103

Nokre aar fyre slaget paa Re kom det ein mann fraa Færøyarne til Norig, som het Sverre. Han var fyrst i prestlæra, men daa moder hans fortalde, at han var son hans Sigurd Munn, for han til Norig og vilde freista paa aa vinna kongedømet. Men han merkad snart, at kongedømet hans Magnus var so godt likat og Magnus sjølv so elskad, at det var ingi von um aa taka det fraa han. Inkje kunne Sverre prova, at det var sannt; at han var kongsson, og inkje kjende han ein einaste mann i Norig, han kunne trøysta seg til. Daa for Sverre til Vermeland, men der fekk han sidan tidend um, at Øystein Møyla var fallen, og strakst etter kom det ein liten flokk birkebeinar, som hadde fenget spurlag paa Sverre, og bad han vera hovdingen deira; men det var berre unge folk, og dei fleste var baade klædelause og vaapnlause. Daa Sverre inkje vilde vaaga paa det, trugad dei med, at dei skulde drepa han, og daa gav han etter. Han gav seg paa vegen til Norig med 70 mann, og med desse skulde han slaa ned 104hovdingveldet og taka kongedømet fraa Magnus. Han tok kongsnamn i Viki i mars 1177, og derfraa ætlad han seg til Nidaros, daa trønderne var dei einaste, han kunne venta nokor hjelp av; men daa han inkje kunne fara gjenom Norig med den vesle flokken sin, laut han taka vegen gjenom Sverik, og paa den ferdi leid dei forfælande myket vondt. Det var just i førefallet, og mange av dei bygderne, som dei for gjenom, var heidenske og halvville. Dei for gjenom tjukke skogar og yver lange myrar og store fjell, og hadde tidt inkje annat aa liva av enn bork og sæve og fjorgamle ber, som hadde stadet under snøen. Endeleg kom han til Nidaros, og trønderne tok han paa Øyreting til konge yver heile Norig, 1177. No tok ufreden til med Magnus og Erling, men i dei fyrste aari saag det myrkt ut fyr Sverre. Dei beste mennerne i landet heldt seg til kong Magnus, og det var mest arbeidsfolk og husmenner og fredlause, som fylgde Sverre. Men han var utifraa godt lagad til aa vera hovding. Han var sterk og motig og klok og fann stødt paa raad, naar det saag verst ut, og han var ein stor talar, som kunne setja mot i folket sitt, naar det galdt. Den flokken, som fylgde han, vart etterkvart so motig og øvd, at det aldri hev voret betre hermenner i Norig enn dei gamle birkebeinarne. Endeleg vart Sverre so sterk, at han kunne taka paa Magnus og Erling i Nidaros. Fyre slaget lovad han birkebeinarne, at den, som drap ein lendmann, skulde verta lendmann, og den, som drap ein hirdmann, skulde verta hirdmann sjølv. Slaget stod paa Kalvskinnet. Birkebeinarne gjekk so hardt paa, at fylkingi hans Magnus strakst seig attende, og Erling og mange lendmenner og hirdmenner fall, og Magnus flydde. 1179.

105No var det ingen, som negtad Sverre kongsnamn so nær som Magnus og mennerne hans. Desse fekk no klengjenamnet heklungar, men namnet birkebeinar vart eit heidersnamn. Mange av birkebeinarne vart hirdmenner og lendmenner og so rike og megtige, at dei knapt kjende seg sjølve att. Men no logad ufreden upp verre enn fyrr. Til dessa var det mest berre kongarne og hirdi deira, som hadde slegest, og folket hadde inkje lidet stort ved all denne ufreden. Men no vart dei, som høyrde til dei gamle storætterne, eggjad upp, daa dei saag husmanns-søner og arbeidarar koma til den største magt og æra, som dei sjølve hadde havt fyrr liksom ein odel, og dei, som høyrde til aalmugen, vart hugad paa aa taka magti fraa stormennerne. Folket sjølvt tok no til aa vera med i ufreden; trønderne vilde gjera Trondheim til hovudlandet liksom i gamle dagar, og difyr hjelpte dei Sverre mot Magnus, som studde seg paa hovdingarne og folket i Viki og Gulatingslogi. Liksom i gamle dagar fekk stormennerne hjelp i Danmark.

