159

Den danske adelen vilde hava hertug Kristjan, son hans Fredrik, til konge, men daa han heldt med Luther, hadde han mange mot seg, og kongevalet vart utsett. Dessimillom styrde det norske riksraadet i Norig og det danske i Danmark.

Borgararne i Danmark vilde hava Kristjern den andre att. Borgmeistararne i Kjøbenhavn og Malmø gjorde samlag med borgmeistaren i hansebyen Lybekk, Jørgen Wullenwever, som studde seg til aalmugen i Lybekk og no vilde nytta tilføret og taka magti fraa det danske riksraadet og vinna att det gamle handelsveldet i dei nordlege landi. Bønderne slo lag med borgararne. Nokre aar fyrr hadde dei forpinte tyske bønderne reist seg; den fridomen, som Luther preikad um, lagde dei ut paa si vis og sette upp mot herrarne sine, men etter ein forfælande strid laag bønderne under, og det vart likso galet med dei elder endaa vere enn fyrr. No reiste dei danske bønderne seg og fyr aa faa ein ende paa trældomen, og dei og borgararne freistad no fyr siste gongen paa aa fri seg fraa adelsveldet. Greive Kristoffer av Oldenborg var føraren deira, og etter honom fekk denne ufreden namnet »greivens ufred« (»grevens feide«). I fyrstningi gjekk det godt. Kristjan den tridje vart teken til konge av stormennerne i Jylland, men greiven tok resten av Danmark. Men snart etter 160slo Johan Rantsau, herføraren hans Kristjan den tridje, bønderne i Jylland og refste dei reint grysjeleg. Sidan vann han eit stort slag ved Øksnebjerg paa Fyn. Gustav Vasa sende Kristjan den tridje hjelp, og den danske og svenske floten slo lybekkarne paa sjøen. Sistpaa laut Malmø og Kjøbenhavn gjeva seg. Kjøbenhavn heldt seg lengst; borgararne der gav seg inkje, fyrr dei hadde etet upp alt dei hadde, so det fanst inkje annat att enn »lauvet paa trei«. Hermed endad denne ufreden. Lybekk kom aldri til magt meir. Bønderne vart endaa verre trælkad enn fyrr. I 49 herad i Jylland vart dei dømde fraa livet, men slapp med aa betala store pengebøter og verta festebønder. Med borgarstandet, som hadde teket seg storveges fram under dei siste kongarne, gjekk det og myket til atters, daa adelen fekk all magti, og det varde tvo aarhundrad, fyrr Danmark vart so rikt, som det var fyre greivens ufred.

Baade greiven og kongen vilde i denne ufreden faa Norig paa si sida. Erkebispen vilde venta og sjaa, korleids det gjekk, men Vincens Lunge, som no var hovding paa Aakershus, fekk dei sunnanfjellske riksraadarne til aa velja Kristjan den tridje. Erkebispen vilde inkje godkjenna detta valet, som inkje var loglegt, og tillyste ein herredag i Trondhjem 1) 1536. Der kom Vincens og nokre utsendingar fraa Kristjan den tridje, og mange bønder kom og. Strakst kravde Vincens og hine skatt fyr Kristjan, endaa han inkje paa logleg maate var vald til konge, men daa vart bønderne so harme, at dei slo ihel Vincens og sette fast hine utsendingarne. Men til aa bergja landet skortad det aalmugen paa 161framferd og aalmennhug og gode hovdingar. Erkebispen prøvde paa aa taka Aakershus og Bergenhus, men det laake mannskapet, han hadde, var det ingi magt i. Ved same leitet gav Kjøbenhavn seg, og daa baud erkebispen forlik. Men daa han fekk sjaa, korleids adelen for aat i Danmark, totte han det var helder spelegt aa tru seg til den og for ut or landet. Han hadde med seg kruna og hine riksklenodiarne, hev dei fortalt, og desse kom aldri attende til Norig. Strakst etter døydde han. Mennerne hans heldt seg endaa i borgi hans, Steinviksholm, i Stjørdalen. Men detta var ei laak festning og hadde inkje ferskt vatn dessmeir. Ein dansk her lagde seg fyr ho og tok ho nokre dagar etter.

Dermed gav Norig seg under Kristjan den tridje, 1537.

