152

Kong Hans døydde 1513, og daa vart Kristjern konge i Norig og Danmark. Han hadde utifraa god forstand og hug til arbeide og var den gaaverikaste av 153alle kongarne av det oldenborgske kongehuset, men han var hardhjartad og braadlynd, sviksam og mistænksam. Han var uppfostrad hjaa ein handelsmann i Kjøbenhavn, og han lærde tidleg aa elska borgarstandet og bondestandet og hata dei store, adel og presteskap. Han laut skriva under ei urimeleg streng handfestning, men daa han vart konge, ætlad han seg til aa lyfta borgar- og bondestand og stydja kongsmagti paa dei og gjera ho sterk, og han for hardt med adel og presteskap. Til raadgjevarar tok han mest simple folk. I Bergen vart han kjend med ei vakker gjenta fraa Holland, Dyveke, som sidan var frilla hans, og moder hennar, Sigbrit Villums, fekk myket aa segja. Ho styrde tollvæsenet fyr han. Han forbaud »slik vond og ukristeleg skikk, som til dessa hev voret i Sjælland, Falster, Lolland og Møen, aa selja og gjeva burt fatige bønder og kristne folk som umælande fe«. Han forbaud det norske presteskapet nordanfjells aa tvinga aalmugen til aa fiska aat seg. Adel og prestar i Danmark hadde teket seg strandrett, det vil segja: rett til aa taka alt gods, som dreiv i land. Naar eit skip gjekk under og mannskapet bergjad seg i land, var det tidt at dei, som hadde strandretten, slo dei ihel, so dei betre kunne koma til aa røva godset. Detta forbaud Kristjern strengt. Bisparne i Jylland meinte, at det stod ingenting i bibelen mot strandretten, men Kristjern spurde, um dei aldri hadde leset det femte og det sjaunde bod. Han forbaud aa brenna trollmenner og trollkjeringar, som myket var skikk daa. Han vilde, at ungdomen paa landet og i byarne skulde læra aa lesa og skriva, og han skipad latinskularne paa ein betre maate og gav lærararne større løn og forbaud aa 154risa ungarne so ille, som dei hadde gjort fyrr. I Danmark innførde han brevpost og hjelpte upp næringsvegerne i baade riki og prøvde paa aa driva hansebyarne ut or det handelsveldet, dei hadde rivet til seg i dei norske og danske byarne. Paa denne tidi tok Martin Luther til og preikad ei reinare tru, og Kristjern var den fyrste styraren utanfyr Tyskland, som hadde samhug med han.

Kristjern var soleids ein mann, som vilde føra folki sine fram til ei ny tid. Men det gamle hadde for stor magt. Aalmugen i Norig og Danmark heldt av han, men adel og presteskap hatad han, og sameleids tyskararne, og sistpaa for han so skamleg aat, daa han vilde leggja Sverik under seg, at det vart hans eiget fall.

I Sverik hadde riksforstandarar styrt i all denne tidi, fyrst Stein Sture den eldre, til han døydde, og sidan Svante Nilsson Sture (av ei onnor Sture-ætt), til han døydde, og etter honom son hans, Stein Sture den yngre. Denne kom i strid med erkebispen, Gustav Trolle, som hadde teket paa aa tinga med Kristjern. Erkebispen vart avsett, men daa sende Kristjern ein stor her av danskar og leigesoldatar til Sverik og slo Stein Sture ved Bogesund i Vestergøtland. Stein vart saarad og døydde paa vegen til Stockholm. Etter fleire harde slag vart Kristjern herre i Sverik og vart krynt som Sveriks ervekonge. Daa tenkte han, at han skulde slaa ned det svenske stormannsveldet, so svensken inkje skulde reisa ufred meir. Dei, som hadde voret med og avsett Gustav Trolle, vart dømde fraa livet; 2 bispar og 13 riksraadar og riddarar og mange gjæve borgarar vart rettad, og liket hans Stein Sture vart uppgravet 155og brent. Denne ugjerningi kallar dei »det stockholmske blodbad«. Andre stader let han gjera det same, og paa heimvegen til Danmark heldt han paa og drap. Det er fortalt, at han tok livet av 600 menner, endaa det nok inkje var fullt so mange. Han kravde vaapni av dei svenske bønderne og lagde paa nye skattar, og so for han til Danmark. Sidan kallad svensken han fyr Kristjern Tyran. 1520.

