147

Det norske folket gjorde inkje motstand; det vilde inkje havt Kristjern til konge, men no tok det viljelaust imot han like væl, og utlendske stormenner hadde raadt fyr Norigs framtid. Paa denne maaten fekk den oldenborgske kongsætti styringi yver Norig og hadde ho radt til 1814.

Det var ei stund ufred millom Kristjern og Karl, og dei herjad so ille fyr kvarandre, at det tok til aa veksa upp hat no millom folki. Men likevæl heldt den svenske adelen og presteskapet so myket paa samlaget med Danmark, at dei jagad Karl av og hentad Kristjern til Sverik, og soleids vart alle tri rike sambundne att (fraa 1457—1463).

Ved detta leitet døydde den holstenske greive-ætti ut. Kristjern kunne no draga Slesvik under Danmark att, daa det var danskt len, men den slesvikske adelen som hadde vortet heiltupp tysk, vilde at Slesvik og Holsten skulde vera ihop som fyrr. Daa vart Kristjern teken til hertug yver Slesvik og Holsten, og Slesvik vart skild fraa Danmark.

Kristjern skrøytte no av, at han raadde yver 40 000 kyrkje-sokner og kunne reisa ein her paa 200 000 mann. Men gleda varde inkje lenge. Han var stødt i pengeknipa; svenskarne kallad han fyr »den bottenlösa taska«; aalmugen i Sverik vilde helst hava Karl til konge, stormennerne vart og hatige paa Kristjern, og han laut hava seg undan fraa Sverik, og fraa den tid var Karl konge der fyr det meste til han døydde. Daa vart systerson hans, Stein Sture den eldre, riksforstandar, og aalmugen var paa hans sida. Daa Kristjern vilde taka Sverik med magt, slo svenskarne han paa Brunkeberg (i Stockholm), 148og sidan vilde inkje den danske adelen hjelpa Kristjern til fleire herferder. Stein styrde godt. Han hjelpte bønderne mot stormennerne, og borgararne mot tyskararne og let dei faa vera med i riksstyringi. Han fekk lov av paven til aa grunnleggja universitetet i Uppsala og. Tvo aar etter fekk Kristjern og lov til aa grunnleggja eit universitet i Kjøbenhavn. 1479.

Norig fekk svida hardt fyr pengeknipa hans Kristjern. I Bergen hadde tyskararne bugti og baade endarne. Lensmannen Olav Nilsson til Talgøy vilde tugta dei, men daa sette dei upp. Olav Nilsson og bispen og mange andre flydde til Munkeliv kloster, men daa samlad alle tyskararne seg, meir enn 2000 mann, med byrsur og bogar og kringsette klostret. Dei kom seg inn og slo ihel bispen ved altaret og tri prestar og mange andre. Olav kom seg upp i kyrkje-taarnet, men tyskararne kveikte eld paa taarnet, og daa laut Olav ganga ned og vart drepen. Heile klostret brann upp. 1455. Kristjern vaagad inkje aa refsa tyskararne fyr detta. Han skyldte so mange pengar til hansebyarne, at han laut halda seg til vens med dei, og nokre aar etter gav han dei endaa større handelsrett, enn dei hadde havt fyrr.¹)

149Ille vart det fyr Norig og, daa Margrete, dotter hans Kristjern, vart gift med den skotske kongen Jakob den tridje. Daa Kristjern var pengelaus, so han inkje kunne gjeva dotter si heimanfylgja, vart han og den skotske kongen samstellte um, at Kristjern skulde gjeva upp kravet paa avgifti fyr Sudrøyarne (denne avgifti var elles inkje betalt paa lange tider). Detta skulde vera fyr ein part av heimanfylgja; fyr den andre parten, 60 000 gylden, skulde han setja Orknøyarne og Hjaltland i pant til den skotske kongen. Detta gjorde Kristjern, det norske riksraadet uspurt. 1469. Sidan prøvde dei norsk-danske kongarne fleire gonger aa løysa att øyarne, men dei skotsk-engelske kongarne hadde magti og vilde inkje ut med øyarne. Her hadde alt fyr lang tid sidan den skotske nationaliteten teket til aa trengja seg inn (sjaa s. 130). No vart det endaa verre fyr nordmannskapen der aa halda seg uppe. I 1530, daa skotekongen vilde innsetja ein lensmann der, reiste orknøyingarne seg og slo skotarne i eit slag; i detta fall den skotske hovdingen og 500 mann. Detta hjelpte fyr ei stund, men sidan vart lensvæsenet innført og lensmenner innsette, og desse tok gardarne fraa bønderne og gjorde dei til festebønder, og alt jordegods kom i henderne paa nokre faa framande stormenner, og aalmugen vart pint og plaagat med skattar. Aalmugen kunne inkje halda paa sine gamle norske loger lenger, men det norske maalet heldt dei seigt paa, til dess endeleg det vart tynt paa dei engelske »fatigskularne«. Det er inkje meir enn umkring 100 aar sidan det sloknad reint av.

