99

Kongsmagti hans Harald Haarfagre var grunnlagd paa takar-retten, men under Haakon den gode vart ho grunnlagd paa ei semja millom kongen og folket, som ingen av dei kunne skipla. Harald Haarfagre vilde hava ein yverkonge, og under honom fylkeskongar og jarlar, men fraa Olav Haraldssons tid vart det so, at riket skulde vera eitt. Kvar kongsson hadde rett til aa vera konge og faa sin part av dei kongelege inntekterne, daa kongsmagti var ein odel liksom fyr heile Haralds-ætti; men riket vart inkje sund-bytt meir. Det vart aldri utnemnt meir enn ein jarl helder.

Kongen skulde verja landet og varna um log og 100rett, og folket skulde hjelpa han til detta. Kongen hadde rett til aa skriva ut halv leiding kvar sumar, og kunne gjera herferd kor han vilde i 2 maanadar og vinna seg herfang. Naar han inkje skreiv ut leiding, skulde bønderne betala det leidingen kostad. Kongens andre inntekter var innkomurne av det kongelege jordegodset, og bøter, som vart betalte fyr ymse logbrot. — Nokre av lendmennerne var stødt ved kongens hird og var raadgjevararne hans.

Kongen var den gjævaste odelsmannen i landet: han aatte meir jordegods enn nokon annan, og retten til aa vera konge var paa ein maate hans odelsrett. Men kvar odelsbonde var likso fri og sjølvstendig paa sin odelsgrunn som kongen paa sin.

Logerne hadde liksom eit heilagt upphav. Dei hadde vokset upp or den gamle trui og var lempad etter den nye trui, og baade kongen og folket var skyldige til aa lystra dei. Braut kongen dei gamle logerne, skulde bønderne taka paa han og drepa han.

(Etter Frostatingslogi.)

Folket hadde den dømande og loggjevande magti. Heradsting og fylkesting heldt paa liksom fyrr. Der fylki var store, hadde dei, umfram fylkestingi, halveting, tredings-ting og fjordungs-ting, etter som fylket var bytt i 2, 3 elder 4 luter. I Trondheim, der fylki var smaa, hadde dei, umfram fylkestingi, ting fyr tvo og fjore fylke og, og Øyreting, dei kallad, fyr alle aatte Trondheims-fylki. Dei mindre tingi kom ihop, so tidt det var ei sak aa avgjera. Daa gjekk bodstikka, og alle bønder, som kunne, skulde møta og døma. Vart saki der paadømd, var ho dermed avgjord, elles kunne dei 101ganga til dei store lagting¹) med ho. Paa lagtingi møtte lendmenner, aarmenner, nokre prestar, som bispen utnemnde, og tingmenner (elder nevndemenner), som lendmennerne elder aarmennerne utnemnde. Av tingmennerne tok dei ut 3 tylvter, som skulde vera lagretta og sat innanfyr vebandi. Lagretta hadde den dømande magti. Retten til aa taka ved loger hadde alle tingmennerne, umkring 3—400 fyr kvart lagting. Det var venteleg kongen, som fyr det meste lagde fram nye loger fyr lagtinget, og daa det var hans umbodsmenner og lendmenner, som utnemnde tingmennerne, hadde kongen myket magt til aa faa alt til aa ganga, som han vilde. Lagtingi møtte ein gong um aaret og var samlad umkring tri vikur, og tingmennerne hadde kost og betaling, so lenge dei var heimanfraa. Byarne, i det minste dei største, hadde sine eigne møte og lagting og stod under ein byfut (gjaldkere). Dei hadde si eigi by-log, bjarkøy-rett, um alt slikt, som berre kom byen ved, men i andre ting stod dei under den logi, som galdt i det lagdømet, dei laag i.

Fyrr riket var samlat, hadde bønderne avgjort allting, som høyrde til styringi, paa heradstingi og fylkestingi, men etter samlingi hadde desse tingi mest berre retten til aa døma, og kongen og hans umbodsmenner og lendmenner styrde. Paa lagtingi hadde inkje bønderne stor politisk magt. Fylkes-styringi hadde dei skynat seg paa, men riks-styringi hadde dei inkje greida paa, og den brydde dei seg inkje stort um helder, naar 102kvar mann fekk hava sin rett ukrenkt. Etterkvart som det gamle sjølvstyret høyrde upp og odelsbønderne misste den politiske magti, vart det ei kluft millom dei og lendmennerne, og odelsbønderne nærmad seg nokot meir til aalmugen, og mange odelsgardar vart smaabytte. I det 12te aarh. var det mange fleire odelsbønder enn i gamle dagar. Bonde-standet vart meir demokratisk.