Aaret etter slo birkebeinarne Magnus paa Ilevollarne attmed Nidaros, og Magnus laut røma undan til Danmark. Endeleg etter fleire slag, som Sverre stødt vann i, saag det ut til, at Magnus skulde vinna. Sverre laag med ein liten Flote inne i Sognefjorden og hadde brent upp kvar einaste gard i Sogndal og den vesle byen Kaupanger, fyr di folket hadde sleget ihel syslemennerne hans og inkje vilde gjeva bot. No trudde Magnus, at han hadde Sverre i fella, og styrde inn i Sognefjorden med ein flote, som var mest dubbelt so stor, og raakad birkebeinarne i Norefjorden. Men Sverre førde mennerne sine so klokt, og birkebeinarne slost 106so djerveleg, at dei reiv sigeren til seg. Heklungarne rømde fraa smaaskipi upp paa dei store, og tri store skip vart so mette med folk, at dei sakk. Magnus kastad seg i sjøen og druknad, og mange av dei beste stormennerne fraa Viki og Gulatingslogi fall. Sverre let gravsetja liket hans Magnus i Bergen med den største æra og heldt sjølv minnetala, og i den sagde han, som sannt var, at Magnus i mange maatar hadde voret ein god hovding. Han var berre 28 aar, daa han fall. 1184.

No var Sverre konge yver heile landet. Han lønte birkebeinarne sine, som dei fortente, og gjorde mange til lendmenner og syslemenner og let mange faa rike giftarmaal. Erkebispen Øystein, som hadde voret ein arg uven, forlikte seg med han, og det same gjorde fleire av dei gamle stormennerne. Det danske herredømet i Viki vart det slutt med no.

Mangt og myket vart anderleids no i Norig. Kongsmagti vart teki ut or henderne paa stormennerne. Sverre var etter den gamle erveretten odelsboren til kongedømet og turvte inkje tinga med bispar og lendmenner um det.

Bondestandet hadde etterkvart vortet meir demokratisk. (Sjaa S. 102). Sverre arbeidde fyr eit sterkt kongedøme paa demokratisk underlag, og gjorde myket til, at det skulde halda fram soleids, som det hadde byrjat. Han innsette fleire lagmenner i kvart lagdøme, som skulde skifta rett og avgjera trættur, so aalmugen, som inkje var logkunnig elder hadde raad til søksmaal, kunne sleppa aa fara til lagtingi. Skulde kongedømet verta sterkt, laut Sverre taka den store magti fraa lendmennerne, som desse i ufredsaari hadde rivet til seg. Fyrr hadde inkje kongarne andre umbodsmenner enn 107aarmennerne, som var litet agtad og trengde hjelp av lendmennerne. Berre ender og daa innsette dei syslemenner, som var storættad og vyrde menner, helst paa dei staderne av riket, som kongen sjeldan kunne have tilsyn med sjølv. Daa Sverre trengde paalitande embættsmenner, som det stod age av, innsette han alle stader syslemenner. Lendmennerne hadde hovdingskapen liksom ein odel, men syslemennerne kunne kongen innsetja og avsetja, som han vilde, og dei kunne aldri verta faarlege fyr kongedømet, daa dei inkje hadde onnor magt enn den, dei fekk av kongen, og inkje hadde nokon ervd hovdingskap i bygderne aa stydja seg til. Dei kravde inn innkomurne fyr kongen og svarad paa kongens vegne, naar han hadde sak med nokon, og hadde tilsyn med rettargang og leidingsgreida og var politi. Ved detta misste lendmennerne det yvertaket, som dei hadde havt, og landet fekk eit embættsstand, som det trengde til, daa sjølvstyret hadde glidet ut or henderne paa folket.