No tenkte Kristjern, at han hadde kuat svensken. Men svensken var alt fraa Engelbrekt Engelbrektssons dagar vekkt upp til liv og aalmennhug. Ein av dei stormennerne, som var rettad, hadde ein son, Gustav Vasa. Han for upp til Dalarne og kallad dalkarlarne til vaapn fyr aa bergja fødelandet, og dei var viljuge. Dei samlad seg og fridde landet fyr dansken, og Gustav vart teken til riksforstandar i 1521.

Paa same tid, som svensken reiste seg, fekk Kristjern ufred med Lybekk. Adel og presteskap i Danmark fall fraa han og totte dei hadde grunn til det. Heile riksraadet hadde inkje so myket magt som Sigbrit Villums, og daa Kristjern mistenkte adelsmannen Torbern Okse fyr aa hava gjevet Dyveke forgift, og riksraadet inkje vilde døma han, let han 12 bønder døma han fraa livet, reint mot skikk og bruk. Presteskapet hatad han, fyr di han heldt paa den nye trui. Attaat detta hadde han innsett ei ukjura, tyskaren Didrik Slaghekk, til erkebisp i Danmark, men sidan skuldad han denne, fyr di han hadde lokkat han til »det stockholmske blodbad«, og brende han livande. Han hadde innsett og avsett bispar som han vilde. Daa han laut leggja paa store skattar, fall jamvæl aalmugen i Jylland fraa han, men alle andre stader heldt borgarar og bønder 156trufast paa han. Fredrik, farbror hans, eggjad stormennerne til fraafall, og riksraadarne i Jylland sette Kristjern av. Kristjern vart reint hugbroten og visste inkje, kvat han skulde gjera. 20 gonger paa ei natt rodde han att og fram millom Jylland og Fyn; endeleg raadde han seg til aa fara ut or landet til kjeisar Karl den femte, verbror sin. Han hadde kona si, syster hans Karl, og tri smaa born og fleire vener med seg. Sigbrit Villums var og med; folk var so hatige paa ho, at dei laut bera ho umbord i ei kista. Men kongen sjølv var so elskad av borgararne, at daa han siglde fraa Kjøbenhavn, var strandi og festnings-murarne fulle av folk, som sorgfulle stirde etter kongen sin. 1523.

Alle dei store tankarne, Kristjern hadde arbeidt fyr, vart upp i inkje. Dei gode logerne hans vart brende, og Danmark kom i henderne paa stormannsveldet att.

No vart Fredrik teken til konge i Danmark, og etter ein lang strid med borgararne i Kjøbenhavn og hine venerne hans Kristjern fekk han heile Danmark i si magt. Ved den nye handfestningi fekk adelen endaa større magt; bønderne paa Sjælland og øyarne, som høyrde til, vart »vornede« liksom fyrr, og adelen fekk »hals og hand« yver festebønderne, det vil segja, rett til aa setja dei fast og, naar dom var fallen, straffa dei.

I Norig styrde dessimillom Nils Henrikson Gyldenløve til Austraat nordanfjells; han var den rikaste og gjævaste mannen i Norig. Sunnanfjells skulde Olav Galle styra. Baade tvo var innfødde nordmenner. Men sunnanfjells fekk snart Henrik Krummedike magti, han som hadde drepet Knut Alvsson. Han arbeidde paa aa faa Fredrik vald og det norske riksraadet nedlagt. 157Ein annan dansk mann, Vincens Lunge, fekk magti nordanfjells; han vart gift med dotter hans Nils Henriksson, og dermed fekk han rett som innfødd nordmann og vart den megtigaste mannen i Norig. Han arbeidde paa aa faa Norig sambundet med Danmark, men vilde, at det skulde vera fritt og sjølvstendigt, og det norske riksraadet skulde vera jamsides med det danske. Erkebispen, nordmannen Olav Engelbrektsson, heldt med Vincens Lunge, og daa fyrste sagde nordmennerne Kristjern upp og tok Fredrik til konge.

