85

Magnus hadde tri søner, Øystein og Sigurd og Olav, og alle tri vart kongar. Olav døydde ung. Øystein var ein vensæl og fredsæl styrar og kunnug i logerne og liknad paa Haakon Adalsteinsfostre og Olav Kyrre, men Sigurd var streng og hugad paa strid og liknad meir paa Harald Hardraade og Magnus Berrføtt.

Nokre aar fyrr desse vart kongar, hadde store herar fraa mange kristne land i Europa teket til aa fara til Jødeland og vilde taka detta landet fraa muhamedanarne, og dei hadde teket Jerusalem og eit stykke av landet og grunnlagt eit kristet rike der; men det vart hardt trengt av muhamedanarne, og det laut stendigt draga nye herar dit og hjelpa. Desse ferderne kallad dei krossferder, daa alle, som var med, sette ein raud kross paa den høgre oksli. Dei trudde, at detta var ei heilag gjerning, og at kvar den, som fall paa ei slik ferd, var viss paa himmerike. Mange nordmenner fekk og hug paa ei slik ferd, baade fyr di dei var ivrige kristne, og fyr di detta var liksom ei vikingferd, og dei vilde, at ein av kongarne skulde vera førar. Daa samlad kongarne ein flote paa 60 skip og 10,000 utvalde stridsmenner, som alle ihop var friviljuge, og Sigurd vart hovding. Floten stakk i sjøen i 1107 og siglde fyrst til England 86og sidan til Spania og slo ein stor muhamedansk sjørøvar-flote ved Portugal og hjelpte dei kristne i Portugal mot muhamedanarne, som hadde teket det meste av landet, og vann fleire slag. Derfraa siglde den norske floten gjenom Gibraltarsundet og slo muhamedanarne, kor dei møtte dei, og øydelagde muhamedanske røvarborger og fekk uhorveleg myket herfang, og kom til Sud-Italia. Der hadde normanner fraa Normandi vunnet eit stort herredøme og grunnlagt det riket, som sidan fekk namnet kongeriket Neapel og stod til 1860. Dei hadde teket heile Sud-Italia fraa den greske kjeisaren og Sicilia fraa muhamedanarne. Normannerne tok mot nordmennerne, frændarne sine, med stor stas, og Sigurd utnemnde hertug Roger i Apulia (i Neapel) til konge. Derfraa siglde han til Jødeland, og der tok Balduin, kongen i det kristne riket der, kjærleg imot han og bad han um hjelp mot muhamedanarne. Detta lovad Sigurd, men fyrst gjekk han til Kristi grav og andre heilage stader i Jerusalem og laugad seg i Jordan, og fekk ein spon av den heilage krossen, mot at han skulde innføra tiend og fremja kristendomen i alle maatar, naar han kom heim, og gjera eit erkebispedøme fyr Norig. Etter detta hjelpte Sigurd med aa taka byen Sidon. Balduin kringsette byen paa landsida, og Sigurd lagde seg utanfyr paa sjøsida, og ein veldig ægyptisk flote drog seg undan fyr den norske floten. Sidon laut snart etter gjeva seg, og daa siglde den norske floten til Konstantinopel gjenom Dardanellerne med sidevind, og folk stod paa land og bisnad paa den lange rad med silkestriputte segl. Den greske kjeisaren tok imot dei med stor stas. Mange av nordmennerne tok tenesta der millom væringarne, og mange var fallne 87paa ferdi, og difyr drog Sigurd landvegen gjenom Ungarn og Tyskland til Danmark, og derfraa siglde han paa eitt skip til Norig. Daa hadde han voret burte i 4 aar, og alle var samstellte um, at ingen hadde gjort større heidersferd fraa Norig. Etter detta fekk Sigurd tilnamnet Jorsalafar (Nordmennerne kallad Jerusalem fyr Jorsalir).

