140

Nordmennerne likad inkje aa hava ei kvinna til konge. Margrete hadde ein systerdotterson, Eirik, son til ein pommersk fyrste. Han hadde etter logi erverett til Norig, og han vart teken til konge paa Øyreting 1389, men daa han bere var 6 aar, skulde Margrete styra fyr han.

Etter Falkjøping-slaget fekk Margrete heile Sverik i si magt so nær som Stockholm. Der hadde tyske soldatar og kaupmenner magti og drap alle dei beste svenskarne i byen og varde seg i mange aar, daa Margrete ingen flote hadde til aa hindra tilførsel med. Nokre av dei tyske byarne kunngjorde, at kven som vilde herja paa dei tri riki, skulde hava trygt tilhelde der. Daa samlad det seg fulltupp med røvarar, som tok paa og herjad paa gomol vikingvis. Dei kallad seg Vitaliebrødrar, for dei skulde laast føra matvarur (viktualia) til Stockholm. Dei brende Malmø, og tvo gonger Bergen, som var den rikaste byen i dei tri riki, og tyskararne i Stockholm herjad og brende dei næmaste bygderne og byarne. Endeleg 6 aar etter lagde nokre av hansebyarne seg imillom, daa dei leid store tap ved det, at handelen hadde sluttat. Stockholm gav seg upp til Margrete, og Albrekt slapp ut or fangehuset. Vitaliebrødrarne vart burtjagad og tok no til aa herja andre stader.

Etter denne ufreden vart Eirik teken til konge baade i Danmark og Sverik, og i 1397 vart han krynt i Kalmar (i Sverik) til konge yver alle tri riki. Paa eit møte av norske og danske og svenske stormenner vart nokre av dei samstellte um, at dei tri riki til evige tider skulde hava ein konge. Naar kongen døydde, 141skulde utsendingar fraa alle riki velja ettermannen hans. Riki skulde hjelpa kvarandre i ufred, men elles skulde kvart rike styrast etter sine eigne loger. — Ingen nordmann var med paa detta, denne unions-akti vart aldri kunngjord og vedteki og vart soleids aldri log i nokot av riki. Folket fekk aldri vita um detta dessmeir. Det var Margrete og stormennerne, som hadde gjort alt ihop. Detta samlaget, som no kom i stand, daa alle tri riki fekk same konge, kallar dei Kalmar-samlaget. (Kalmarunionen.) 1397.

Eirik var reint ung og inkje dugande helder, og difyr styrde Margrete so lenge ho livde. Ho styrde sterkt og fekk stormennerne til aa lystra baade i Sverik og Danmark, men under styringi hennar vart Danmark hovudlandet, baade fyr di ho var dotter til den danske kongen Valdemar Atterdag, og fyr di Danmark var meir tettgrendt enn Norig og Sverik og myket folkerikare enn Norig, og fyr di det laag næmast Tyskland, som var den faarlegaste fienden og attaat i alle maatar var mynsterlandet fyr stormennerne i dei tri riki.

Daa greive Gerhard døydde, prøvde Margrete paa aa faa att Slesvik, men enkja og borni etter Gerhard sette upp, og det vart ufred. Strakst etter døydde Margrete, 1412, 60 aar gomol.

Eirik skreiv ut myket folk i alle riki og lagde paa store skattar. Detta gjekk mest ut yver dei, som litet hadde, av di presteskapet og adelen hadde myket skattefritt jordegods. Daa Eirik hadde teket mest heile Slesvik, fekk den holstenske greiven hjelp av nokre av hansebyarne. Tyskararne siglde mot Kjøbenhavn, men dronningi, fru Filippa, fekk folket til aa verja seg so godt, at fienden vart driven attende, 1428. Dessimillom 142laag kong Eirik paa kne i Sorø og bad. Verre gjekk det med Bergen same aaret. Vitaliebrødrarne fall yver byen og røvad paa bispegarden og alle nordlandsjegterne, som nettupp var komne til Bergen, og drap og herjad i heile byen. Aaret etter kom dei att, 400 mann sterke, og røvad og brende upp myket av byen. Ufreden varde i 25 aar. Hansebyarne fekk stadfesting paa all den handelsrett, dei hadde havt, mot at kaupmennerne fraa dei tri riki skulde have same retten i dei tyske byarne. Den holstenske greiven fekk Slesvik.