Kyrkja misste no den magti, ho hadde fenget paa riksmøtet i Bergen. Erkebisp Eirik, som var komen etter Øystein, flydde til Danmark, men endaa fekk Sverre hine bisparne til aa kryna og salva seg i Bergen, so ingen lenger skulde negta han retten til kongedømet. Men paven heldt med erkebispen, og denne lyste Sverre i bann, det vil segja, lyste han ut or kyrkje-samfundet. Daa erkebispen paa denne tidi vart blind, lagde Sverre detta ut som ei Guds straff, og sagde at bannstraalen hadde vendt seg mot hans eigne augur.

Men det var so mange, som inkje likad det nye tilstandet i Norig, og som hadde fenget vane paa ufred og slaasting, at det reiste seg den eine flokken etter 108den andre, og Sverre fekk aldri ro. Sistpaa fekk ein innful og sløg bisp, Nikolaus Arneson, reist ein flokk, som dei kallad baglarne (av bagall, ein bispestav), og desse fekk allstødt hjelp av danskarne, som vilde hemna seg paa Sverre, fyr di han hadde teket att Viki, og baglarne vart faarlegare enn alle hine, og snart logad striden yver heile landet. Baglarne sette eld paa Bergen, so 6 kyrkjur og mange hus brann upp, og Nikolaus bisp sjølv stod fyr denne ugjerningi. Sverre kom tidt i stor naud, og sistpaa lyste paven Innocens den tridje bann yver Sverre og alle dei, som heldt med han, soleids, at alle vart lyste ut or kyrkje-samfundet, alle kyrkjur skulde stengjast, og ingen verta jordad i kristi jord; prestarne skulde bere hava lov til aa døypa born og skrifta folk, som laag paa det siste. I Viki hatad folket Sverre slik, at eingong kom det ihop minst 15,000 bønder fraa heile Viki, radt fraa Telemarki til Svinesund, og alle desse styrmde til Oslo mot Sverre. Men Sverre slo vikverjarne etter ein hard strid og vann fleire gonger paa baglarne. Han gav ut eit stridsskrift mot prestarne, som anten han sjølv elder ein av venerne hans skreiv, og som endaa er til, og i detta skriftet klagad han presteskapet baade fyr lygn og annat vondt og lagde ut um, at han hadde kongedømet fraa Gud og baade rett og skyldnad til aa styra baade landet og kyrkja. Soleids stridde han med pen og sverd, til det endeleg saag ut til, at han skulde slaa ned alle fiendarne sine. Men alt detta strævet og maset hadde teket slik paa han, at han vart sjuk. Daa var han i Tunsberg og hadde kringsett baglarne i borgi paa »Slotsberget«. Baglarne og hovdingen deira, Reidar Sendemann, heldt ut i 20 vikur; daa var baglarne so utsvelte, at dei vart 109sjuke og gav upp borgi. Sverre, som stødt var god og mild, let passa dei sjuke baglarne, som det hadde voret hans eiget folk, men endaa døydde mange av dei. Strakst etter siglde han til Bergen, og daa let han reida upp ei seng fyr Reidar, som og var sjuk, paa kongsskipet attmed hans eigi seng. Daa dei kom til Bergen, tok sjukdomen hans Sverre til. Han bad venerne sine lyfta seg upp i høgsætet sitt, og der døydde han. Han vart gravsett i domkyrkja med all den stas, som høver fyr ein konge, endaa han var bannsett. 1202.

Sverre var umkring 50 aar gamall, daa han døydde. So nær som Harald Hardraade og Harald Haarfagre hadde ingen norsk konge vortet so gamall, og etter Sigurd Jorsalafar var han den einaste kongen, som sottdøydde.