Medan Sigurd var ute, styrde Øystein godt heime. Jamteland hadde høyrt til Sverik alt fraa slaget ved Svolder, men no fekk Øystein jamtarne til aa gjeva seg under Norig godviljugt.¹) Han bøtte paa logerne i mange maatar og bygde ror-buder i Vaagen i Lofoten fyr dei, som dreiv fiske, og gjorde ei hamn ved Agdenes og sette upp sjømerke og bygde fjellstovur paa Dovre, so ferdafolk kunne hava tak yver hovudet, og bygde kyrkjur og andre store bygningar. Det var inkje aa undrast paa, at han var elskad av folket, men han og Sigurd var inkje vidare gode vener, av di dei var so ulike i lynne; men det kom aldri til strid. Øystein døydde 1122, og heile folket syrgde paa han.

Sigurd arbeidde trutt paa aa fremja kristendomen. Han gjorde ei krossferd til det svenske landskapet Smaaland, som var heidensk endaa, og kristnad det. Han gjorde eit nytt bispedøme i Stavanger og bygde ei domkyrkja der,²) og venteleg var det han og, som bygde St. Hallvards-kyrkja, domkyrkja i Oslo, so Norig no hadde 4 faste bispestolar, Nidaros, Bergen, Stavanger og Oslo. Færøyarne fekk og ein bispestol paa denne 88tidi, og bispen paa Sudrøyarne og Man og Orknøybispen kom meir under den norske kyrkja enn fyrr. Norig fekk inkje nokot erkebispedøme endaa, men dei norske bisparne, som fyrr hadde voret under erkebispen i Bremen fyr det meste, stod no under erkebispen i Lund (fraa aar 1104). Fleire kloster vart stiftad av Øystein og Sigurd. Sigurd fekk innført tiend i Norig, det vil segja, at alle folk kvart aar skulde betala tiendeparten av all innkoma si; bispen, prestarne, kyrkja og dei fatige skulde hava kvar sin fjordepart. Hermed vart prestestandet med ein gong rikt og megtigt. Dei fleste andre staderne i Europa var alt tiendi innførd, og prestarne hadde inkje lov til aa gifta seg (coelibat), og ved det vart prestestandet liksom eit rike fyr seg sjølv, som stod under paven og tidt var sterkare enn kongen og adelen. Men i Norig var det mange prestar, som giftad seg, og prestestandet skilde seg inkje so myket ut fraa folket og kongsmagti.

Medan Sigurd og brødrarne hans livde, var Norig megtigare og rikare enn fyrr. Handel og skipsfart treivst utifraa godt, og folket var fritt og lukkelegt. Kongarne hadde strakst i fyrstningi avlyst fleire paalegg, som endaa var att fraa Svein Alfivasons tid, og detta gjorde myket til at folket likad seg. I dei siste aari, Sigurd livde, var han tidt hugsjuk og stundom reint galen; men folket minntest, kor gode han og Øystein hadde voret, og heldt seg rolegt.

Paa Island hadde det lenge voret fredsamt, fraa di kristendomen vann seg fram, og bisparne hadde styrt mest¹). Island fekk paa denne tidi ein ny bispestol 89paa Holar, umfram den, som var fyrr paa Skaalholt. Den islendske kyrkja stod liksom den norske under erkebispen i Lund. Grønland fekk seg og ein bispestol paa Gardar.

Nokre aar fyrr Sigurd døydde kom det ein mann, Harald Gille, fraa Irland og stod paa, at han var son hans Magnus Berrføtt. Sigurd let Harald ganga berrføtt yver 9 gloande plogjarn, og daa føterne hans var uskadde, godkjende Sigurd han fyr halvbroder sin. Detta vart ei stor ulukka fyr landet. Alle, som var ættad fraa Harald Haarfagre, hadde rett til kongedømet, anten dei var ægtefødde elder inkje. Daa no Sigurd gav Harald lov til aa visa ætti si ved jarnburd 1) og prestarne kunne stella det slik, at det gjekk godt elder ille med jarnburden, so kom seinare den eine etter den andre og gav seg ut fyr kongssøner. Prestarne fekk meir magt enn godt var, og ei lang uroleg tid tok til, strakst Sigurd fall fraa, 1130.

