120

Etter Haakon vart Magnus, son hans, konge. Det var ein upplyst mann med god vilje, men ingen hermann.

Daa den skotske kongen, Alexander den tridje, høyrde, at Haakon den gamle var sloknad, lagde han radt under seg Sudrøyarne og Man. Daa Magnus skynad, at det i lengdi vilde vera vanskelegt aa verja desse øyarne, som laag so langt undan, gjorde han 121fred og selde øyarne til den skotske kongen mot ein pengesum og ei aarleg avgift ¹).

Under styringi hans Magnus herjad karelar og kvænar i Haalogaland; um dei vart utjagad, veit me inkje ²). Elles var det fred og ro i landet i hans tid, og han nyttad freden godt.

Fyre hans tid var det inkje sams log fyr heile landet. Frostatingslogi og Gulatingslogi og Eidsivatingslogi (og Borgartingslogi) veik inkje litet ut fraa kvarandre, og dei høvde inkje rett til den nye tidi. Magnus fekk fullmagt av lagtingi til paa grunnlaget av dei gamle logerne aa setja ihop ei landslog, som skulde gjelda fyr heile Norig, og han fekk denne landslogi vedteki paa lagtingi.

Etter den nye logboki skulde berre draapsmannen, inkje alle frændarne hans, betala bot, og han skulde betala til ervingen aat den drepne, inkje til alle frændarne hans. Blodhemn skulde ingen hava lov til. Den gamle stands-skilnaden, at kvar skulde faa og gjeva bot etter sitt stand (sjaa s. 15), fall burt. Fyrr var det slik, at naar ein leid urett og skade, fekk han sjølv saksøkja ugjerningsmannen, men etter den nye logboki var slike ugjerningar logbrot, som kongen ved embættsmennerne sine skulde paatala. Lagmennerne vart domarar. Dei, som hadde ei sak, kunne anten ganga til heradstinget elder til lagmannen med ho; lagmannen fekk rett til aa avgjera dei sakerne, som vart innstemnde 122fyr honom. Den, som inkje var nøgd med lagmannens dom, kunne innstemna saki fyr lagtinget, men der var lagmannen formann, og han og syslemennerne nemnde upp lagretta. Vart inkje lagmannen og lagretta einige, skulde kongen avgjera saki. Offentlege logbrot (kriminelle saker) skulde paadømast paa heradstingi, liksom fyrr; men kongens syslemenner stod fyr desse tingi, og folket fekk soleids inkje stort att av retten til aa døma, kongen og embættsmennerne fekk det meste. Folket misste retten til aa taka ved loger og, av di loger, som skulde gjelda fyr heile landet, kunne inkje i same ordlagi takast ved paa 4 serskilde lagting annat enn fyr eit syns skuld, og det vart inkje skipat nokot storting fyr heile riket. Seinare vart dei 4 lagdøme bytt i fleire, so folk inkje skulde hava so lang tingveg. — Kongen kunne, etter landslogi, gjeva ut rettarbøter, og daa skulde han samraada seg med gode menner, og difyr kom riksmøte av kongens handgjengne menner myket i bruk no. Elles skulde landslogi standa ved magt til evige tider.

Ved denne nye skipnaden vart mest all magt lagd i kongens hand, og folket misste mest alt sjølvstyret og kom reint utanfyr det offentlege livet.

Daa kongedømet no vart so sterkt, skulde det attaat hava meir glans og stordom enn fyrr. Difyr gav Magnus ut ei ny hirdskraa elder hirdlog. Etter den vart lendmennerne, som var kongens største raadgjevarar, dei gjævaste næst etter hertugar og jarlar. Kanslaren fekk same rett og vyrdnad som lendmennerne. Han var fyr det meste geistleg, hadde kongens segl og sette ihop og forseglde dei brevi, kongen skulde senda. So kom stallararne (det same som marskalk elder marsk), 123merkesmannen og skutelsveinarne, og so drottseten (drost), som stod fyr trakteringi. Lendmennerne skulde kallast baronar og skutelsveinarne riddarar, og baronar og riddarar skulde kallast herrar.

Kyrkja fekk og stor magt. Erkebispen, Jon Raude, fekk kongen til aa gjera ei semja i Tunsberg, at kyrkja skulde hava rett til aa døma i alle saker millom geistlege og verdslege; at erkebispen skulde hava lov til aa halda ei hird paa 100 mann og bisparne paa 40. Hirdmennerne, baade kongens og bisparne sine, skulde vera frie fyr leidings-avgift av gardarne, dei budde paa.

Island fekk og ei ny logbok, som var mest lik den norske. Der skulde inkje vera godar lenger, men syslemenner, som kongen utnemnde.

Av detta store loggjevingsarbeidet fekk Magnus tilnamnet Lagabøtar (logbøtaren).

Paa denne tidi kom handelen meir og meir i henderne paa utlendingar. I gamle dagar hadde stormennerne faret paa handel til utlandet, men paa denne tidi tok dei til aa halda seg for gode til det og dovnad av. Daa landet inkje hadde nokot handelsstand sjølv, so nær som nokre smaahandlarar, laut det draga til seg framande kaupmenner. Difyr gav Magnus fleire av dei tyske byarne »fribrev« og lettad handelen fyr dei med Norig.