Alle, jamvæl uvenerne hans, sagde, at slik mann som Sverre hadde inkje voret i Norig i deira tid. Um han var kongsson elder inkje, kann ingen i vaare dagar segja fyr sannt; men det er visst, at han hadde baade hovud og hjarta til aa vera konge.

103

Nokre år fyre slaget på Re kom det ein mann frå Færøyarne til Norig, som het Sverre. Han var fyrst i prestlæra, men då moder hans fortalde, at han var son hans Sigurd Munn, for han til Norig og ville freista på å vinne kongedømet. Men han merka snart, at kongedømet hans Magnus var so godt likat og Magnus sjølv so elska, at det var ingi von om å taka det frå han. Inkje kunne Sverre prova, at det var sant; at han var kongsson, og inkje kjende han ein einaste mann i Norig, han kunne trøysta seg til. Då for Sverre til Vermeland, men der fekk han sidan tidend om, at Øystein Møyla var fallen, og straks etter kom det ein liten flokk birkebeinar, som hadde fenget spurlag på Sverre, og bad han vera hovdingen deira; men det var berre unge folk, og dei fleste var både kledelause og våpenlause. Då Sverre inkje ville våga på det, truga dei med, at dei skulle drepa han, og då gav han etter. Han gav seg på vegen til Norig med 70 mann, og med desse skulle han slaa ned 104hovdingveldet og taka kongedømet frå Magnus. Han tok kongsnamn i Viki i mars 1177, og derfrå ætlad han seg til Nidaros, då trønderane var dei einaste, han kunne venta nokor hjelp av; men då han inkje kunne fara gjennom Norig med den vesle flokken sin, laut han taka vegen gjennom Sverik, og på den ferda leid dei forfælande mykje vondt. Det var just i førefallet, og mange av dei bygdene, som dei for gjennom, var heidenske og halvville. Dei for gjennom tjukke skogar og over lange myrar og store fjell, og hadde titt inkje anna å leve av enn bork og sæve og fjorgamle ber, som hadde stadet under snøen. Endeleg kom han til Nidaros, og trønderane tok han på Øyreting til konge over heile Norig, 1177. No tok ufreden til med Magnus og Erling, men i dei fyrste åra såg det mørkt ut fyr Sverre. Dei beste mennene i landet heldt seg til kong Magnus, og det var mest arbeidsfolk og husmenn og fredlause, som fylgde Sverre. Men han var utifrå godt laga til å vera hovding. Han var sterk og modig og klok og fann støtt på råd, når det såg verst ut, og han var ein stor talar, som kunne setja mot i folket sitt, når det galdt. Den flokken, som fylgde han, vart etter kvart so modig og øvd, at det aldri har vore betre hermenner i Norig enn dei gamle birkebeinane. Endeleg vart Sverre so sterk, at han kunne taka på Magnus og Erling i Nidaros. Fyre slaget lova han birkebeinane, at den, som drap ein lendmann, skulle verta lendmann, og den, som drap ein hirdmann, skulle verta hirdmann sjølv. Slaget stod på Kalvskinnet. Birkebeinane gjekk so hardt på, at fylkinga hans Magnus straks seig attende, og Erling og mange lendmenn og hirdmenn fall, og Magnus flydde. 1179.

105No var det ingen, som nekta Sverre kongsnamn so nær som Magnus og mennene hans. Desse fekk no klengjenamnet heklungar, men namnet birkebeinar vart eit heidersnamn. Mange av birkebeinane vart hirdmenn og lendmenn og so rike og mektige, at dei knapt kjende seg sjølve att. Men no loga ufreden opp verre enn før. Til dessa var det mest berre kongane og hirda deira, som hadde slegest, og folket hadde inkje lidet stort ved all denne ufreden. Men no vart dei, som høyrde til dei gamle storætterne, eggja opp, då dei såg husmanns-søner og arbeidarar koma til den største makt og æra, som dei sjølve hadde hatt før liksom ein odel, og dei, som høyrde til ålmugen, vart huga på å taka makta frå stormennene. Folket sjølvt tok no til å vera med i ufreden; trønderane ville gjera Trondheim til hovudlandet liksom i gamle dagar, og difor hjelpte dei Sverre mot Magnus, som studde seg på hovdingane og folket i Viki og Gulatingslogi. Liksom i gamle dagar fekk stormennene hjelp i Danmark.

