150

Kristjern hadde tvo søner. Den eldste, Hans, vart vald til konge i Danmark. Nordmennerne hadde inkje likat styringi hans Kristjern, og bisparne og erkebispen, Gaute, likad inkje samlaget med Danmark. Jon Smør, som var ein storættad mann, vart riksforstandar, men daa det norske riksraadet bad Sverik um hjelp, fekk det inkje, og nordmennerne aaleine tottest vera for veike. Daa valde riksraadet Hans til konge 1483, men fyrst hadde han lovat, at han skulde tugta tyskararne, fyr di dei hadde drepet Olav Nilsson, og at han skulde styra etter logi. Han skreiv under ei handfestning fyr Norig og Danmark; etter denne skulde kvart rike vera sjølvstendigt, og adel og presteskap faa endaa større magt, og kongen endaa mindre magt enn fyrr. Same aaret tok det svenske riksraadet og Hans til konge, mot at han skulde gjeva adel og presteskap uhorveleg magt. Men den svenske aalmugen vilde inkje hava ein utlending til konge, og Stein Sture hindrad Hans i 14 aar fraa aa koma til Sverik. Men adel og presteskap vilde just hava samlag med Danmark og ein veik samlags-konge yver seg, og paa slutten kallad dei kong Hans til Sverik. Stein bad dalekarlarne um hjelp, men dei vart slegne, og no vart Hans i røyndi svensk konge 1497. Soleids kom daa Kalmar-samlaget i stand att, 100 aar etter det vart skipat fyrste gongen.

Tri aar etter vilde kong Hans og hertug Fredrik, broder hans, leggja under seg eit litet fritt bondefolk, som het ditmarskarne og budde i Holsten. Heile folket var berre 50 000 menneskje og hadde ingen adel til aa føra seg. Baade brødrarne drog ut med heile det slesvik-holstenske riddarskapet, og hadde attaat leigt 151den namnkjende saksiske garde. Dei hadde 15000 mann i alt og drog fram liksom til gjestebod; so visse var dei paa aa vinna. Den store heren gjekk fram paa ein smal landeveg med breide dike paa sidurne, og regn og slette stod i andletet paa dei, og vegen var so søylutt, at dei knapt kunne koma fram. Ved Hemmingstedt stod 500 ditmarskar. Ditmarsken er soleids lagat, at landet ligg so laagt, at dei lyt demma havet ute. Den saksiske garden gjekk fram med ordtaket: »agte deg bonde, no kjem garden.« Daa sleppte ditmarskarne vatnet fraa havet inn i diki og gjekk manneleg paa med ordtaket: »agte deg garde, no kjem bonden.« 4000 fiendar fall elder druknad, og kongen og broder hans kom seg med naud undan. 1500. I detta slaget misste dansken Danebrok, eit flagd, som dei hadde havt med seg i alle slag i mest 300 aar.

Daa det kom tidend um denne ulukka til Sverik, reiste svensken seg strakst, daa Hans hadde mange stormenner til uvener og folket daa som fyrr inkje vilde vera under ein utlending. Stein Sture vart riksforstandar att. I Norig var det tvo flokkar; den eine vilde hava samlag med Sverik og hin med Danmark. Den fyrste hadde til hovding Knut Alvsson, som paa fars-sida var ættad fraa Sverik, men paa mor-sida var skyld til den gamle norske kongs-ætti. Dansken Henrik Krummedike, son hans Hartvik, førde den andre flokken. Knut Alvsson hadde gjort avtala med Stein Sture og fekk hjelp fraa Sverik. I fyrstningi gjekk det godt, og han tok Tunsberghus fraa dansken. Men daa fekk Henrik Krummedike hjelp fraa Danmark, og Knut Alvsson vart innestengd paa Aakershus. Baade hovdingarne avtalad eit møte; Knut skulde koma um bord 152paa skipet hans Henrik og vart lovad trygd til møtet. Men under møtet vart det ei trætta, og Knut vart drepen og liket hans kastat paa sjøen.

Enkja hans Knut Alvsson vart no førar fyr den flokken, som vilde samlag med Sverik, men daa sende kong Hans hertug Kristjern, son sin, til Norig, og han fekk gjort ende paa uroi. Hertug Kristjern vart innsett til styrar i Norig 1506. Snart etter tok uroi til att, og bønderne reiste seg fleire stader. Paa Hedemarki hadde dei til førar ein mann, som het Herlog Høvudfat, og drap nokre harde futar og stengde Kristjern inne paa Hamar. Men han kom seg undan og slo bønderne etter ein hard strid. Herlog og fleire andre hovdingar fall, andre vart fangad og rettad ved Aakershus, og hovudi vart sette paa stakar. Kristjern mistenkte bisp Karl paa Hamar fyr aa vera upphavsmannen til denne ufreden og lokkad han til seg og heldt han i fengsel. Bispen freistad paa aa koma undan, men braut beinet og døydde inkje lenge etter. Daa Kristjern hadde fangat bispen, reid han til bispegarden hans Karl og ropad: »Lat upp fyr kongen og bispen, svensken er etter oss.« Portvakti let upp porten, og soleids fekk Kristjern bispegarden i si magt. Paa denne maaten fekk han døyvt denne ufreden. Han vilde hjelpa upp byarne og stagga tysken, men arbeidde paa aa leggja Norig reint under Danmark og gav dei beste geistlege og verdslege embætte til danskar.

