128

Ingebjørg, dotter til kong Haakon, og hertug Eirik hadde ein son Magnus, som ervde riket etter Haakon. Paa modersida høyrde han til Harald Haarfagre-ætti og paa faderssida til den svenske Folkunga-ætti. Daa han berre var 3 aar gamall, styrde 12 formyndarar med kanslaren til formann.

Magnus vart teken til konge i Sverik og, etter Birge, og soleids fekk Norig og Sverik no same kongen, men elles skulde kvart rike styrast fyr seg sjølv og kongen vera like lenge i kvart rike.

Hertuginna Ingebjørg fekk myket aa segja no, men ho var ung og uvitug, øydde upp dei pengarne, Haakon hadde spart ihop, og gjorde gjeld. Baade nordmennerne og svenskarne vart misnøgde og tok magti fraa ho, og dei norske stormennerne gjorde Erling Vidkunnsson, broderson hans Bjarne Erlingsson, til riksforstandar og gav han kongeleg magt og namnet drottsete. I styringssaker skulde han samraada seg med riksraadet (dei gjævaste stormennerne).

Erling styrde riket godt, til Magnus vart 15 aar; daa tok han sjølv styringi. Men det var vanskelegt 129aa styra tvo rike i slike tider. Dei svenske stormennerne vilde raada seg sjølve og kunne inkje semjast med kongen. Dei gav han klengjenamnet Smeiken, og det var inkje fyr det gode. Dei sagde, han var veik og lauslynd og hadde inkje vidare gaavur. Han var stødt i pengeknipa og laut setja kruna si i pant.

Nordmennerne likad han betre. Det er likt til, at Magnus var mild og rettvis og heldt log og rett uppe, men daa all magti var i henderne paa kongen, var landet vanhjelpt med aa. hava ein konge, som fyr det meste inkje var heime. Difyr tok nordmennerne Haakon, son hans Magnus, til norsk konge; men daa Haakon var berre barnet, skulde Magnus styra fyr han, til han vart stor. Strakst etter vart det fastsett i Sverik, at Eirik, den andre son hans, skulde hava Sverik etter Magnus.

I denne tidi gjekk det meir og meir til atters med Norig. Dei tyske byarne ved Nordsjøen og Østersjøen hadde gjort eit stort samlag, Hanse-samlaget; detta vart so stort, at sistpaa var 84 byar med i det. Dei fekk all handelen baade i Norig og Sverik og Danmark. Dei tyske handelsmennerne i dei norske byarne trassad log og rett og førde eit forargelegt liv med lauslivnad og slaasting og draap. Eingong stod det eit heilt slag millom byfolket og tyskararne i Bergen, og desse brende upp mange hus i byen. Kongen strævad ærlegt aa taumekjøyra dei og gav ut fleire paabod imot dei, men detta nyttad inkje, daa Norig, som fyrr sagt, inkje kunne vera dei fyrutan, og enden vart, at dei tok seg rett til aa handla i smaatt og kaupa upp varur av bønderne i staden fyr av borgararne. Det verste var, at dei tyske handelsmennerne inkje busette seg i Norig;

9

130daa hadde dei elder borni deira lært seg Norsk og vortet nordmenner, og Norig soleids fenget seg eit norskt handelsstand, som kunne hjelpt upp landet. Men dei tyskararne, som kom til Norig, var berre krambud-sveinar, som inkje fekk lov til aa gifta seg og inkje kunne driva handel fyr eigi reikning. Det var so litet framferd i det norske byfolket paa denne tidi, at jamvæl handverkararne fyr det meste var tyskarar.

Daa nordmennerne sluttad med aa fara paa sjøen, kom den norske floten reint i forfall, og detta vart faarlegt no, fyr di andre folk tok til aa byggja større og sterkare skip enn fyrr.¹) Det var litet samferdsel millom Norig og skattlandi. Orknøyarne, som laag so nær Skotland, vart meir og meir skotske. Den gamle norske jarlsætti var utdøydd, og det hadde lenge voret jarlar av skotsk ætt. Bisparne og prestarne var og fyr det meste fraa Skotland, og skotske herrar fekk inngang paa øyarne. Paa Hjaltland stod det betre til; det stod inkje lenger under Orknøy-jarlen, men beint under den norske kongen, og det kunne difyr halda seg heiltupp norskt. Island gjekk myket til atters, der var stødt ufred og slaasting, og embættsmennerne sopad aat seg.