Endaa minnest orknøyingarne den tid, daa det var magt i folket og dei var sine eigne herrar.

147

Det norske folket gjorde inkje motstand; det ville inkje hatt Kristjern til konge, men no tok det viljelaust imot han like vel, og utlendske stormenn hadde rådt fyr Norigs framtid. Paa denne måten fekk den oldenborgske kongsætta styringa over Norig og hadde ho radt til 1814.

Det var ei stund ufred mellom Kristjern og Karl, og dei herja so ille fyr kvarandre, at det tok til å veksa opp hat no mellom folka. Men likevel heldt den svenske adelen og presteskapet so mykje på samlaget med Danmark, at dei jaga Karl av og henta Kristjern til Sverik, og soleids vart alle tre rike sambundne att (frå 1457—1463).

Ved detta leitet døydde den holstenske greive-ætta ut. Kristjern kunne no draga Slesvik under Danmark att, då det var danskt len, men den slesvikske adelen som hadde vorte heiltupp tysk, ville at Slesvik og Holsten skulle vera i hop som før. Då vart Kristjern teken til hertug over Slesvik og Holsten, og Slesvik vart skild frå Danmark.

Kristjern skrøytte no av, at han rådde over 40 000 kyrkje-sokner og kunne reisa ein her på 200 000 mann. Men gleda varde inkje lenge. Han var støtt i pengeknipa; svenskane kalla han fyr »den bottenlösa taska«; ålmugen i Sverik ville helst hava Karl til konge, stormennene vart og hatige på Kristjern, og han laut hava seg undan frå Sverik, og frå den tid var Karl konge der fyr det meste til han døydde. Då vart systerson hans, Stein Sture den eldre, riksforstandar, og ålmugen var på hans sida. Då Kristjern ville taka Sverik med makt, slo svenskane han på Brunkeberg (i Stockholm), 148og sidan ville inkje den danske adelen hjelpa Kristjern til fleire herferder. Stein styrde godt. Han hjelpte bøndene mot stormennene, og borgarane mot tyskarane og let dei få vera med i riksstyringa. Han fekk lov av paven til å grunnleggja universitetet i Uppsala og. To år etter fekk Kristjern og lov til å grunnleggja eit universitet i Kjøbenhavn. 1479.

Norig fekk svida hardt fyr pengeknipa hans Kristjern. I Bergen hadde tyskarane bugti og både endane. Lensmannen Olav Nilsson til Talgøy ville tugta dei, men då sette dei opp. Olav Nilsson og bispen og mange andre flydde til Munkeliv kloster, men då samla alle tyskarane seg, meir enn 2000 mann, med byrsur og bogar og kringsette klosteret. Dei kom seg inn og slo ihel bispen ved altaret og tre prestar og mange andre. Olav kom seg opp i kyrkje-tårnet, men tyskarane kveikte eld på tårnet, og då laut Olav ganga ned og vart drepen. Heile klosteret brann opp. 1455. Kristjern våga inkje å refsa tyskarane fyr detta. Han skyldte so mange pengar til hansebyarne, at han laut halda seg til vens med dei, og nokre år etter gav han dei endå større handelsrett, enn dei hadde hatt før.¹)

149Ille vart det fyr Norig og, då Margrete, dotter hans Kristjern, vart gift med den skotske kongen Jakob den tredje. Då Kristjern var pengelaus, so han inkje kunne gje dotter si heimanfylgja, vart han og den skotske kongen samstellte om, at Kristjern skulle gje opp kravet på avgifta fyr Sudrøyarne (denne avgifta var elles inkje betalt på lange tider). Detta skulle vera fyr ein part av heimanfylgja; fyr den andre parten, 60 000 gylden, skulle han setja Orknøyarne og Hjaltland i pant til den skotske kongen. Detta gjorde Kristjern, det norske riksrådet uspurt. 1469. Sidan prøvde dei norsk-danske kongane fleire gonger å løysa att øyane, men dei skotsk-engelske kongane hadde makta og ville inkje ut med øyane. Her hadde alt fyr lang tid sidan den skotske nasjonaliteten teke til å trengja seg inn (sjå s. 130). No vart det endå verre fyr nordmannskapen der å halda seg oppe. I 1530, då skotekongen ville innsetja ein lensmann der, reiste orknøyingane seg og slo skotarne i eit slag; i detta fall den skotske hovdingen og 500 mann. Detta hjelpte fyr ei stund, men sidan vart lensvesenet innført og lensmenn innsette, og desse tok gardane frå bøndene og gjorde dei til festebønder, og alt jordegods kom i hendene på nokre få framande stormenn, og ålmugen vart pint og plaga med skattar. Ålmugen kunne inkje halda på sine gamle norske lover lenger, men det norske målet heldt dei seigt på, til dess endeleg det vart tynt på dei engelske »fattigskulane«. Det er inkje meir enn omkring 100 år sidan det slokna reint av.

Endå minnest orknøyingane den tid, då det var makt i folket og dei var sine eigne herrar.