I Sverik tok dei Gustav Vasa til konge i 1523, og soleids var daa Kalmar-samlaget sprengt.

152

Kong Hans døydde 1513, og då vart Kristjern konge i Norig og Danmark. Han hadde utifrå god forstand og hug til arbeide og var den gåverikaste av 153alle kongane av det oldenborgske kongehuset, men han var hardhjartad og braadlynd, sviksam og mistenksam. Han var uppfostrad hjå ein handelsmann i Kjøbenhavn, og han lærde tidleg å elska borgarstandet og bondestandet og hata dei store, adel og presteskap. Han laut skriva under ei urimeleg streng handfestning, men då han vart konge, ætlad han seg til å lyfta borgar- og bondestand og stydja kongsmakta på dei og gjera ho sterk, og han for hardt med adel og presteskap. Til rådgjevarar tok han mest simple folk. I Bergen vart han kjend med ei vakker gjenta frå Holland, Dyveke, som sidan var frilla hans, og moder hennar, Sigbrit Villums, fekk mykje å seie. Ho styrde tollvesenet fyr han. Han forbaud »slik vond og ukristeleg skikk, som til dessa har vore i Sjælland, Falster, Lolland og Møen, å selja og gjeva bort fattige bønder og kristne folk som umælande fe«. Han forbaud det norske presteskapet nordanfjells å tvinga ålmugen til å fiska åt seg. Adel og prestar i Danmark hadde teke seg strandrett, det vil seie: rett til å taka alt gods, som dreiv i land. Naar eit skip gjekk under og mannskapet bergjad seg i land, var det titt at dei, som hadde strandretten, slo dei ihel, so dei betre kunne koma til å røva godset. Detta forbaud Kristjern strengt. Bispane i Jylland meinte, at det stod ingenting i bibelen mot strandretten, men Kristjern spurde, om dei aldri hadde lese det femte og det sjuande bod. Han forbaud å brenne trollmenn og trollkjeringar, som mykje var skikk då. Han ville, at ungdomen på landet og i byane skulle læra å lesa og skriva, og han skipa latinskulane på ein betre måte og gav lærarane større løn og forbaud å 154risa ungane so ille, som dei hadde gjort før. I Danmark innførte han brevpost og hjelpte opp næringsvegane i både rika og prøvde på å driva hansebyarne ut or det handelsveldet, dei hadde rive til seg i dei norske og danske byane. Paa denne tida tok Martin Luther til og preika ei reinare tru, og Kristjern var den fyrste styraren utanfor Tyskland, som hadde samhug med han.

Kristjern var soleids ein mann, som ville føra folka sine fram til ei ny tid. Men det gamle hadde for stor makt. Ålmugen i Norig og Danmark heldt av han, men adel og presteskap hata han, og sameleis tyskarane, og sistpå for han so skamleg åt, då han ville leggja Sverik under seg, at det vart hans eige fall.

I Sverik hadde riksforstandarar styrt i all denne tida, fyrst Stein Sture den eldre, til han døydde, og sidan Svante Nilsson Sture (av ei anna Sture-ætt), til han døydde, og etter han son hans, Stein Sture den yngre. Denne kom i strid med erkebispen, Gustav Trolle, som hadde teke på å tinga med Kristjern. Erkebispen vart avsett, men då sende Kristjern ein stor her av danskar og leigesoldatar til Sverik og slo Stein Sture ved Bogesund i Vestergøtland. Stein vart såra og døydde på vegen til Stockholm. Etter fleire harde slag vart Kristjern herre i Sverik og vart krynt som Sveriks ervekonge. Då tenkte han, at han skulle slaa ned det svenske stormannsveldet, so svensken inkje skulle reisa ufred meir. Dei, som hadde vore med og avsett Gustav Trolle, vart dømde frå livet; 2 bispar og 13 riksrådar og riddarar og mange gjæve borgarar vart retta, og liket hans Stein Sture vart uppgravet 155og brent. Denne ugjerninga kallar dei »det stockholmske blodbad«. Andre stader let han gjera det same, og på heimvegen til Danmark heldt han på og drap. Det er fortalt, at han tok livet av 600 menn, endå det nok inkje var fullt so mange. Han kravde vaapni av dei svenske bøndene og la på nye skattar, og so for han til Danmark. Sidan kalla svensken han fyr Kristjern Tyran. 1520.

