111

Haakon Haakonsson var fødd paa garden Folkisberg (Folkenberg i Eidsberg i Smaaleni) og vart uppfostrad der eit aar i løynd, daa baglarne hadde magti 112i Viki. Vetren etter, ved joletider, for birkebeinarne til Hamar med guten, til syslemennerne hans Inge, men daa baglarne for umkring der og, sende dei guten yver fjellet til Østerdalen i skugg og skjol, og daa det sette inn med snøfok og styggevedr, tok tvo skidløyparar guten og for i fyrevegen med han. Paa denne ferdi leid dei myket vondt; eingong hadde dei inkje annat enn braadnad snø aa gjeva barnet. I Østerdalen kom det myket folk til dei, og dei kom yver Dovre med heilo. Inge og Haakon Galen tok godt mot guten, og dei gamle birkebeinarne gledde seg. Dei treivst inkje vidare hjaa kong Inge og var inkje so vyrde som fyrr. Dei var betre vande med aa slaast fyr kongen sin enn med aa te seg fint paa kongsgarden. Dei lengtad so etter at Haakon skulde verta stor, at dei tok han i armar og bein og drog i han, daa dei totte han voks for seint. Daa guten var 8 aar, fekk Haakon Galen kong Inge til aa ganga inn paa, at den som livde lengst av dei tvo skulde hava riket, og etter dei skulde den næmaste ægtefødde ervingen hava det. Daa Haakon inkje var ægtefødd, vart han soleids arvelaus. Um kvelden etter detta var tinglyst, kom Haakon burt til ein birkebein, som het Helge, og vilde leika med han, men Helge sagde, at han skulde hava seg undan: »Idag vart farsarven din dømd fraa deg,« sagde han, »og no bryr eg meg inkje meir um deg.« »Kor var det og kven gjorde det,« spurde guten. »Paa Øyreting,« sagde Helge, »og det var kong Inge og Haakon Galen, som gjorde det.« »Ver inkje vond paa meg, kjære Helge«, sagde guten, »denne domen kann inkje standa ved magt, av di min umbodsmann inkje var der og svarad paa mine vegne.« »Kven er daa umbodsmannen din«, 113spurde Helge. »Det er Gud og den heilage Maria og den heilage kong Olav,« svarad Haakon. Daa kysste Helge guten, og alle som høyrde det, vart forundrad.

Daa Inge hadde andast av, var det mange stormenner, baade verdslege og geistlege, som freistad paa aa hjelpa fram andre kongsemne, men birkebeinarne minntest Sverre og det han hadde stridt fyr, og vilde inkje vita av andre enn Haakon, og han vart kaarad paa Øyreting. Daa var han berre 13 aar gamall, og difyr skulde Skule Baardsson, halvbroder til kong Inge, vera jarlen hans og styra landet fyr han. Han skulde hava tridjeparten av riket og, til vederlag fyr di han inkje vart konge. Paa denne tidi døydde Philippus, og daa forlikte birkebeinarne og baglarne seg og hjelptest aat med aa tyna fleire nye flokkar, slitungarne og ribbungarne, som reiste seg sunnanfjells og fekk hjelp av Nikolaus Arneson.

Men Skule Baardsson vilde vera konge sjølv. Daa vart det tilstemnt eit riksmøte i Bergen 1223, og her vart riket tildømt Haakon. Denne tenkte han skulde gjera Skule til lags og gifte seg med Margrete, dotter hans; men Skule var stødt misnøgd. Ved detta leitet døydde Nikolaus Arneson, som hadde gjort Sverre og ætti hans meir vondt enn nokon annan. Daa han var aat og skulde døy, bad han kong Haakon tilgjeva seg alt det vonde, han hadde gjort, og det gjorde Haakon og fylgde han sjølv til gravi.

Sistpaa gjorde Haakon Skule til hertug, og det var eit heidersnamn, som endaa ingen hadde boret i Norig, men Skule slo seg inkje til ro med det og gav seg kongsnamn paa Øyreting i 1239, og no tok ufreden til millom birkebeinarne og flokken hans Skule, som

8

114dei kallad varbelgerne. Skule slo ein flokk birkebeinar paa Laaka (i Nannestad paa Romerike) og tok byen Oslo. Men Haakon, som var nordanfjells, siglde sudetter so fort han kunne og kom uventande til Oslo, og her stod det eit langt og hardt slag i gaturne. Skule flydde og for landvegen til Nidaros, men Haakon sende ein flokk birkebeinar sjøvegen, og dei kom uventande yver han i Nidaros. Mennerne hans Skule vilde inkje hjelpa han, og Skule gjøymde seg tvo dagar i ein skog. Daa slapp han inn i Elgeseter kloster (strakst vestanfyr garden Elseter), men birkebeinarne fekk tidend um detta og kringsette klostret, og daa det vart kveikt eld paa, gjekk hertugen ut og vart drepen. 1240.