Eirik drog inn mange tyskarar i Danmark, og gav baade tyskarar og danskar embætte i Norig og Sverik. Baade nordmennerne og svenskarne var misnøgde med detta og klagad attaat yver dei store skattarne. Dei kongelege futarne pinte og plaagad aalmugen. Dei fortel um ein fut i Dalarne (i Sverik), at naar bønderne arbeidde paa garden hans og øykerne var so utpinte, at dei inkje orkad meir, hadde han bønderne fyr plogen, og kvinnfolk, som var med born, fyr høylasset, og eingong hengde han upp 5 mann i røyken i peisen. Endeleg reiste dalkarlarne seg og hadde til hovding ein adelsmann, Engelbrekt Engelbrektsson; hine svenskarne hjelpte til, og dei dreiv utlendingarne ut. Men dei svenske stormennerne likad inkje aa vera under bondehovdingen Engelbrekt, og han vart myrdad, og daa tok stormennerne Karl Knutsson til riksforstandar. Engelbrekt fekk soleids vantakk fyr storverket sitt. Han var den fyrste, som vekte fridomshug og aalmennhug hjaa den svenske bonden; han kallad ihop den fyrste svenske riksdagen og, som alle 4 stand møtte paa, adelstand, prestestand, borgarstand og bondestand 143Det danske lensvæsen vart innført i Norig og kongelege lensmenner innsette til styrarar. Desse budde gjerne paa ei festning elder ein kongsgard og betalte stundom berre ei viss avgift av lenet til kongen og fekk sjølve hava alle inntekterne elles. Difyr pinte dei ut av leni alt det, dei kunne faa. Dei styrde mest som dei vilde, som smaakongar, og stod inkje under nokot tilsyn. I Tunsberg len klagad aalmugen, fyr di skattarne, som futarne kravde, var so store, og sagde, at det var betre aa reisa fraa horv og plog og fly fraa lenet. Nordmennerne var misnøgde og, fyr di kongen aldri kom til Norig, og ingen var innsett til aa styra paa hans vegne helder. Under denne styreløysa herjad russar og heidningar paa Haalogaland. Aalmugen sunnanfjells reiste seg under Amund Sigurdsson Bolt, men riksraadet fekk sonat det ned og lovad aa skriva til kongen, at han inkje skulde setja utlendingar til embættsmenner og inkje krevja større skatt enn han hadde rett til.

Danskarne var endaa meir misnøgde baade med skattarne og tyskararne, som kom inn i landet. Sistpaa vart Eirik so leid og kjeid av alle klagemaali, at han busette seg paa Gotland, og daa sagde svenskarne og danskarne han upp. 1439.

Nordmennerne heldt lengst paa han. Dei var fraa gomol tid vande til aa agta og æra kongen sin og lystra logi og inkje taka seg sjølve til rette, og paa slutten hadde Eirik gjort, som dei bad um, og innsett ein drottsete til aa styra landet, og til detta utnemnde han riddaren Sigurd Jonsson til Giske, som var ættad fraa Agnes, dotter hans Haakon den femte. Nordmennerne baud Eirik koma til Norig, men han vilde 144inkje koma. Endeleg laut dei segja Eirik upp 1442. Daa hadde han boret kongsnamn i Norig i 53 aar. Sidan livde han i 10 aar som sjørøvar paa Gotland; daa vart han avjagad og døydde sidan i Tyskland som ein fatig mann.

140

Nordmennene likte inkje aa hava ei kvinna til konge. Margrete hadde ein systerdotterson, Eirik, son til ein pommersk fyrste. Han hadde etter logi erverett til Norig, og han vart teken til konge på Øyreting 1389, men då han bere var 6 år, skulle Margrete styra fyr han.

Etter Falkjøping-slaget fekk Margrete heile Sverik i si makt so nær som Stockholm. Der hadde tyske soldatar og kjøpmenn makta og drap alle dei beste svenskane i byen og varde seg i mange år, då Margrete ingen flåte hadde til å hindra tilførsel med. Nokre av dei tyske byane kunngjorde, at kven som ville herja på dei tre rika, skulle hava trygt tilhelde der. Då samla det seg fulltupp med røvarar, som tok på og herja på gamal vikingvis. Dei kalla seg Vitaliebrødrar, for dei skulle låst føra matvarer (viktualia) til Stockholm. Dei brende Malmø, og tvo gonger Bergen, som var den rikaste byen i dei tre rika, og tyskarane i Stockholm herja og brende dei næraste bygdene og byane. Endeleg 6 år etter la nokre av hansebyarne seg imellom, då dei leid store tap ved det, at handelen hadde slutta. Stockholm gav seg opp til Margrete, og Albrekt slapp ut or fangehuset. Vitaliebrødrarne vart burtjagad og tok no til å herja andre stader.

Etter denne ufreden vart Eirik teken til konge både i Danmark og Sverik, og i 1397 vart han krynt i Kalmar (i Sverik) til konge over alle tre rika. Paa eit møte av norske og danske og svenske stormenn vart nokre av dei samstellte om, at dei tre rika til evige tider skulle hava ein konge. Naar kongen døydde, 141skulle utsendingar frå alle rika velja ettermannen hans. Rika skulle hjelpa kvarandre i ufred, men elles skulle kvart rike styrast etter sine eigne lover. — Ingen nordmann var med på detta, denne unions-akta vart aldri kunngjord og vedteki og vart soleids aldri log i noko av rika. Folket fekk aldri vita om detta dessmeir. Det var Margrete og stormennene, som hadde gjort alt i hop. Detta samlaget, som no kom i stand, då alle tre rika fekk same konge, kallar dei Kalmar-samlaget. (Kalmarunionen.) 1397.