120

Etter Haakon vart Magnus, son hans, konge. Det var ein opplyst mann med god vilje, men ingen hermann.

Då den skotske kongen, Alexander den tredje, høyrde, at Haakon den gamle var slokna, la han radt under seg Sudrøyarne og Man. Då Magnus skynad, at det i lengda ville vera vanskeleg å verja desse øyane, som låg so langt undan, gjorde han 121fred og selde øyane til den skotske kongen mot ein pengesum og ei årleg avgift ¹).

Under styringa hans Magnus herja karelar og kvenar i Haalogaland; om dei vart utjagad, veit me inkje ²). Elles var det fred og ro i landet i hans tid, og han nytta freden godt.

Fyre hans tid var det inkje sams log fyr heile landet. Frostatingslogi og Gulatingslogi og Eidsivatingslogi (og Borgartingslogi) veik inkje lite ut frå kvarandre, og dei høvde inkje rett til den nye tida. Magnus fekk fullmakt av lagtinga til på grunnlaget av dei gamle lovene å setja i hop ei landslog, som skulle gjelda fyr heile Norig, og han fekk denne landslova vedteki på lagtinga.

Etter den nye lovboka skulle berre draapsmannen, inkje alle frændarne hans, betala bot, og han skulle betala til ervingen åt den drepne, inkje til alle frændarne hans. Blodhemn skulle ingen hava lov til. Den gamle stands-skilnaden, at kvar skulle få og gjeva bot etter sitt stand (sjå s. 15), fall bort. Før var det slik, at når ein leid urett og skade, fekk han sjølv saksøkje ugjerningsmannen, men etter den nye lovboka var slike ugjerningar lovbrot, som kongen ved embetsmennene sine skulle påtala. Lagmennerne vart domarar. Dei, som hadde ei sak, kunne anten ganga til heradstinget eller til lagmannen med ho; lagmannen fekk rett til å avgjera dei sakene, som vart innstemnde 122fyr han. Den, som inkje var nøgd med lagmannens dom, kunne innstemna saka fyr lagtinget, men der var lagmannen formann, og han og sysselmennene nemnde opp lagretta. Vart inkje lagmannen og lagretta einige, skulle kongen avgjera saka. Offentlege lovbrot (kriminelle saker) skulle paadømast på heradstingi, liksom før; men kongens syslemenn stod fyr desse tinga, og folket fekk soleids inkje stort att av retten til å døma, kongen og embetsmennene fekk det meste. Folket miste retten til å taka ved lover og, av di lover, som skulle gjelda fyr heile landet, kunne inkje i same ordlaga takast ved på 4 særskilde lagting anna enn fyr eit syns skuld, og det vart inkje skipat noko storting fyr heile riket. Seinare vart dei 4 lagdøme bytt i fleire, so folk inkje skulle hava so lang tingveg. — Kongen kunne, etter landslova, gjeva ut rettarbøter, og då skulle han samråda seg med gode menn, og difor kom riksmøte av kongens handgjengne menn mykje i bruk no. Elles skulle landslova standa ved makt til evige tider.

Ved denne nye skipnaden vart mest all makt lagd i kongens hand, og folket miste mest alt sjølvstyret og kom reint utanfor det offentlege livet.

Då kongedømet no vart so sterkt, skulle det attåt hava meir glans og stordom enn før. Difor gav Magnus ut ei ny hirdskrå eller hirdlog. Etter den vart lendmennene, som var kongens største rådgjevarar, dei gjævaste nest etter hertugar og jarlar. Kanslaren fekk same rett og vyrdnad som lendmennene. Han var fyr det meste geistleg, hadde kongens segl og sette i hop og forseglde dei breva, kongen skulle senda. So kom stallarane (det same som marskalk eller marsk), 123merkesmannen og skutelsveinane, og so drottseten (drost), som stod fyr trakteringa. Lendmennene skulle kallast baronar og skutelsveinane riddarar, og baronar og riddarar skulle kallast herrar.

Kyrkja fekk og stor makt. Erkebispen, Jon Raude, fekk kongen til å gjera ei semja i Tunsberg, at kyrkja skulle hava rett til å døma i alle saker mellom geistlege og verdslege; at erkebispen skulle hava lov til å halda ei hird på 100 mann og bispane på 40. Hirdmennene, både kongens og bispane sine, skulle vera frie fyr leidings-avgift av gardane, dei budde på.

Island fekk og ei ny lovbok, som var mest lik den norske. Der skulle inkje vera godar lenger, men syslemenn, som kongen utnemnde.

Av detta store loggjevingsarbeidet fekk Magnus tilnamnet Lagabøtar (logbøtaren).

Paa denne tida kom handelen meir og meir i hendene på utlendingar. I gamle dagar hadde stormennene faret på handel til utlandet, men på denne tida tok dei til å halda seg for gode til det og dovna av. Då landet inkje hadde noko handelsstand sjølv, so nær som nokre smaahandlarar, laut det draga til seg framande kjøpmenn. Difor gav Magnus fleire av dei tyske byane »fribrev« og letta handelen fyr dei med Norig.