Strakst Kristjan hadde fenget magti i Danmark, samlad han ein riksdag i Kjøbenhavn 1536. Denne riksdagen innførde Luther-trui i Danmark. Bisparne vart avsette og klostri nedlagde. Rikskassa fekk bispegodset, men adelen reiv til seg det meste av klostergodset og kyrkje-godset. I staden fyr bispar kom det no superintendentar, som hadde fast løn av rikskassa og inkje hadde sæte i riksraadet og ingi verdsleg magt. Namnet bisp kom elles snart i bruk att.

No fekk adelen all magti i riksraadet og daa han attaat fekk uhørveleg myket geistlegt jordegods, vart han so megtig, som han aldri hadde voret fyrr.

Kong Kristjan baud, at Luther-trui skulde innførast i Norig; ho var mest ukjend der, men Norig var viljelaust som elles. Dei fleste bisparne vart avsette og nye innsette, men prestarne vart verande i embættet.

11

162Det vart mest inkje gjort annat til aa fremja reformationen i Norig, enn att kongen let kloster- og bispegodset tilfalla den danske rikskassa, og at danskarne tok gull og sylv og røvad fraa kyrkjur og kloster og førde det til Danmark. Fraa domkyrkja i Trondhjem førde dei burt alt som fanst av eignaluter paa 2 skip. Det eine sakk ved Agdenes, og sjørøvarar tok det andre. Danskarne snøydde so reint av, at mange stader vantad dei kyrkje-kar til sakramenti. Kyrkjurne vart i mange bygder so forfallne, at aalmugen høyrde inkje gudstenesta so langt aaret var og kunne inkje faa døypt borni. Hamar og Oslo bispedøme vart slegne ihop til eit, og erkebispesætet i Trondhjem vart nedlagt. Myket av det godset, som den danske rikskassa fekk no, vart brukt til aa hjelpa upp universitetet i Kjøbenhavn og dei danske latinskularne, men Norig hadde inkje nokot universitet, og mest ingenting vart gjevet til dei norske latinskularne, so det snart vart reint jammerlegt med dei. Paa denne maaten var det reint faa nordmenner, som fekk slik upplæring, at dei kunne lesa til prest i utlandet. Danske prestar vilde helder inkje gjerne fara til Norig, so etterkvart som dei gamle katholske prestarne døydde ut, vart det presteløysa mange stader, og dei prestarne, som dei fekk, var reint ulærde folk, som drakk og slost og flaadde aalmugen, naar dei kunne sleppa til. Attaat alt detta preikad dei paa Dansk, som aalmugen inkje hadde godt fyr aa skyna. Paa denne maaten fekk folket ingi upplysning, og det gode i den gamle trui gløymdest av, men det range hekk lenge i, dei fleste staderne umkring 100 aar elder so og mange stader endaa lenger. I denne millomtidi, til den nye trui vann seg fram, var folket villare og 163verre, enn det hadde voret fraa di landet vart kristnat. Det svivyrde dei lutherske prestarne; mange stader kom aalmugen full i kyrkja, let vera aa døypa borni og giftad seg utan aa bry seg med aa koma i kyrkja. Mange prestar vart ihelslegne elder burtjagad. Dei verdslege embættsmennerne hadde det inkje for godt dei helder. Bønderne brydde seg litet um dei og heldt ting og møte paa si eigi hand og tok til vaapn og trugad embættsmennerne til aa gjeva etter, naar det var nokot, bønderne inkje likad, endaa um embættsmennerne hadde retten paa si sida. Den fyrste tidi etter reformationen var ei rein villmannstid og i alle maatar den verste tidi, so lenge landet hev voret bygt.

Paa Island sette baade bisparne seg mot den nye trui. Ein dansk adelsmann tok den eine bispen, Ogmund paa Skaalholt, ein blind gubbe paa 80 aar, og reiv han ut or sengi og sette han paa ein hest og førde han til Danmark. Den andre bispen, Jon Areson paa Holar, tok til vaapn, men vart fangad og rettad med baade sønerne sine. Sidan gjorde inkje islendingarne motstand. Med bispe-godset gjekk det som i Norig.

Paa riksdagen i Kjøbenhavn fekk adelen kongen til aa skriva under ei handfestning, som fastsette, at Norig heretter »skulde vera under Danmarks kruna, liksom eit av dei andre landi, Jylland, Fyn, Sjælland elder Skaane er, og heretter inkje vera eit kongerike fyr seg sjølv, men ein deil af Danmarks rike til æveleg tid.«

Soleids vilde den danske adelen hava det. Norig var gjenget fort til atters, fraa di det vart sambundet med Danmark. Nordmennerne var inkje lenger eit folk aa kalla fyr, men berre som ein aalmuge. Paa 164skularne var det ingen lærdom aa faa fyr andre enn dei, som skulde verta prestar. Den som vilde læra seg upp, anten til hermann elder statsmann, laut læra detta paa kongsgarden, men daa kongen hadde flutt ut or landet, var det ingen stad ein kunne faa slik lærdom i Norig. Det var paa lag slik, som naar dei i vaare dagar vilde taka universitetet og krigsskulen og alle høgre skular og senda ut or landet.