No tenkte Kristjern, at han hadde kua svensken. Men svensken var alt frå Engelbrekt Engelbrektssons dagar vekt opp til liv og aalmennhug. Ein av dei stormennene, som var retta, hadde ein son, Gustav Vasa. Han for opp til Dalarne og kalla dalkarlarne til våpen fyr å berge fødelandet, og dei var viljuge. Dei samla seg og fridde landet fyr dansken, og Gustav vart teken til riksforstandar i 1521.

Paa same tid, som svensken reiste seg, fekk Kristjern ufred med Lybekk. Adel og presteskap i Danmark fall frå han og tykte dei hadde grunn til det. Heile riksrådet hadde inkje so mykje makt som Sigbrit Villums, og då Kristjern mistenkte adelsmannen Torbern Okse fyr aa hava gjeve Dyveke forgift, og riksrådet inkje ville døma han, let han 12 bønder døma han frå livet, reint mot skikk og bruk. Presteskapet hata han, fyr di han heldt på den nye trua. Attåt detta hadde han innsett ei ukjura, tyskaren Didrik Slaghekk, til erkebisp i Danmark, men sidan skulda han denne, fyr di han hadde lokkat han til »det stockholmske blodbad«, og brende han livande. Han hadde innsett og avsett bispar som han ville. Då han laut leggja på store skattar, fall jamvel ålmugen i Jylland frå han, men alle andre stader heldt borgarar og bønder 156trufast på han. Fredrik, farbror hans, eggja stormennene til fråfall, og riksrådane i Jylland sette Kristjern av. Kristjern vart reint hugbroten og visste inkje, kvat han skulle gjera. 20 gonger på ei natt rodde han att og fram mellom Jylland og Fyn; endeleg rådde han seg til å fara ut or landet til keisar Karl den femte, verbror sin. Han hadde kona si, syster hans Karl, og tre små born og fleire vener med seg. Sigbrit Villums var og med; folk var so hatige på ho, at dei laut bere ho om bord i ei kista. Men kongen sjølv var so elska av borgarane, at då han siglde frå Kjøbenhavn, var stranda og festnings-murane fulle av folk, som sorgfulle stirde etter kongen sin. 1523.

Alle dei store tankane, Kristjern hadde arbeidt fyr, vart opp i inkje. Dei gode lovene hans vart brende, og Danmark kom i hendene på stormannsveldet att.

No vart Fredrik teken til konge i Danmark, og etter ein lang strid med borgarane i Kjøbenhavn og hine venene hans Kristjern fekk han heile Danmark i si makt. Ved den nye handfestningi fekk adelen endå større makt; bøndene på Sjælland og øyane, som høyrde til, vart »vornede« liksom før, og adelen fekk »hals og hand« over festebøndene, det vil seie, rett til å setja dei fast og, når dom var fallen, straffa dei.

I Norig styrde dessimillom Nils Henrikson Gyldenløve til Austraat nordanfjells; han var den rikaste og gjævaste mannen i Norig. Sunnanfjells skulle Olav Galle styra. Både to var innfødde nordmenn. Men sunnanfjells fekk snart Henrik Krummedike makta, han som hadde drepe Knut Alvsson. Han arbeidde på å få Fredrik vald og det norske riksrådet nedlagt. 157Ein annan dansk mann, Vincens Lunge, fekk makta nordanfjells; han vart gift med dotter hans Nils Henriksson, og dermed fekk han rett som innfødd nordmann og vart den mektigaste mannen i Norig. Han arbeidde på å få Norig sambundet med Danmark, men ville, at det skulle vera fritt og sjølvstendig, og det norske riksrådet skulle vera jamsides med det danske. Erkebispen, nordmannen Olav Engelbrektsson, heldt med Vincens Lunge, og då fyrste sa nordmennene Kristjern opp og tok Fredrik til konge.

I Sverik tok dei Gustav Vasa til konge i 1523, og soleids var då Kalmar-samlaget sprengt.