Store ulukkur kom til. I Gauldalen grov Gaula seg inn under melen og reiv med seg 48 gardar og fleire kyrkjur, og halvtridje hundrad menneskje gjekk 131med. Den store og fagre domkyrkja i Nidaros, som Olav Kyrre hadde uppsett og som sidan var tilbygd og prydd framigjenom tiderne og no stod ferdig i all sin agande stordom, vart mest øydelagd av lauseld (andre paaskedagen 1328). Russarne herjad i Finnmarki og langt ned i Haalogaland. Magnus gjorde fleire herferder mot dei med norsk og svensk hermagt, men hadde inkje vidare framgang. Men den største ulukka var »den store mannadauden« elder »svartedauden«, som var so gruseleg, at det endaa gjeng segner um han. Det var ei pest, som kom fraa Asia og for herjande heile Europa rundt paa 8 aar. Ho kom til Norig ut paa sumaren 1349 med eit skip, som kom fraa England til Bergen, og paa eit aar for ho heile landet rundt radt upp til dei øvste fjellbygderne. Mange bygder døydde reint ut, lækjedom var inkje aa tenkja paa, og dei freistad paa aa bergja livet med bøner og prosessioner. Dei fortalde i den tidi, at tvo tridjepartar av heile folket døydde paa det aaret, og i det minste døydde tridjeparten. Dei fleste embættsmennerne strauk med. Prestarne sparde seg inkje og gjorde kvat dei kunne til aa hjelpa dei sjuke, er det likt til, for flestalle døydde av sotti. Erkebispen og alle bisparne so nær som ein gjekk med. Heile domkapitlet i Nidaros døydde ut so nær som ein, og han laut velja den nye erkebispen aaleine. Detta var eit hardt slag fyr den norske kyrkja; ho hadde i seg dei same emne til vanmagt, som heile riket elles (paven lagde seg for myket upp i kyrkjesakerne, so bisparne inkje fekk den magti, dei trengde til). Kyrkja kom seg aldri rett etter detta.

Pesti kom til skattlandi og, so nær som til Island og Grønland. Seinare kom det pest og andre sjukdomar 132til Island med, og uaar og jordskjelv kom til. Med Grønland var det mest inkje samferdsel lenger. Kongen hadde einerett paa handelen og sende bere ender og daa eit skip upp. Daa vart grønlendingarne utarmad; yverfall av eskimoarne skadde dei og myket. Sistpaa kom heile Grønland i gløymeboki, og folket døydde av naud og armodsdom elder vart drepne av eskimoarne.

Til Sverik og Danmark kom pesti baade fraa Norig og Tyskland, og herjad ille der som i Norig. Men Sverik og Danmark kom seg snarare etter farsotti.¹) I Norig var det inkje magt og tiltak i folket liksom fyrr; landet var stort, men fatigt og fælande romgrendt,²) og folket hadde inkje hovdingar aa stydja seg til.

No gjekk det til atters med bokriket og. Det var stormennerne, som heldt bokriket uppe, og samferdsli med England og Irland og Frankrike fekk fyrr i tidi kulturen fraa Europa til aa strøyma til Norig og gjeva rikare vokster aat det nationale livet og bokriket. Medan Norig hadde sitt fagre og rike landsmaal, hadde Sverik og Danmark bere bygdemaal. Detta vart no reint forandrat. Dei norske stormennerne kunne inkje lenger bera bokriket; det fanst inkje nokot rikt handelsstand helder, som kunne gjera det, og bonden brydde seg inkje um slikt. Daa Norig og Sverik hadde konge ihop, vart dei riddar-romanarne, som var umsette paa Norsk, 133umsette fraa Norsk til Svensk og sidan til Dansk, og daa tok Sverik og Danmark til aa faa seg eit bokrike paa sitt eiget maal. Samferdsli millom Norig og Vest-europa tok av, daa skipsferdi tok av, og samferdsli med Tyskland tok til. Men daa Danmark laag næmast Tyskland, kom kulturstraumen fyrst dit, so til Sverik og sist til Norig, som soleids kom til aa liggja meir avsides liksom. I Danmark og Sverik hadde dei teket til aa dikta visur etter tysk mynster. Derfraa kom denne visediktingi til Norig og derfraa til Island. Mange av desse gamle visurne er til endaa.