Året etter slo birkebeinane Magnus på Ilevollarne attmed Nidaros, og Magnus laut rømme undan til Danmark. Endeleg etter fleire slag, som Sverre støtt vann i, såg det ut til, at Magnus skulle vinne. Sverre låg med ein liten Flote inne i Sognefjorden og hadde brent opp kvar einaste gard i Sogndal og den vesle byen Kaupanger, fyr di folket hadde sleget ihel sysselmennene hans og inkje ville gje bot. No trudde Magnus, at han hadde Sverre i fella, og styrde inn i Sognefjorden med ein flåte, som var mest dobbelt so stor, og råka birkebeinane i Norefjorden. Men Sverre førde mennene sine so klokt, og birkebeinane slost 106so djerveleg, at dei reiv sigeren til seg. Heklungane rømde frå småskipa opp på dei store, og tre store skip vart so mette med folk, at dei sakk. Magnus kasta seg i sjøen og drukna, og mange av dei beste stormennene frå Viki og Gulatingslogi fall. Sverre let gravsetja liket hans Magnus i Bergen med den største æra og heldt sjølv minnetala, og i den sa han, som sant var, at Magnus i mange måtar hadde vore ein god hovding. Han var berre 28 år, då han fall. 1184.

No var Sverre konge over heile landet. Han lønte birkebeinane sine, som dei fortente, og gjorde mange til lendmenn og syslemenn og let mange få rike giftarmål. Erkebispen Øystein, som hadde vore ein arg uven, forlikte seg med han, og det same gjorde fleire av dei gamle stormennene. Det danske herredømet i Viki vart det slutt med no.

Mangt og mykje vart anderleids no i Norig. Kongsmakta vart teke ut or hendene på stormennene. Sverre var etter den gamle arveretten odelsboren til kongedømet og turvte inkje tinga med bispar og lendmenn om det.

Bondestandet hadde etter kvart vorte meir demokratisk. (Sjå S. 102). Sverre arbeidde fyr eit sterkt kongedøme på demokratisk underlag, og gjorde mykje til, at det skulle halda fram soleids, som det hadde byrja. Han innsette fleire lagmenn i kvart lagdøme, som skulle skifta rett og avgjera tretter, so ålmugen, som inkje var logkunnig eller hadde råd til søksmål, kunne sleppe å fara til lagtinga. Skulle kongedømet verta sterkt, laut Sverre taka den store makta frå lendmennene, som desse i ufredsåra hadde rive til seg. Før hadde inkje kongane andre umbodsmenner enn 107aarmennerne, som var lite akta og trengde hjelp av lendmennene. Berre ender og då innsette dei syslemenn, som var storættad og vyrde menn, helst på dei stadene av riket, som kongen sjeldan kunne have tilsyn med sjølv. Då Sverre trengde pålitande embetsmenn, som det stod age av, innsette han alle stader syslemenn. Lendmennene hadde hovdingskapen liksom ein odel, men sysselmennene kunne kongen innsetja og avsetja, som han ville, og dei kunne aldri verta farlege fyr kongedømet, då dei inkje hadde anna makt enn den, dei fekk av kongen, og inkje hadde nokon ervd høvdingskap i bygdene å støtte seg til. Dei kravde inn innkomurne fyr kongen og svara på kongens vegne, når han hadde sak med nokon, og hadde tilsyn med rettargang og leidingsgreida og var politi. Ved detta miste lendmennene det overtaket, som dei hadde hatt, og landet fekk eit embetsstand, som det trengde til, då sjølvstyret hadde glidet ut or hendene på folket.