Dei gamle stormannsætterne døydde ut elder vart bonde-ætter. Nokot rikt borgar-stand fanst inkje helder, daa den beste handelen var i henderne paa tyskararne. Bønderne var frie som fyrr, og det at mange adelsmenner vart bønder gav bondestandet styrke og mot; men dei brydde seg inkje um rikssaker og hadde inkje tanke fyr annat enn seg sjølve. Bisparne med erkebispen til hovding var dei einaste, som det hadde voret magt i; men no, daa den nye trui vart innførd, misste bisparne si verdslege magt, og Norig fekk ingen erkebisp lenger. Soleids var Norig hovdinglaust. Det var so audt fyr stormenner, at det fanst inkje so mange innfødde stormenner med rikdom og magt, at ein kunne faa valt eit skikkelegt riksraad av dei, er det fortalt. Byarne hadde vortet smaa og fatige¹); i heile landet fanst det truleg knapt 400,000 menneskje²). Alt detta 165gjorde landet so armt, at dansken sagde, at 2 herskip elder 300 mann var nok til aa taka heile Norig.

Det var inkje aa undrast paa, at den danske adelen vilde taka landet, som laag so herrelaust fyr dei, men det lagad seg slik, at det inkje gjekk, som adelen hadde tenkt. Norig misste riksraadet sitt, og det danske riksraadet fekk myket aa segja i Norig, og danske adelsmenner fekk alle leni, men Norig heldt paa og var eit kongerike no som fyrr, og i dei seinare handfestningarne stod det ingenting um aa gjera Norig til eit landskap under Danmark, og nordmennerne fekk aldri vita nokot um detta, at landet deira skulde vera som eit landskap. — Island fekk hava alltinget sitt liksom fyrr. Det hadde den loggjevande og dømande magti.

Ved detta leitet reiknar dei, at »den nyare tid«, dei kallar, tek til. Dei hadde nyleg funnet Amerika og sjøvegen til Austindia. Krut og kompass og boktrykkjar-kunsti var uppfunni. Dei hadde teket til aa granska dei gamle greske og romerske kunstverk og skrifter, og kunst og vitenskap vart atterfødde. Luther og Kalvin reinskad kyrkja fyr myket ovtru og mange ureine læresetningar. Fyrr hadde gudstenesta gjenget paa Latin, men no vart fyrst bibelen og sidan mange andre bøker utgjevne paa landsmaali i ymse land, og folki lærde aa lesa paa sine eigne maalføre, og upplysningi gjekk fram. Eit nytt liv vaknad, og friske tankar strøymde gjenom folki. Men nettupp i denne stundi, daa alle folk trengde all si magt og framferd til aa 166vera med i det store kappspranget, laag det norske folket i si djupaste vanmagt. Gamle Norig, som hadde voret so megtigt og so godt styrt og fritt, og som hadde havt eit bokrike, betre enn andre folk paa den tidi, laag no som eit skips-skrov, fyrutan segl og styre og flagd, og let seg taka paa slæpetog av andre. Det norske folk var no berre eit bondefolk, det friaste i Europa, men fyrutan politisk magt. Det norske landsmaalet kunne inkje helder halda seg under slike tilstand. Daa landet var sambundet med Sverik, fekk svenskt maal myket inngang hjaa dei norske stormennerne, som alt den gongen var for veike til aa standa seg mot dei svenske. Daa alle tri riki var sambundne, fekk det danske maalet inngang baade i Norig og Sverik. Men daa Sverik reiv seg laus, tok svensken eit av bygdemaali sine og gjorde til bokmaal, og fekk bibelen og andre bøker skrivne paa det; men i Norig var det ingen, som kunne halda uppe det gamle landsmaalet. Dei, som hadde upplysning og magt, var framande; daa det norske folk no berre var eit bondefolk, vart det norske maalet berre eit bondemaal, og bibelen vart aldri umsett paa Norsk¹). Det gamle maalet livde endaa friskt paa bondebygdi, og bønderne kvad visur og spelad og leikad seg paa leikvollen som i gamle dagar; det var endaa liv i den 167norske nationaliteten, men han livde avstengd fraa verdi, ventande paa betre tider, og yver den lagde det seg no liksom eit skal av framand, dansk-tysk kultur.