150

Kristjern hadde to søner. Den eldste, Hans, vart vald til konge i Danmark. Nordmennene hadde inkje likat styringa hans Kristjern, og bispane og erkebispen, Gaute, likte inkje samlaget med Danmark. Jon Smør, som var ein storættad mann, vart riksforstandar, men då det norske riksrådet bad Sverik om hjelp, fekk det inkje, og nordmennene åleine tottest vera for veike. Då valde riksrådet Hans til konge 1483, men fyrst hadde han lova, at han skulle tugta tyskarane, fyr di dei hadde drepe Olav Nilsson, og at han skulle styra etter logi. Han skreiv under ei handfestning fyr Norig og Danmark; etter denne skulle kvart rike vera sjølvstendig, og adel og presteskap få endå større makt, og kongen endå mindre makt enn før. Same året tok det svenske riksrådet og Hans til konge, mot at han skulle gje adel og presteskap uhorveleg makt. Men den svenske ålmugen ville inkje hava ein utlending til konge, og Stein Sture hindra Hans i 14 år frå å koma til Sverik. Men adel og presteskap ville just hava samlag med Danmark og ein veik samlags-konge over seg, og på slutten kalla dei kong Hans til Sverik. Stein bad dalekarlarne om hjelp, men dei vart slegne, og no vart Hans i røynda svensk konge 1497. Soleids kom då Kalmar-samlaget i stand att, 100 år etter det vart skipat fyrste gongen.

Tre år etter ville kong Hans og hertug Fredrik, broder hans, leggja under seg eit lite fritt bondefolk, som het ditmarskarne og budde i Holsten. Heile folket var berre 50 000 menneske og hadde ingen adel til å føra seg. Både brødrane drog ut med heile det slesvik-holstenske riddarskapet, og hadde attåt leigt 151den namnkjende saksiske garde. Dei hadde 15000 mann i alt og drog fram liksom til gjestebod; so visse var dei på å vinne. Den store hæren gjekk fram på ein smal landeveg med breie dike på sidene, og regn og slette stod i andletet på dei, og vegen var so søylutt, at dei knapt kunne koma fram. Ved Hemmingstedt stod 500 ditmarskar. Ditmarsken er soleids lagat, at landet ligg so lågt, at dei lyt demma havet ute. Den saksiske garden gjekk fram med ordtaket: »agte deg bonde, no kjem garden.« Då sleppte ditmarskarne vatnet frå havet inn i diki og gjekk manneleg på med ordtaket: »agte deg garde, no kjem bonden.« 4000 fiendar fall eller drukna, og kongen og broder hans kom seg med naud undan. 1500. I detta slaget miste dansken Danebrok, eit flagg, som dei hadde hatt med seg i alle slag i mest 300 år.

Då det kom tidend om denne ulukka til Sverik, reiste svensken seg straks, då Hans hadde mange stormenn til uvener og folket då som før inkje ville vera under ein utlending. Stein Sture vart riksforstandar att. I Norig var det to flokkar; den eine ville hava samlag med Sverik og hin med Danmark. Den fyrste hadde til hovding Knut Alvsson, som på fars-sida var ætta frå Sverik, men på mor-sida var skyld til den gamle norske kongs-ætta. Dansken Henrik Krummedike, son hans Hartvik, førde den andre flokken. Knut Alvsson hadde gjort avtala med Stein Sture og fekk hjelp frå Sverik. I fyrstninga gjekk det godt, og han tok Tunsberghus frå dansken. Men då fekk Henrik Krummedike hjelp frå Danmark, og Knut Alvsson vart innestengd på Aakershus. Både hovdingane avtala eit møte; Knut skulle koma om bord 152på skipet hans Henrik og vart lova trygd til møtet. Men under møtet vart det ei trætta, og Knut vart drepen og liket hans kasta på sjøen.

Enkja hans Knut Alvsson vart no førar fyr den flokken, som ville samlag med Sverik, men då sende kong Hans hertug Kristjern, son sin, til Norig, og han fekk gjort ende på uroa. Hertug Kristjern vart innsett til styrar i Norig 1506. Snart etter tok uroa til att, og bøndene reiste seg fleire stader. Paa Hedemarki hadde dei til førar ein mann, som het Herlog Høvudfat, og drap nokre harde futar og stengde Kristjern inne på Hamar. Men han kom seg undan og slo bøndene etter ein hard strid. Herlog og fleire andre hovdingar fall, andre vart fanga og retta ved Aakershus, og hovuda vart sette på stakar. Kristjern mistenkte bisp Karl på Hamar fyr å vera opphavsmannen til denne ufreden og lokka han til seg og heldt han i fengsel. Bispen freista på å koma undan, men braut beinet og døydde inkje lenge etter. Då Kristjern hadde fangat bispen, reid han til bispegarden hans Karl og ropa: »Lat opp fyr kongen og bispen, svensken er etter oss.« Portvakta let opp porten, og soleids fekk Kristjern bispegarden i si makt. Paa denne måten fekk han døyvt denne ufreden. Han ville hjelpa opp byane og stagga tysken, men arbeidde på å leggja Norig reint under Danmark og gav dei beste geistlege og verdslege embete til danskar.