Hermed var det slutt paa den lange ufreden innanlands. Kongedømet, slikt som Olav den heilage og Sverre hadde skipat det, hadde vunnet. Presteskapet laut finna seg i, at kongen sagdest hava fenget magti fraa Gud og vera sett av honom til aa hava tilsyn med kyrkja. Lendmennerne kunne inkje gjera seg til eit allmegtigt herrestand, og aalmugen hadde no fenget sin eigen vilje og fylgde inkje lendmennerne lenger, men sluttad seg meir til kongedømet.

No vart det god fred i landet. Haakon var ein mild konge, som tilgav motstandararne sine, og han styrde landet baade sterkt og klokt. Han vart elskad og ærad av alle. Han heldt seg til vens med presteskapet, endaa mange av det fyrr hadde voret mot han. Han prydde byarne med herlege kyrkjur og kloster og andre bygningar. Han grunnlagde byen Marstrand i Bohuslen og fleire festningar i Viki og bygde uppatt Sverresborgi i Bergen og Sverresborgi ved Nidaros, som var øydelagde under ufreden, og hjelpte upp næringsvegerne. 115Fyr upplysningi var det gjort inkje so litet etter maaten. Der var etterkvart sett skular i gang ved domkyrkjurne og ved klostri.

Haakon gjorde logerne betre i mange maatar. Jarnburden, som hadde gjort so myket vondt, vart no avteken, og det vart fastsett, at riket inkje skulde kunna bytast sundt, og at den eldste ægtefødde kongssonen var nærmast til aa erva riket¹). Daa det hadde aukat paa med draap og blodhemn under ufreden, vart det no vedteket fleire rettarbøter, som skulde gjera ende paa detta²). Han fekk vedteket ein ny kristenrett og, daa den gamle inkje høvde lenger no, daa kyrkja hadde fenget meir magt og vyrdnad.

I aaret 1247 let Haakon ein paveleg legat, kardinal Vilhelm av Sabina, kryna seg i Bergen. Baade verdslege og geistlege stormenner møtte fram der og dei beste bønderne fraa kvart fylke. Haakon heldt drustelege lag fyr gjesterne sine og gav kardinalen store gaavur, og betalte mange pengar til paven og.

Norigs rike hadde aldri stadet med slik glans som paa denne tidi. Haakon hadde lovat paven aa gjera ei krossferd til det heilage landet. Den franske kongen 116Ludvig den 9de, som og budde seg til ei krossferd, baud Haakon styringi yver den norske og franske floten, men Haakon bad seg undan: »Franskmennerne er stolte,« sagde han, »og nordmennerne er inkje lange aa tøygja, so det lett kunne verta uvenskap.« Det vart elles inkje av med denne krossferdi. Paven hadde ufred med den tyske kjeisaren Fredrik den andre og vilde hava hjelp av Haakon og baud han kjeisar-kruna, men Haakon vilde inkje. Kristina, dotter hans, vart gift med ein spansk prins, og radt fraa Tunis kom det sendemenner til Norig, strakst etter Haakon var sloknad.

Eit folk fraa Asia, mongolarne, tok til aa herja i Russland, og mange bjarmar rømde undan fyr desse fraa Bjarmeland (ved det kvite havet) og kom til Norig, og der fekk dei lov av Haakon til aa busetja seg ved Malangenfjorden, og tok ved kristendomen. Fraa Malangenfjorden og nordetter høyrde inkje med til Norig den tid men til Finnmarki, som var norskt skattland og naadde mot aust radt til det kvite havet. Haakon arbeidde paa aa umvenda finnarne og, og bygde kyrkjur i Ofoten og paa Trums. Paa denne tidi tok norske bumenner til aa busetja seg i Finnmarki, og detta landet kom no meir inn under Norig. Mange karelar hadde og busett seg i Finnmarki, men daa desse stod under russarne, vart det myket krangel ei stund. Endeleg vart det gjort eit forlik soleids, at nordmennerne skulde krevja skatt av finnarne, og russarne av karelarne. Paa denne maaten fekk russarne rett til aa krevja skatt i eit norskt skattland, og detta kom det sidan myket ugreida av.