Harald Haarfagre hadde tvingat hersar og lendmenner til aa lystra seg; men daa han fall fraa, og riket tidt vart sundbytt, heldt lendmennerne si gamle magt ved lag. Dei raadde fritt i bygderne, som dei vilde, og kunne lita trygt paa bønderne, og dei meinte, at dei hadde likso god rett til styringi som kongen og væl so det, daa dei hadde sin loglege rett fraa den gamle trui. Men etter slaget paa Stiklestad, daa kristendomen vann og Olav Haraldsson vart gjord heilag og retten fyr kongedømet vart godkjend av alle, og det liksom vart eit kongedøme av Guds naade, daa fekk kongen ein høgre rett, og lendmennerne kunne inkje setja upp lenger. Daa bønderne misste sjølvstyret, misste hovdingarne deira, lendmennerne, og myket magt. So kom det til, at vikingferderne høyrde upp, so stormennerne inkje hadde so lett lenger fyr aa vinna seg rikdom, og det norske jordbruket gav so litet av seg, at lendmennerne kunne inkje halda myket folk um seg, naar dei berre hadde gardarne sine aa liva av. Det var elles ei god hjelp fyr dei, at dei fekk aaføre til aa vinna herfang paa dei store herferderne, som Harald Hardraade og Magnus Berrføtt og Sigurd Jorsalafar gjorde. Daa det vart slutt med desse herferderne, tok ufreden innanlands til, og daa lagad det seg so, at 103lendmennerne kunne draga meir og meir av landsstyringi til seg, og endeleg fekk dei gjort ein lendmannsson til konge. Lendmennerne kom soleids meir og meir burt fraa bønderne og inn under kongedømet og fekk sistpaa landsstyringi i henderne sine, dei og bisparne.

99

Kongsmakta hans Harald Haarfagre var grunnlagd på takar-retten, men under Haakon den gode vart ho grunnlagd på ei semja mellom kongen og folket, som ingen av dei kunne skipla. Harald Haarfagre ville hava ein yverkonge, og under han fylkeskongar og jarlar, men frå Olav Haraldssons tid vart det so, at riket skulle vera eitt. Kvar kongsson hadde rett til å vera konge og få sin part av dei kongelege inntektene, då kongsmakta var ein odel liksom fyr heile Haralds-ætta; men riket vart inkje sund-bytt meir. Det vart aldri utnemnt meir enn ein jarl heller.

Kongen skulle verja landet og varna om log og 100rett, og folket skulle hjelpa han til detta. Kongen hadde rett til å skriva ut halv leiding kvar sumar, og kunne gjera herferd kor han ville i 2 månadar og vinna seg herfang. Naar han inkje skreiv ut leiding, skulle bøndene betala det leidingen kosta. Kongens andre inntekter var innkomurne av det kongelege jordegodset, og bøter, som vart betalte fyr ymse lovbrot. — Nokre av lendmennene var støtt ved kongens hird og var rådgjevarane hans.

Kongen var den gjævaste odelsmannen i landet: han åtte meir jordegods enn nokon annan, og retten til å vera konge var på ein måte hans odelsrett. Men kvar odelsbonde var likso fri og sjølvstendig på sin odelsgrunn som kongen på sin.

Lovene hadde liksom eit heilagt opphav. Dei hadde vakse opp or den gamle trua og var lempa etter den nye trua, og både kongen og folket var skyldige til å lystra dei. Braut kongen dei gamle lovene, skulle bøndene taka på han og drepa han.

(Etter Frostatingslogi.)

