inkje so mange av dei heller. Omkring 1600, då denne innvandringa av framand adel slutta, var talet på adelsmenn i Norig berre tiandeparten mot i Danmark, og adelen i Norig åtte inkje fullt sjuandeparten av landet, då odelsretten stod dei i vegen, og kunne inkje vinna seg rikdom, då dei inkje fekk len å styra. Då den norske adelen hadde so lite makt og det inkje fanst noko riksråd i Norig dessmeir, rådde kongen friare i Norig enn i Danmark, og detta likte nordmennene godt.

Det danske riksrådet ville gjerne råda i Norig, men det var fyr det meste strid mellom dei danske kongane og riksrådet om kven som skulle hava makta både ute og heime, og detta gjorde, at korkje kongane eller riksrådet eller dei danske lensherrane fekk strupetak på Norig.

Kongane hadde ingen her i Norig, som dei kunne tvinga folket med, og dei laut fara fram med lempe og laut beda om samtykke av dei beste mennene av alle 172stand, når dei ville hava nye skattar. Under Fredrik den andre var det fleire harde lensherrar i Norig, Ludvig Munk og Eirik Munk. Bøndene sette opp mot den eine, og sende inn klaga på klaga over den andre, og dei vart avsette både to, endå denne kongen heldt seg mykje til vens med adelen.

Fraa 1537 hadde Norig ein kanslar, som stod fyr rettargangen. Under Fredrik den andre vart det innsett ein stathaldar til å styra. Detta kunne trengast og, då Fredrik inkje var i Norig meir enn ein einaste gong.

Fredrik var ein glad og lystig mann og tura dugeleg med adelen. Han drakk meir enn han tolte og døydde 1588.

Bokriket. Reformationstidi 1536—1560. All den tida Kalmar-samlaget varde, var det inkje få nordmenn, som heldt på og las dei gamle norske og islandske soge-bøkene, og dei heldt på og tok avskrifter¹) av dei og. Etter reformasjonen vart Dansk bokmålet i Norig, då rike borgarar og embetsmenn og andre, som hadde nokor opplysning, anten var innflutte danskar (og tyskarar) eller hadde fenget opplæringa si i Danmark eller av danske bøker. Då var det fleire nordmenn, som omskreiv kongesogene og lovene på Dansk. Den mest namnkjende av desse er Laurits Hansson. Men alt som vart skrive då, gjekk rundt 173i avskrifter berre, då landet inkje var kome seg so mykje, at det hadde fenget eit boktrykkeri.

1560 tek »det lærde tidsrom«, dei kallar, til og gjeng til Holberg. Fleire nordmenn la seg etter Norigs-soga. Absalon Pederson (døydde omkring 1574) skreiv Bergens kapitelsbog og Norges beskrivelse. Peder Klausson Fries, prest til Undal (døydde 1614) omsette kongesogene på Dansk og skreiv ei Norges og omliggende øers beskrivelse og ei naturhistorie. Kongesogene hans Klausson vart ei kjær bok fyr bøndene i fleire hundre år og vekte uppatt minni frå den gamle stortida.

Danmark var mykje lenger framme i kultur og lærdom. I reformationstidi var det mest menn av borgarstandet, som bar bokriket (reformatorane Hans Mikkelsen, Kristjern Pedersen, Hans Tausen); i »det lærde tidsrom« var det mange adelsmenn og. Adelen, som i denne tida hadde si største makt, gjorde mykje fyr lærdomen, dei hjelpte opp vitskapen og hadde store boksamlingar. I »det lærde tidsrom« var det mange, som skreiv på Latin, men mange skreiv på Dansk og, som Anders Vedel og adelsmannen Arild Hvitfeldt (døydde 1609). Han skreiv ei Danmarks-soga frå den eldste tida til 1559. Etter hans tid skreiv dei danske historikarane på Latin.