Ufred paa Island. Paa same tid som den lange ufreden i Norig, var det ein lang og stygg ufred paa 117Island og. Strakst etter aar 1000 hadde stormennerne der vortet samstellte um aa byta magti seg imillom, og daa vart det fred ei lang stund, liksom i Norig etter slaget paa Stiklestad. Men etterkvart kom magti i henderne paa nokre faa stormanns-ætter, som samlad alle godordi og store rikdomar, medan hine stormanns-ætterne liksom odelsbønderne i Norig misste den politiske magti og nærmad seg meir til aalmugen. Desse faa stormennerne tok til aa slaast um magti, og det var ei vill tid med store slag, innebrenning og skamfaring av folk, myket verre enn i gamle dagar. Sturlunga-ætti var mest namnkjend paa Island fyr ageløysa og ofse. Sturla Sigvatsson vilde gjera seg til herre yver heile øyi og drog ut med 1000 mann, men Gissur Torvaldsson møtte han med ein her paa yver 1600 mann og fellte Sturla i slaget paa Ørlygsstad. Sidan fekk Snorre Sturleson, farbror hans Sturla, den magti, som Sturla hadde havt. Snorre var lendmann og hirdmann hans Haakon Haakonsson og hadde lovat aa hjelpa han til aa leggja Island under han, men Snorre gjekk attpaa det han hadde lovat og heldt seg til vens med hertug Skule. Daa fekk Haakon Gissur Torvaldsson til aa taka paa Snorre, verfader sin, og drepa han paa garden hans, Røykjaholt. 1241. Sidan vart Gissur til hemn fyr detta yverfallen og garden hans brend, og kona hans og alle sønerne hans brann inne.

Under all denne ufreden fekk Haakon større og større magt paa Island. Mange hovdingar der var hirdmennerne hans, aalmugen lengtad etter fred og hjelp mot hovdingveldet, og prestarne lærde, at det var skam fyr kristne folk, at dei inkje stod under ein konge, og so vart enden, at islendingarne lovad aa betala 118skatt til den norske kongen, men skulde hava sine eigne loger. 1262—64. Daa hadde den islendske republikken stadet i innpaa 400 aar. Strakst fyrr hadde grønlendingarne og gjevet seg under den norske kongen.

Soleids raadde Haakon Haakonsson yver meir land, enn nokon norsk konge hadde gjort fyrr. Riket hans naadde fraa Man til Finnmarki og fraa Gjøtaelvi til Grønland.

Bokriket. Paa denne tidi hadde det gamle norske bokriket aukat seg upp og hadde vænaste blømingi si. Den gamle kunstige skaldekunst var helder utlivd, men dei beste sogurne vart ihopsette og uppskrivne no. Mange av desse er um hendingar paa Island og Færøyarne og Orknøyarne, og mange um dei norske kongarne. Den mest namnkjende sogeskrivaren er islendingen Snorre Sturleson, (fødd 1178), ein av dei megtigaste hovdingarne paa Island og ættad fraa dei gamle kongarne. Han sette ihop ei samling norske kongesogur, som dei kallar Heimskringla (jordskiva, etter det fyrste ordet i boki). Heimskringla gjeng til slaget paa Re 1177. Soga hans Sverre vart uppskrivi under tilsyn av Sverre sjølv, og Magnus Lagabøtar fekk Sturla Tordsson, broderson hans Snorre, til aa skriva um Haakon Haakonsson og seg sjølv, men av soga hans Magnus er det berre att ein liten stubb.

Andre merkelege bøker var: Konungs skuggsjaa (kongs-spegelen, fyr di kongar og andre skulde liksom spegla seg i den). Der stend det, korleids ein kaupmann 119skal fara aat, naar han fer utanlands, og korleids den skal fara aat, som kjem til kongens hird, og myket annat. Denne boki er skrivi i Norig i fyrstningi av det 13de aarh. og syner, at nordmennerne var eit godt upplyst og sedat folk. Edda, av Snorre Sturleson, er ei slags lærebok i skaldekunst.