Folket hadde den dømande og lovgjevande makta. Heradsting og fylkesting heldt på liksom før. Der fylka var store, hadde dei, omfram fylkestinga, halveting, tredings-ting og fjordungs-ting, etter som fylket var bytt i 2, 3 eller 4 luter. I Trondheim, der fylka var små, hadde dei, omfram fylkestinga, ting fyr to og fjore fylke og, og Øyreting, dei kalla, fyr alle åtte Trondheims-fylka. Dei mindre tinga kom i hop, so titt det var ei sak å avgjera. Då gjekk bodstikka, og alle bønder, som kunne, skulle møta og døma. Vart saka der paadømd, var ho dermed avgjord, elles kunne dei 101ganga til dei store lagting¹) med ho. Paa lagtinga møtte lendmenn, aarmenner, nokre prestar, som bispen utnemnde, og tingmenn (eller nevndemenner), som lendmennene eller aarmennerne utnemnde. Av tingmennene tok dei ut 3 tylvter, som skulle vera lagretta og sat innanfor vebanda. Lagretta hadde den dømande makta. Retten til å taka ved lover hadde alle tingmennene, omkring 3—400 fyr kvart lagting. Det var venteleg kongen, som fyr det meste la fram nye lover fyr lagtinget, og då det var hans umbodsmenner og lendmenn, som utnemnde tingmennene, hadde kongen mykje makt til å få alt til å gå, som han ville. Lagtinga møtte ein gong om året og var samla omkring tre veker, og tingmennene hadde kost og betaling, so lenge dei var heimanfrå. Byane, i det minste dei største, hadde sine eigne møte og lagting og stod under ein byfut (gjaldkere). Dei hadde si eiga by-log, bjarkøy-rett, om alt slikt, som berre kom byen ved, men i andre ting stod dei under den logi, som galdt i det lagdømet, dei låg i.

Før riket var samla, hadde bøndene avgjort allting, som høyrde til styringa, på heradstingi og fylkestinga, men etter samlinga hadde desse tinga mest berre retten til å døma, og kongen og hans umbodsmenner og lendmenn styrde. Paa lagtinga hadde inkje bøndene stor politisk makt. Fylkes-styringa hadde dei skynat seg på, men riks-styringa hadde dei inkje greida på, og den brydde dei seg inkje stort om heller, når 102kvar mann fekk hava sin rett ukrenkt. Etter kvart som det gamle sjølvstyret høyrde opp og odelsbøndene miste den politiske makta, vart det ei kluft mellom dei og lendmennene, og odelsbøndene nærma seg noko meir til ålmugen, og mange odelsgardar vart smaabytte. I det 12te aarh. var det mange fleire odelsbønder enn i gamle dagar. Bonde-standet vart meir demokratisk.

Harald Haarfagre hadde tvinga hersar og lendmenn til å lystra seg; men då han fall frå, og riket titt vart sundbytt, heldt lendmennene si gamle makt ved lag. Dei rådde fritt i bygdene, som dei ville, og kunne lita trygt på bøndene, og dei meinte, at dei hadde likso god rett til styringa som kongen og vel so det, då dei hadde sin loglege rett frå den gamle trua. Men etter slaget på Stiklestad, då kristendomen vann og Olav Haraldsson vart gjord heilag og retten fyr kongedømet vart godkjend av alle, og det liksom vart eit kongedøme av Guds nåde, då fekk kongen ein høgre rett, og lendmennene kunne inkje setja opp lenger. Då bøndene miste sjølvstyret, miste hovdingane deira, lendmennene, og mykje makt. So kom det til, at vikingferdene høyrde opp, so stormennene inkje hadde so lett lenger fyr å vinne seg rikdom, og det norske jordbruket gav so lite av seg, at lendmennene kunne inkje halda mykje folk om seg, når dei berre hadde gardane sine å leve av. Det var elles ei god hjelp fyr dei, at dei fekk åføre til å vinne herfang på dei store herferderne, som Harald Hardraade og Magnus Berrføtt og Sigurd Jorsalafar gjorde. Då det vart slutt med desse herferderne, tok ufreden innanlands til, og då laga det seg so, at 103lendmennene kunne dra meir og meir av landsstyringi til seg, og endeleg fekk dei gjort ein lendmannsson til konge. Lendmennene kom soleids meir og meir bort frå bøndene og inn under kongedømet og fekk sistpå landsstyringi i hendene sine, dei og bispane.