159

Den danske adelen ville hava hertug Kristjan, son hans Fredrik, til konge, men då han heldt med Luther, hadde han mange mot seg, og kongevalet vart utsett. Dessimillom styrde det norske riksrådet i Norig og det danske i Danmark.

Borgarane i Danmark ville hava Kristjern den andre att. Borgmeistararne i Kjøbenhavn og Malmø gjorde samlag med borgmeistaren i hansebyen Lybekk, Jørgen Wullenwever, som studde seg til ålmugen i Lybekk og no ville nytta tilføret og taka makta frå det danske riksrådet og vinna att det gamle handelsveldet i dei nordlege landa. Bøndene slo lag med borgarane. Nokre år før hadde dei forpinte tyske bøndene reist seg; den fridomen, som Luther preika om, la dei ut på si vis og sette opp mot herrane sine, men etter ein forfælande strid låg bøndene under, og det vart likso galet med dei eller endå vere enn før. No reiste dei danske bøndene seg og fyr å få ein ende på trældomen, og dei og borgarane freista no fyr siste gongen på å fri seg frå adelsveldet. Greive Kristoffer av Oldenborg var føraren deira, og etter han fekk denne ufreden namnet »greivens ufred« (»grevens feide«). I fyrstninga gjekk det godt. Kristjan den tredje vart teken til konge av stormennene i Jylland, men greven tok resten av Danmark. Men snart etter 160slo Johan Rantsau, herføraren hans Kristjan den tredje, bøndene i Jylland og refste dei reint grysjeleg. Sidan vann han eit stort slag ved Øksnebjerg på Fyn. Gustav Vasa sende Kristjan den tredje hjelp, og den danske og svenske flåten slo lybekkarane på sjøen. Sistpå laut Malmø og Kjøbenhavn gjeva seg. Kjøbenhavn heldt seg lengst; borgarane der gav seg inkje, før dei hadde etet opp alt dei hadde, so det fanst inkje anna att enn »lauvet på trei«. Hermed enda denne ufreden. Lybekk kom aldri til makt meir. Bøndene vart endå verre trælkad enn før. I 49 herad i Jylland vart dei dømde frå livet, men slapp med å betala store pengebøter og verta festebønder. Med borgarstandet, som hadde teke seg storveges fram under dei siste kongane, gjekk det og mykje til atters, då adelen fekk all makta, og det varde to aarhundrad, før Danmark vart so rikt, som det var fyre greivens ufred.

Både greven og kongen ville i denne ufreden få Norig på si sida. Erkebispen ville venta og sjå, korleis det gjekk, men Vincens Lunge, som no var hovding på Aakershus, fekk dei sunnanfjellske riksrådane til å velja Kristjan den tredje. Erkebispen ville inkje godkjenna detta valet, som inkje var lovleg, og tillyste ein herredag i Trondhjem 1) 1536. Der kom Vincens og nokre utsendingar frå Kristjan den tredje, og mange bønder kom og. Straks kravde Vincens og hine skatt fyr Kristjan, endå han inkje på logleg måte var vald til konge, men då vart bøndene so harme, at dei slo ihel Vincens og sette fast hine utsendingane. Men til å berge landet skorta det ålmugen på 161framferd og aalmennhug og gode hovdingar. Erkebispen prøvde på å taka Aakershus og Bergenhus, men det låke mannskapet, han hadde, var det ingi makt i. Ved same leitet gav Kjøbenhavn seg, og då baud erkebispen forlik. Men då han fekk sjå, korleis adelen for åt i Danmark, tykte han det var heller spelegt å tru seg til den og for ut or landet. Han hadde med seg kruna og hine riksklenodiarne, har dei fortalt, og desse kom aldri attende til Norig. Straks etter døydde han. Mennene hans heldt seg endå i borga hans, Steinviksholm, i Stjørdalen. Men detta var ei låk festning og hadde inkje ferskt vatn dessmeir. Ein dansk her la seg fyr ho og tok ho nokre dagar etter.

Dermed gav Norig seg under Kristjan den tredje, 1537.