Der er mange bøker og, som er umsette fraa Latin og Fransk, religiøse skrifter og romanar¹). Sverre-ætti gjorde myket til aa hjelpa fram bokriket. Haakon Haakonsson den unge umsette ei bok fraa Latin, og Magnus Lagabøtar og son hans let setja ihop ei drjug bibelhistoria, Stjórn. Det var elles no som fyrr mest islendingar, som dreiv paa med bokskriving. —

Daa Haakon var innpaa 60 aar gamall, tenkte den skotske kongen paa aa leggja Sudrøyarne under Skotland, daa øyarne var mest bygde av skotar og laag tett ved Skotland. Skotske hovdingar gjorde eit yverfall paa øyarne, brende kyrkjur og gardar, drap mannfolk og kvinnfolk og tok smaaborni paa spjotsoddarne. Daa samlad kong Haakon ei stor magt, 150 skip og 20,000 mann, og siglde til Skotland og herjad langt inne i landet og lagde under seg att so myket, som Magnus Berrføtt hadde raadt yver. Daa han var ferdig med detta, hadde det lidet langt ut paa hausten, og daa kom det ein reint overhendig sterk storm, som folk inkje hadde set maken til, og den norske floten, som laag ved Largs, var i stor naud, og fleire skip gjekk under. Ein stor skotsk her kom til og vilde nytta detta aaføret til aa gjera det av med ein norsk styrke 120paa 1000 mann, som var i land. Skotarne var mange gonger so mannsterke, og stormen var so hard, at det var mest umogelegt aa senda folk i land. Sistpaa kom likevæl nokre seg i land, og daa dreiv nordmennerne den store skotske heren paa flugt. Etter denne ærefulle sigeren ved Largs siglde Haakon til Orknøyarne og vilde liggja der vetren yver, um det skulde trengast ei ny herferd, men han gav mesteparten av heren heimlov. Her paa Orknøyarne vart kongen sjuk. Daa let han lesa upp alle kongesogurne fyr seg fraa Halvdan Svarte og utetter. Siste kvelden, daa han var aat og skulde døy, heldt dei paa med Sverres soga; det var nære midnatt, daa ho var utlesi, og strakst yver midnatt sloknad kongen, 15de december 1263.

Alle syrgde paa denne gode kongen. Han fekk tilnamnet den gamle, av di han hadde havt ein son Haakon, som vart krynd til konge, medan gamle Haakon livde, og som vart kallad Haakon den unge, men som døydde fyre faderen.

Haakon den gamle er den siste norske kongen, me hev ei heil soga um.

111

Haakon Haakonsson var fødd på garden Folkisberg (Folkenberg i Eidsberg i Smaaleni) og vart uppfostrad der eit år i løynd, då baglarne hadde makta 112i Viki. Vinteren etter, ved joletider, for birkebeinane til Hamar med guten, til sysselmennene hans Inge, men då baglarne for omkring der og, sende dei guten over fjellet til Østerdalen i skugg og skjol, og då det sette inn med snøfok og styggevêr, tok to skidløyparar guten og for i fyrevegen med han. Paa denne ferda leid dei mykje vondt; eingong hadde dei inkje anna enn braadnad snø å gje barnet. I Østerdalen kom det mykje folk til dei, og dei kom over Dovre med heilo. Inge og Haakon Galen tok godt mot guten, og dei gamle birkebeinane gledde seg. Dei treivst inkje vidare hjå kong Inge og var inkje so vyrde som før. Dei var betre vande med å slåst fyr kongen sin enn med å te seg fint på kongsgarden. Dei lengta so etter at Haakon skulle verta stor, at dei tok han i armar og bein og drog i han, då dei tykte han voks for seint. Då guten var 8 år, fekk Haakon Galen kong Inge til å gå inn på, at den som livde lengst av dei tvo skulle hava riket, og etter dei skulle den næraste ektefødde ervingen hava det. Då Haakon inkje var ektefødd, vart han soleids arvelaus. Om kvelden etter detta var tinglyst, kom Haakon bort til ein birkebein, som het Helge, og ville leika med han, men Helge sa, at han skulle hava seg undan: »I dag vart farsarven din dømd frå deg,« sa han, »og no bryr eg meg inkje meir om deg.« »Kor var det og kven gjorde det,« spurde guten. »Paa Øyreting,« sa Helge, »og det var kong Inge og Haakon Galen, som gjorde det.« »Ver inkje vond på meg, kjære Helge«, sa guten, »denne domen kan inkje standa ved makt, av di min ombodsmann inkje var der og svara på mine vegne.« »Kven er då ombodsmannen din«, 113spurde Helge. »Det er Gud og den heilage Maria og den heilage kong Olav,« svara Haakon. Då kysste Helge guten, og alle som høyrde det, vart forundra.