Paa denne tidi var det so litet hjelp fyr det nationale livet i dei norske stormennerne, at no daa Norig og Sverik hadde ein konge og stormennerne i baade riki kom meir ihop, fekk det svenske maalet inngang i Norig bland dei beste i riket.

128

Ingebjørg, dotter til kong Haakon, og hertug Eirik hadde ein son Magnus, som ervde riket etter Haakon. Paa modersida høyrde han til Harald Haarfagre-ætta og på faderssida til den svenske Folkunga-ætta. Då han berre var 3 år gamal, styrde 12 formyndarar med kanslaren til formann.

Magnus vart teken til konge i Sverik og, etter Birge, og soleids fekk Norig og Sverik no same kongen, men elles skulle kvart rike styrast fyr seg sjølv og kongen vera like lenge i kvart rike.

Hertuginna Ingebjørg fekk mykje å seie no, men ho var ung og uvitug, øydde opp dei pengane, Haakon hadde spart i hop, og gjorde gjeld. Både nordmennene og svenskane vart misnøgde og tok makta frå ho, og dei norske stormennene gjorde Erling Vidkunnsson, brorson hans Bjarne Erlingsson, til riksforstandar og gav han kongeleg makt og namnet drottsete. I styringssaker skulle han samråda seg med riksrådet (dei gjævaste stormennene).

Erling styrde riket godt, til Magnus vart 15 år; då tok han sjølv styringa. Men det var vanskeleg 129å styra to rike i slike tider. Dei svenske stormennene ville råda seg sjølve og kunne inkje semjast med kongen. Dei gav han klengjenamnet Smeiken, og det var inkje fyr det gode. Dei sa, han var veik og lauslynd og hadde inkje vidare gåver. Han var støtt i pengeknipa og laut setja kruna si i pant.

Nordmennene likte han betre. Det er likt til, at Magnus var mild og rettvis og heldt log og rett oppe, men då all makta var i hendene på kongen, var landet vanhjelpt med aa. hava ein konge, som fyr det meste inkje var heime. Difor tok nordmennene Haakon, son hans Magnus, til norsk konge; men då Haakon var berre barnet, skulle Magnus styra fyr han, til han vart stor. Straks etter vart det fastsett i Sverik, at Eirik, den andre son hans, skulle hava Sverik etter Magnus.

I denne tida gjekk det meir og meir til atters med Norig. Dei tyske byane ved Nordsjøen og Østersjøen hadde gjort eit stort samlag, Hanse-samlaget; detta vart so stort, at sistpå var 84 byar med i det. Dei fekk all handelen både i Norig og Sverik og Danmark. Dei tyske handelsmennerne i dei norske byane trassa log og rett og førde eit forargeleg liv med lauslivnad og slåsting og drap. Eingong stod det eit heilt slag mellom byfolket og tyskarane i Bergen, og desse brende opp mange hus i byen. Kongen streva ærlegt aa taumekjøyra dei og gav ut fleire påbod imot dei, men detta nytta inkje, då Norig, som før sagt, inkje kunne vera dei fyrutan, og enden vart, at dei tok seg rett til å handla i smått og kaupa opp varer av bøndene i staden fyr av borgarane. Det verste var, at dei tyske handelsmennerne inkje busette seg i Norig;

9

130då hadde dei eller borna deira lært seg Norsk og vorte nordmenn, og Norig soleids fenget seg eit norsk handelsstand, som kunne hjelpt opp landet. Men dei tyskarane, som kom til Norig, var berre krambud-sveinar, som inkje fekk lov til å gifta seg og inkje kunne driva handel fyr eiga rekning. Det var so lite framferd i det norske byfolket på denne tida, at jamvel handverkarane fyr det meste var tyskarar.

Då nordmennene slutta med å fara på sjøen, kom den norske flåten reint i forfall, og detta vart farleg no, fyr di andre folk tok til å byggja større og sterkare skip enn før.¹) Det var lite samferdsel mellom Norig og skattlanda. Orknøyarne, som låg so nær Skotland, vart meir og meir skotske. Den gamle norske jarlsætta var utdøydd, og det hadde lenge vore jarlar av skotsk ætt. Bispane og prestane var og fyr det meste frå Skotland, og skotske herrar fekk inngang på øyane. Paa Hjaltland stod det betre til; det stod inkje lenger under Orknøy-jarlen, men beint under den norske kongen, og det kunne difor halda seg heiltupp norsk. Island gjekk mykje til atters, der var støtt ufred og slåsting, og embetsmennene sopa åt seg.