Straks Kristjan hadde fenget makta i Danmark, samla han ein riksdag i Kjøbenhavn 1536. Denne riksdagen innførte Luther-trua i Danmark. Bispane vart avsette og klostri nedlagde. Rikskassa fekk bispegodset, men adelen reiv til seg det meste av klostergodset og kyrkje-godset. I staden fyr bispar kom det no superintendentar, som hadde fast løn av rikskassa og inkje hadde sæte i riksrådet og ingi verdsleg makt. Namnet bisp kom elles snart i bruk att.

No fekk adelen all makta i riksrådet og då han attåt fekk uhorveleg mykje geistleg jordegods, vart han so mektig, som han aldri hadde vore før.

Kong Kristjan baud, at Luther-trua skulle innførast i Norig; ho var mest ukjend der, men Norig var viljelaust som elles. Dei fleste bispane vart avsette og nye innsette, men prestane vart verande i embetet.

11

162Det vart mest inkje gjort anna til å fremja reformasjonen i Norig, enn att kongen let kloster- og bispegodset tilfalla den danske rikskassa, og at danskane tok gull og sylv og røva frå kyrkjer og kloster og førde det til Danmark. Fraa domkyrkja i Trondhjem førde dei bort alt som fanst av eignaluter på 2 skip. Det eine sakk ved Agdenes, og sjørøvarar tok det andre. Danskane snøydde so reint av, at mange stader vanta dei kyrkje-kar til sakramenti. Kyrkjene vart i mange bygder so forfalne, at ålmugen høyrde inkje gudstenesta so langt året var og kunne inkje få døypt borna. Hamar og Oslo bispedøme vart slegne i hop til eit, og erkebispesetet i Trondhjem vart nedlagt. Mykje av det godset, som den danske rikskassa fekk no, vart brukt til å hjelpa opp universitetet i Kjøbenhavn og dei danske latinskulane, men Norig hadde inkje noko universitet, og mest ingenting vart gjeve til dei norske latinskulane, so det snart vart reint jammerlegt med dei. Paa denne måten var det reint få nordmenn, som fekk slik opplæring, at dei kunne lesa til prest i utlandet. Danske prestar ville heller inkje gjerne fara til Norig, so etter kvart som dei gamle katolske prestane døydde ut, vart det presteløysa mange stader, og dei prestane, som dei fekk, var reint ulærde folk, som drakk og slost og flådde ålmugen, når dei kunne sleppe til. Attåt alt detta preika dei på Dansk, som ålmugen inkje hadde godt fyr å skjøne. Paa denne måten fekk folket ingi opplysning, og det gode i den gamle trua gløymdest av, men det range hekk lenge i, dei fleste stadene omkring 100 år eller so og mange stader endå lenger. I denne mellomtida, til den nye trua vann seg fram, var folket villare og 163verre, enn det hadde vore frå di landet vart kristna. Det svivyrde dei lutherske prestane; mange stader kom ålmugen full i kyrkja, let vera å døype borna og gifta seg utan å bry seg med å koma i kyrkja. Mange prestar vart ihelslegne eller burtjagad. Dei verdslege embetsmennene hadde det inkje for godt dei heller. Bøndene brydde seg lite om dei og heldt ting og møte på si eiga hand og tok til våpen og truga embetsmennene til å gje etter, når det var noko, bøndene inkje likte, endå om embetsmennene hadde retten på si sida. Den fyrste tida etter reformasjonen var ei rein villmannstid og i alle måtar den verste tida, so lenge landet har vore bygt.

Paa Island sette både bispane seg mot den nye trua. Ein dansk adelsmann tok den eine bispen, Ogmund på Skaalholt, ein blind gubbe på 80 år, og reiv han ut or senga og sette han på ein hest og førde han til Danmark. Den andre bispen, Jon Areson på Holar, tok til våpen, men vart fanga og retta med både sønene sine. Sidan gjorde inkje islendingane motstand. Med bispe-godset gjekk det som i Norig.

Paa riksdagen i Kjøbenhavn fekk adelen kongen til å skriva under ei handfestning, som fastsette, at Norig heretter »skulle vera under Danmarks kruna, liksom eit av dei andre landa, Jylland, Fyn, Sjælland eller Skaane er, og heretter inkje vera eit kongerike fyr seg sjølv, men ein deil af Danmarks rike til æveleg tid.«

Soleids ville den danske adelen hava det. Norig var gått fort til atters, frå di det vart sambundet med Danmark. Nordmennene var inkje lenger eit folk å kalla fyr, men berre som ein ålmuge. Paa 164skulane var det ingen lærdom å få fyr andre enn dei, som skulle verta prestar. Den som ville læra seg opp, anten til hermann eller statsmann, laut læra detta på kongsgarden, men då kongen hadde flutt ut or landet, var det ingen stad ein kunne få slik lærdom i Norig. Det var på lag slik, som når dei i vaare dagar ville taka universitetet og krigsskulen og alle høgre skular og senda ut or landet.