Då Inge hadde andast av, var det mange stormenn, både verdslege og geistlege, som freista på å hjelpa fram andre kongsemne, men birkebeinane minntest Sverre og det han hadde stridt fyr, og ville inkje vita av andre enn Haakon, og han vart kåra på Øyreting. Då var han berre 13 år gamal, og difor skulle Skule Baardsson, halvbror til kong Inge, vera jarlen hans og styra landet fyr han. Han skulle hava tredjeparten av riket og, til vederlag fyr di han inkje vart konge. Paa denne tida døydde Philippus, og då forlikte birkebeinane og baglarne seg og hjelptest åt med å tyna fleire nye flokkar, slitungane og ribbungane, som reiste seg sunnanfjells og fekk hjelp av Nikolaus Arneson.

Men Skule Baardsson ville vera konge sjølv. Då vart det tilstemnt eit riksmøte i Bergen 1223, og her vart riket tildømt Haakon. Denne tenkte han skulle gjera Skule til lags og gifte seg med Margrete, dotter hans; men Skule var støtt misnøgd. Ved detta leitet døydde Nikolaus Arneson, som hadde gjort Sverre og ætta hans meir vondt enn nokon annan. Då han var åt og skulle døy, bad han kong Haakon tilgje seg alt det vonde, han hadde gjort, og det gjorde Haakon og fylgde han sjølv til grava.

Sistpå gjorde Haakon Skule til hertug, og det var eit heidersnamn, som endå ingen hadde boret i Norig, men Skule slo seg inkje til ro med det og gav seg kongsnamn på Øyreting i 1239, og no tok ufreden til mellom birkebeinane og flokken hans Skule, som

8

114dei kalla varbelgane. Skule slo ein flokk birkebeinar på Laaka (i Nannestad på Romerike) og tok byen Oslo. Men Haakon, som var nordanfjells, siglde søretter so fort han kunne og kom uventande til Oslo, og her stod det eit langt og hardt slag i gatene. Skule flydde og for landvegen til Nidaros, men Haakon sende ein flokk birkebeinar sjøvegen, og dei kom uventande over han i Nidaros. Mennene hans Skule ville inkje hjelpa han, og Skule gøymde seg to dagar i ein skog. Då slapp han inn i Elgeseter kloster (straks vestanfor garden Elseter), men birkebeinane fekk tidend om detta og kringsette klosteret, og då det vart kveikt eld på, gjekk hertugen ut og vart drepen. 1240.

Hermed var det slutt på den lange ufreden innanlands. Kongedømet, slikt som Olav den heilage og Sverre hadde skipat det, hadde vunne. Presteskapet laut finna seg i, at kongen sagdest hava fenget makta frå Gud og vera sett av han til aa hava tilsyn med kyrkja. Lendmennene kunne inkje gjera seg til eit allmektig herrestand, og ålmugen hadde no fenget sin eigen vilje og fylgde inkje lendmennene lenger, men slutta seg meir til kongedømet.

No vart det god fred i landet. Haakon var ein mild konge, som tilgav motstandarane sine, og han styrde landet både sterkt og klokt. Han vart elska og æra av alle. Han heldt seg til vens med presteskapet, endå mange av det før hadde vore mot han. Han prydde byane med herlege kyrkjer og kloster og andre bygningar. Han grunnla byen Marstrand i Bohuslen og fleire festningar i Viki og bygde uppatt Sverresborgi i Bergen og Sverresborgi ved Nidaros, som var øydelagde under ufreden, og hjelpte opp næringsvegane. 115Fyr opplysninga var det gjort inkje so lite etter måten. Der var etter kvart sett skular i gang ved domkyrkjene og ved klostri.

Haakon gjorde lovene betre i mange måtar. Jarnburden, som hadde gjort so mykje vondt, vart no avteken, og det vart fastsett, at riket inkje skulle kunna bytast sundt, og at den eldste ektefødde kongssonen var nærmast til å erva riket¹). Då det hadde auka på med drap og blodhemn under ufreden, vart det no vedteke fleire rettarbøter, som skulle gjera ende på detta²). Han fekk vedteke ein ny kristenrett og, då den gamle inkje høvde lenger no, då kyrkja hadde fenget meir makt og vyrdnad.