Eirik var reint ung og inkje dugande heller, og difor styrde Margrete so lenge ho livde. Ho styrde sterkt og fekk stormennene til å lystra både i Sverik og Danmark, men under styringa hennar vart Danmark hovudlandet, både fyr di ho var dotter til den danske kongen Valdemar Atterdag, og fyr di Danmark var meir tettgrendt enn Norig og Sverik og mykje folkerikare enn Norig, og fyr di det låg næmast Tyskland, som var den farlegaste fienden og attåt i alle måtar var mønsterlandet fyr stormennene i dei tre rika.

Då greive Gerhard døydde, prøvde Margrete på å få att Slesvik, men enkja og borna etter Gerhard sette opp, og det vart ufred. Straks etter døydde Margrete, 1412, 60 år gamal.

Eirik skreiv ut mykje folk i alle rika og la på store skattar. Detta gjekk mest ut over dei, som lite hadde, av di presteskapet og adelen hadde mykje skattefritt jordegods. Då Eirik hadde teke mest heile Slesvik, fekk den holstenske greven hjelp av nokre av hansebyarne. Tyskarane siglde mot Kjøbenhavn, men dronninga, fru Filippa, fekk folket til å verja seg so godt, at fienden vart driven attende, 1428. Dessimillom 142låg kong Eirik på kne i Sorø og bad. Verre gjekk det med Bergen same året. Vitaliebrødrarne fall over byen og røva på bispegarden og alle nordlandsjektene, som nettopp var komne til Bergen, og drap og herja i heile byen. Året etter kom dei att, 400 mann sterke, og røva og brende opp mykje av byen. Ufreden varde i 25 år. Hansebyarne fekk stadfesting på all den handelsrett, dei hadde hatt, mot at kjøpmennene frå dei tre rika skulle have same retten i dei tyske byane. Den holstenske greven fekk Slesvik.

Eirik drog inn mange tyskarar i Danmark, og gav både tyskarar og danskar embete i Norig og Sverik. Både nordmennene og svenskane var misnøgde med detta og klaga attåt over dei store skattane. Dei kongelege futane pinte og plaga ålmugen. Dei fortel om ein fut i Dalarne (i Sverik), at når bøndene arbeidde på garden hans og øykene var so utpinte, at dei inkje orka meir, hadde han bøndene fyr plogen, og kvinnfolk, som var med born, fyr høylasset, og eingong hengde han opp 5 mann i røyken i peisen. Endeleg reiste dalkarlarne seg og hadde til hovding ein adelsmann, Engelbrekt Engelbrektsson; hine svenskane hjelpte til, og dei dreiv utlendingane ut. Men dei svenske stormennene likte inkje å vera under bondehovdingen Engelbrekt, og han vart myrda, og då tok stormennene Karl Knutsson til riksforstandar. Engelbrekt fekk soleids vantakk fyr storverket sitt. Han var den fyrste, som vekte fridomshug og aalmennhug hjå den svenske bonden; han kalla i hop den fyrste svenske riksdagen og, som alle 4 stand møtte på, adelsstand, prestestand, borgarstand og bondestand 143Det danske lensvesen vart innført i Norig og kongelege lensmenn innsette til styrarar. Desse budde gjerne på ei festning eller ein kongsgard og betalte stundom berre ei viss avgift av lenet til kongen og fekk sjølve hava alle inntektene elles. Difor pinte dei ut av leni alt det, dei kunne få. Dei styrde mest som dei ville, som småkongar, og stod inkje under noko tilsyn. I Tunsberg len klaga ålmugen, fyr di skattane, som futane kravde, var so store, og sa, at det var betre å reisa frå horv og plog og fly frå lenet. Nordmennene var misnøgde og, fyr di kongen aldri kom til Norig, og ingen var innsett til å styra på hans vegne heller. Under denne styreløysa herja russar og heidningar på Haalogaland. Ålmugen sunnanfjells reiste seg under Amund Sigurdsson Bolt, men riksrådet fekk sonat det ned og lova å skriva til kongen, at han inkje skulle setja utlendingar til embetsmenn og inkje krevja større skatt enn han hadde rett til.

Danskane var endå meir misnøgde både med skattane og tyskarane, som kom inn i landet. Sistpå vart Eirik so leid og kjeid av alle klagemåla, at han busette seg på Gotland, og då sa svenskane og danskane han opp. 1439.

Nordmennene heldt lengst på han. Dei var frå gamal tid vande til å akte og æra kongen sin og lystra logi og inkje taka seg sjølve til rette, og på slutten hadde Eirik gjort, som dei bad om, og innsett ein drottsete til å styra landet, og til detta utnemnde han riddaren Sigurd Jonsson til Giske, som var ætta frå Agnes, dotter hans Haakon den femte. Nordmennene baud Eirik koma til Norig, men han ville 144inkje koma. Endeleg laut dei segja Eirik opp 1442. Då hadde han boret kongsnamn i Norig i 53 år. Sidan livde han i 10 år som sjørøvar på Gotland; då vart han avjagad og døydde sidan i Tyskland som ein fattig mann.