Dei gamle stormannsætterne døydde ut eller vart bonde-ætter. Noko rikt borgar-stand fanst inkje heller, då den beste handelen var i hendene på tyskarane. Bøndene var frie som før, og det at mange adelsmenn vart bønder gav bondestandet styrke og mot; men dei brydde seg inkje om rikssaker og hadde inkje tanke fyr anna enn seg sjølve. Bispane med erkebispen til hovding var dei einaste, som det hadde vore makt i; men no, då den nye trua vart innført, miste bispane si verdslege makt, og Norig fekk ingen erkebisp lenger. Soleids var Norig hovdinglaust. Det var so audt fyr stormenn, at det fanst inkje so mange innfødde stormenn med rikdom og makt, at ein kunne få valt eit skikkeleg riksråd av dei, er det fortalt. Byane hadde vorte små og fatige¹); i heile landet fanst det truleg knapt 400,000 menneskje²). Alt detta 165gjorde landet so armt, at dansken sa, at 2 herskip eller 300 mann var nok til å taka heile Norig.

Det var inkje å undrast på, at den danske adelen ville taka landet, som låg so herrelaust fyr dei, men det laga seg slik, at det inkje gjekk, som adelen hadde tenkt. Norig miste riksrådet sitt, og det danske riksrådet fekk mykje å seie i Norig, og danske adelsmenn fekk alle lena, men Norig heldt på og var eit kongerike no som før, og i dei seinare handfestningane stod det ingenting om å gjera Norig til eit landskap under Danmark, og nordmennene fekk aldri vita noko om detta, at landet deira skulle vera som eit landskap. — Island fekk hava alltinget sitt liksom før. Det hadde den lovgjevande og dømande makta.

Ved detta leitet reknar dei, at »den nyare tid«, dei kallar, tek til. Dei hadde nyleg funnet Amerika og sjøvegen til Austindia. Krut og kompass og boktrykkjar-kunsta var uppfunni. Dei hadde teke til å granska dei gamle greske og romerske kunstverk og skrifter, og kunst og vitskap vart atterfødde. Luther og Kalvin reinska kyrkja fyr mykje ovtru og mange ureine læresetningar. Før hadde gudstenesta gått på Latin, men no vart fyrst bibelen og sidan mange andre bøker utgjevne på landsmåla i ymse land, og folka lærde å lesa på sine eigne målføre, og opplysninga gjekk fram. Eit nytt liv vakna, og friske tankar strøymde gjennom folka. Men nettopp i denne stunda, då alle folk trengde all si makt og framferd til å 166vera med i det store kappspranget, låg det norske folket i si djupaste vanmagt. Gamle Norig, som hadde vore so mektig og so godt styrt og fritt, og som hadde hatt eit bokrike, betre enn andre folk på den tida, låg no som eit skips-skrov, fyrutan segl og styre og flagg, og let seg taka på slepetog av andre. Det norske folk var no berre eit bondefolk, det friaste i Europa, men fyrutan politisk makt. Det norske landsmålet kunne inkje heller halda seg under slike tilstand. Då landet var sambundet med Sverik, fekk svenskt mål mykje inngang hjå dei norske stormennene, som alt den gongen var for veike til aa standa seg mot dei svenske. Då alle tre rika var sambundne, fekk det danske målet inngang både i Norig og Sverik. Men då Sverik reiv seg laus, tok svensken eit av bygdemåla sine og gjorde til bokmål, og fekk bibelen og andre bøker skrivne på det; men i Norig var det ingen, som kunne halda oppe det gamle landsmålet. Dei, som hadde opplysning og makt, var framande; då det norske folk no berre var eit bondefolk, vart det norske målet berre eit bondemål, og bibelen vart aldri omsett på Norsk¹). Det gamle målet livde endå friskt på bondebygda, og bøndene kvad visur og spela og leika seg på leikvollen som i gamle dagar; det var endå liv i den 167norske nasjonaliteten, men han livde avstengd frå verdi, ventande på betre tider, og over den la det seg no liksom eit skal av framand, dansk-tysk kultur.