I året 1247 let Haakon ein paveleg legat, kardinal Vilhelm av Sabina, kryna seg i Bergen. Både verdslege og geistlege stormenn møtte fram der og dei beste bøndene frå kvart fylke. Haakon heldt drustelege lag fyr gjestene sine og gav kardinalen store gåver, og betalte mange pengar til paven og.

Norigs rike hadde aldri stadet med slik glans som på denne tida. Haakon hadde lova paven å gjera ei krossferd til det heilage landet. Den franske kongen 116Ludvig den 9de, som og budde seg til ei krossferd, baud Haakon styringa over den norske og franske flåten, men Haakon bad seg undan: »Franskmennene er stolte,« sa han, »og nordmennene er inkje lange aa tøygja, so det lett kunne verta uvenskap.« Det vart elles inkje av med denne krossferda. Paven hadde ufred med den tyske keisaren Fredrik den andre og ville hava hjelp av Haakon og baud han keisar-kruna, men Haakon ville inkje. Kristina, dotter hans, vart gift med ein spansk prins, og radt frå Tunis kom det sendemenner til Norig, straks etter Haakon var slokna.

Eit folk frå Asia, mongolane, tok til å herja i Russland, og mange bjarmar rømde undan fyr desse frå Bjarmeland (ved det kvite havet) og kom til Norig, og der fekk dei lov av Haakon til å busetja seg ved Malangenfjorden, og tok ved kristendomen. Fraa Malangenfjorden og nordetter høyrde inkje med til Norig den tid men til Finnmarki, som var norsk skattland og nådde mot aust radt til det kvite havet. Haakon arbeidde på aa umvenda finnane og, og bygde kyrkjer i Ofoten og på Trums. Paa denne tida tok norske bumenn til å busetja seg i Finnmarki, og detta landet kom no meir inn under Norig. Mange karelar hadde og busett seg i Finnmarki, men då desse stod under russane, vart det mykje krangel ei stund. Endeleg vart det gjort eit forlik soleids, at nordmennene skulle krevja skatt av finnane, og russane av karelarne. Paa denne måten fekk russane rett til å krevja skatt i eit norsk skattland, og detta kom det sidan mykje ugreida av.

Ufred på Island. Paa same tid som den lange ufreden i Norig, var det ein lang og stygg ufred på 117Island og. Straks etter år 1000 hadde stormennene der vorte samstellte om å byta makta seg imellom, og då vart det fred ei lang stund, liksom i Norig etter slaget på Stiklestad. Men etter kvart kom makta i hendene på nokre få stormanns-ætter, som samla alle godorda og store rikdomar, medan hine stormanns-ættene liksom odelsbøndene i Norig miste den politiske makta og nærma seg meir til ålmugen. Desse få stormennene tok til å slåst om makta, og det var ei vill tid med store slag, innebrenning og skamfaring av folk, mykje verre enn i gamle dagar. Sturlunga-ætta var mest namnkjend på Island fyr ageløysa og ofse. Sturla Sigvatsson ville gjera seg til herre over heile øya og drog ut med 1000 mann, men Gissur Torvaldsson møtte han med ein her på over 1600 mann og felte Sturla i slaget på Ørlygsstad. Sidan fekk Snorre Sturleson, farbror hans Sturla, den makta, som Sturla hadde hatt. Snorre var lendmann og hirdmann hans Haakon Haakonsson og hadde lova å hjelpa han til å leggja Island under han, men Snorre gjekk attpå det han hadde lova og heldt seg til vens med hertug Skule. Då fekk Haakon Gissur Torvaldsson til å taka på Snorre, verfader sin, og drepa han på garden hans, Røykjaholt. 1241. Sidan vart Gissur til hemn fyr detta yverfallen og garden hans brend, og kona hans og alle sønene hans brann inne.

Under all denne ufreden fekk Haakon større og større makt på Island. Mange hovdingar der var hirdmennene hans, ålmugen lengta etter fred og hjelp mot hovdingveldet, og prestane lærde, at det var skam fyr kristne folk, at dei inkje stod under ein konge, og so vart enden, at islendingane lova å betala 118skatt til den norske kongen, men skulle hava sine eigne lover. 1262—64. Då hadde den islandske republikken stadet i innpå 400 år. Straks før hadde grønlendingane og gjeve seg under den norske kongen.