Store ulukker kom til. I Gauldalen grov Gaula seg inn under melen og reiv med seg 48 gardar og fleire kyrkjer, og halvtredje hundre menneske gjekk 131med. Den store og fagre domkyrkja i Nidaros, som Olav Kyrre hadde oppsett og som sidan var tilbygd og prydd framigjenom tidene og no stod ferdig i all sin agande stordom, vart mest øydelagd av lauseld (andre påskedagen 1328). Russane herja i Finnmarki og langt ned i Haalogaland. Magnus gjorde fleire herferder mot dei med norsk og svensk hermakt, men hadde inkje vidare framgang. Men den største ulukka var »den store mannadauden« eller »svartedauden«, som var so gruseleg, at det endå gjeng segner om han. Det var ei pest, som kom frå Asia og for herjande heile Europa rundt på 8 år. Ho kom til Norig ut på sumaren 1349 med eit skip, som kom frå England til Bergen, og på eit år for ho heile landet rundt radt opp til dei øvste fjellbygdene. Mange bygder døydde reint ut, lækjedom var inkje å tenkja på, og dei freista på å berge livet med bøner og prosessioner. Dei fortalde i den tida, at to tridjepartar av heile folket døydde på det året, og i det minste døydde tredjeparten. Dei fleste embetsmennene strauk med. Prestane sparte seg inkje og gjorde kvat dei kunne til å hjelpa dei sjuke, er det likt til, for flestalle døydde av sotta. Erkebispen og alle bispane so nær som ein gjekk med. Heile domkapitlet i Nidaros døydde ut so nær som ein, og han laut velja den nye erkebispen åleine. Detta var eit hardt slag fyr den norske kyrkja; ho hadde i seg dei same emne til vanmagt, som heile riket elles (paven la seg for mykje opp i kyrkjesakene, so bispane inkje fekk den makta, dei trengde til). Kyrkja kom seg aldri rett etter detta.

Pesta kom til skattlandi og, so nær som til Island og Grønland. Seinare kom det pest og andre sjukdomar 132til Island med, og uår og jordskjelv kom til. Med Grønland var det mest inkje samferdsel lenger. Kongen hadde einerett på handelen og sende bere ender og då eit skip opp. Då vart grønlendingane utarmad; overfall av eskimoane skadde dei og mykje. Sistpå kom heile Grønland i gløymeboka, og folket døydde av naud og armodsdom eller vart drepne av eskimoane.

Til Sverik og Danmark kom pesta både frå Norig og Tyskland, og herja ille der som i Norig. Men Sverik og Danmark kom seg snarare etter farsotta.¹) I Norig var det inkje makt og tiltak i folket liksom før; landet var stort, men fattig og fælande romgrendt,²) og folket hadde inkje hovdingar å støtte seg til.

No gjekk det til atters med bokriket og. Det var stormennene, som heldt bokriket oppe, og samferdsla med England og Irland og Frankrike fekk før i tida kulturen frå Europa til å strøyma til Norig og gjeva rikare vokster åt det nasjonale livet og bokriket. Medan Norig hadde sitt fagre og rike landsmål, hadde Sverik og Danmark bere bygdemål. Detta vart no reint forandra. Dei norske stormennene kunne inkje lenger bera bokriket; det fanst inkje noko rikt handelsstand heller, som kunne gjera det, og bonden brydde seg inkje om slikt. Då Norig og Sverik hadde konge i hop, vart dei riddar-romanane, som var omsette på Norsk, 133omsette frå Norsk til Svensk og sidan til Dansk, og då tok Sverik og Danmark til å få seg eit bokrike på sitt eige mål. Samferdsla mellom Norig og Vest-europa tok av, då skipsferdi tok av, og samferdsla med Tyskland tok til. Men då Danmark låg næmast Tyskland, kom kulturstraumen fyrst dit, so til Sverik og sist til Norig, som soleids kom til å liggja meir avsides liksom. I Danmark og Sverik hadde dei teke til å dikta visur etter tysk mynster. Derfrå kom denne visediktinga til Norig og derfrå til Island. Mange av desse gamle visurne er til endå.

Paa denne tida var det so lite hjelp fyr det nasjonale livet i dei norske stormennene, at no då Norig og Sverik hadde ein konge og stormennene i både rika kom meir i hop, fekk det svenske målet inngang i Norig bland dei beste i riket.