Kyrkja miste no den makta, ho hadde fenget på riksmøtet i Bergen. Erkebisp Eirik, som var komen etter Øystein, flydde til Danmark, men endå fekk Sverre hine bispane til å kryna og salva seg i Bergen, so ingen lenger skulle nekta han retten til kongedømet. Men paven heldt med erkebispen, og denne lyste Sverre i bann, det vil seie, lyste han ut or kyrkje-samfunnet. Då erkebispen på denne tida vart blind, la Sverre detta ut som ei Guds straff, og sa at bannstrålen hadde vendt seg mot hans eigne augur.

Men det var so mange, som inkje likte det nye tilstandet i Norig, og som hadde fenget vane på ufred og slåsting, at det reiste seg den eine flokken etter 108den andre, og Sverre fekk aldri ro. Sistpå fekk ein innful og sløg bisp, Nikolaus Arneson, reist ein flokk, som dei kalla baglarne (av bagall, ein bispestav), og desse fekk allstødt hjelp av danskane, som ville hemne seg på Sverre, fyr di han hadde teke att Viki, og baglarne vart farlegare enn alle hine, og snart loga striden over heile landet. Baglarne sette eld på Bergen, so 6 kyrkjer og mange hus brann opp, og Nikolaus bisp sjølv stod fyr denne ugjerninga. Sverre kom titt i stor naud, og sistpå lyste paven Innocens den tredje bann over Sverre og alle dei, som heldt med han, soleids, at alle vart lyste ut or kyrkje-samfunnet, alle kyrkjer skulle stengjast, og ingen verta jorda i kristi jord; prestane skulle bere hava lov til å døype born og skrifta folk, som låg på det siste. I Viki hata folket Sverre slik, at eingong kom det i hop minst 15,000 bønder frå heile Viki, radt frå Telemarki til Svinesund, og alle desse styrmde til Oslo mot Sverre. Men Sverre slo vikverjarne etter ein hard strid og vann fleire gonger på baglarne. Han gav ut eit stridsskrift mot prestane, som anten han sjølv eller ein av venene hans skreiv, og som endå er til, og i detta skriftet klaga han presteskapet både fyr lygn og anna vondt og la ut om, at han hadde kongedømet frå Gud og både rett og skyldnad til å styra både landet og kyrkja. Soleids stridde han med pen og sverd, til det endeleg såg ut til, at han skulle slaa ned alle fiendane sine. Men alt detta strevet og maset hadde teke slik på han, at han vart sjuk. Då var han i Tunsberg og hadde kringsett baglarne i borga på »Slotsberget«. Baglarne og hovdingen deira, Reidar Sendemann, heldt ut i 20 veker; då var baglarne so utsvelte, at dei vart 109sjuke og gav opp borga. Sverre, som støtt var god og mild, let passa dei sjuke baglarne, som det hadde vore hans eige folk, men endå døydde mange av dei. Straks etter siglde han til Bergen, og då let han reida opp ei seng fyr Reidar, som og var sjuk, på kongsskipet attmed hans eiga seng. Då dei kom til Bergen, tok sjukdomen hans Sverre til. Han bad venene sine lyfta seg opp i høgsetet sitt, og der døydde han. Han vart gravsett i domkyrkja med all den stas, som høver fyr ein konge, endå han var bannsett. 1202.

Sverre var omkring 50 år gamal, då han døydde. So nær som Harald Hardraade og Harald Haarfagre hadde ingen norsk konge vorte so gamal, og etter Sigurd Jorsalafar var han den einaste kongen, som sottdøydde.

Alle, jamvel uvenene hans, sa, at slik mann som Sverre hadde inkje vore i Norig i deira tid. Om han var kongsson eller inkje, kan ingen i vaare dagar segja fyr sant; men det er visst, at han hadde både hovud og hjarta til å vera konge.