Soleids rådde Haakon Haakonsson over meir land, enn nokon norsk konge hadde gjort før. Riket hans nådde frå Man til Finnmarki og frå Gjøtaelvi til Grønland.

Bokriket. Paa denne tida hadde det gamle norske bokriket auka seg opp og hadde vænaste bløminga si. Den gamle kunstige skaldekunst var heller utlevd, men dei beste sogurne vart ihopsette og oppskrivne no. Mange av desse er om hendingar på Island og Færøyarne og Orknøyarne, og mange om dei norske kongane. Den mest namnkjende sogeskrivaren er islendingen Snorre Sturleson, (fødd 1178), ein av dei mektigaste hovdingane på Island og ætta frå dei gamle kongane. Han sette i hop ei samling norske kongesoger, som dei kallar Heimskringla (jordskiva, etter det fyrste ordet i boka). Heimskringla gjeng til slaget på Re 1177. Soga hans Sverre vart uppskrivi under tilsyn av Sverre sjølv, og Magnus Lagabøtar fekk Sturla Tordsson, brorson hans Snorre, til å skriva om Haakon Haakonsson og seg sjølv, men av soga hans Magnus er det berre att ein liten stubb.

Andre merkelege bøker var: Konungs skuggsjå (kongs-spegelen, fyr di kongar og andre skulle liksom spegla seg i den). Der står det, korleis ein kjøpmann 119skal fara åt, når han fer utanlands, og korleis den skal fara åt, som kjem til kongens hird, og mykje anna. Denne boka er skrivi i Norig i fyrstninga av det 13de aarh. og syner, at nordmennene var eit godt opplyst og sedat folk. Edda, av Snorre Sturleson, er ei slags lærebok i skaldekunst.

Der er mange bøker og, som er omsette frå Latin og Fransk, religiøse skrifter og romanar¹). Sverre-ætta gjorde mykje til å hjelpa fram bokriket. Haakon Haakonsson den unge omsette ei bok frå Latin, og Magnus Lagabøtar og son hans let setja i hop ei drjug bibelhistoria, Stjórn. Det var elles no som før mest islendingar, som dreiv på med bokskriving. —

Då Haakon var innpå 60 år gamal, tenkte den skotske kongen på å leggja Sudrøyarne under Skotland, då øyane var mest bygde av skotar og låg tett ved Skotland. Skotske hovdingar gjorde eit overfall på øyane, brende kyrkjer og gardar, drap mannfolk og kvinnfolk og tok småborna på spjotsoddarne. Då samla kong Haakon ei stor makt, 150 skip og 20,000 mann, og siglde til Skotland og herja langt inne i landet og la under seg att so mykje, som Magnus Berrføtt hadde rådt over. Då han var ferdig med detta, hadde det lidet langt ut på hausten, og då kom det ein reint overhendig sterk storm, som folk inkje hadde set maken til, og den norske flåten, som låg ved Largs, var i stor naud, og fleire skip gjekk under. Ein stor skotsk her kom til og ville nytta detta åføret til å gjera det av med ein norsk styrke 120på 1000 mann, som var i land. Skotarne var mange gonger so mannsterke, og stormen var so hard, at det var mest umogleg å senda folk i land. Sistpå kom likevel nokre seg i land, og då dreiv nordmennene den store skotske hæren på flukt. Etter denne ærefulle sigeren ved Largs siglde Haakon til Orknøyarne og ville liggja der vinteren over, om det skulle trengast ei ny herferd, men han gav mesteparten av hæren heimlov. Her på Orknøyarne vart kongen sjuk. Då let han lesa opp alle kongesogene fyr seg frå Halvdan Svarte og utetter. Siste kvelden, då han var åt og skulle døy, heldt dei på med Sverres soga; det var nære midnatt, då ho var utlesi, og straks over midnatt slokna kongen, 15de desember 1263.

Alle sørgde på denne gode kongen. Han fekk tilnamnet den gamle, av di han hadde hatt ein son Haakon, som vart krynd til konge, medan gamle Haakon livde, og som vart kalla Haakon den unge, men som døydde fyre faderen.

Haakon den gamle er den siste norske kongen, me har ei heil soga om.