Bokrike grunnlagt. Paa denne tidi vart grunnvollen lagd til det gamle norske (norrøne) bokriket. Nordmennerne hadde alltid voret glade i skaldskap og sogur. Tjodolv fraa Kvin (Kvinesdal i Lister futeri) 90kvad fyr Harald Haarfagre, og Øyvind Finnsson Skaldespillar fyr Haakon Adalsteinsfostre, islendingarne Hallfred Vandrædaskald fyr Olav Tryggvason og Sigvat Tordsson fyr Olav den heilage og Magnus den gode. Av andre skaldar er dei merkelegaste islendingen Egil Skallagrimsson og den norske kongen Harald Hardraade. Men dei kvædi, dei kvad, og dei sogurne, som vart fortalde, vart fyr det meste inkje uppskrivne, daa runerne inkje var laglege til aa skriva med. Men daa kristendomen hadde vunnet seg heiltupp fram, vart kunnskapen større, og dei latinske bokstavarne kom i bruk. Det var ei lukka, at kristendomen kom til Norig og Island fraa England, av di dei engelske prestarne aldri vanvyrde det folkelege, jamvæl um det inkje høvde so godt med kristendomen. I Sverik og Danmark, som var kristnad av tyske missionærar, kom det inkje upp nokot folkelegt bokrike, og der vart Latin bokmaal; men i Norig let prestarne skaldskapen vera i fred, endaa han hekk ihop med den heidenske trui, og landsmaalet, Norrøna, kom til æra. Det fyrste, som vart uppskrivet, var Frostatingslogi under Magnus den gode, og dei islendske logerne, daa Sigurd Jorsalafar livde. (1117.) Baade desse logbøkerne vart kallad »Graagaasi«. Strakst etter tok islendingarne Are Torgilsson og Sæmund Sigfusson til aa skriva upp gamle og nye hendingar paa Island og i Norig. Baade tvo var prestar og hadde tilnamnet »frode« (vise, som er kunnuge i historia) ¹). 91Alt fraa di islendingarne vandrad ut fraa heimlandet, hadde dei meir enn hine nordmennerne lagt seg etter skaldskap og soge-forteljing, og no paa denne tidi var det mest islendingar, som lagde seg etter bokskriving. Det var den lettaste maaten fyr ein islending aa koma inn i den norske kongs-hirdi paa, naar han var ein god soge-mann og kunne kveda og fortelja um storverki til kongarne og andre hovdingar. Det vart til det, at islendingarne fyr det meste tok paa seg detta gjerefaret, og difyr vart det mindre torv fyr nordmennerne til aa kveda og skriva.

I Norig og paa Island vart Latin berre kyrkjemaal, men landsmaalet vart bokmaal, og grunnlaget vart lagt til eit bokrike, som hev voret til æra og pryda fyr folket.

85

Magnus hadde tre søner, Øystein og Sigurd og Olav, og alle tre vart kongar. Olav døydde ung. Øystein var ein vensæl og fredsæl styrar og kunnig i lovene og liknad på Haakon Adalsteinsfostre og Olav Kyrre, men Sigurd var streng og huga på strid og liknad meir på Harald Hardraade og Magnus Berrføtt.

Nokre år før desse vart kongar, hadde store hærar frå mange kristne land i Europa teke til å fara til Jødeland og ville taka detta landet frå muhamedanarne, og dei hadde teke Jerusalem og eit stykke av landet og grunnlagt eit kristent rike der; men det vart hardt trengt av muhamedanarne, og det laut stendig draga nye hærar dit og hjelpa. Desse ferdene kalla dei krossferder, då alle, som var med, sette ein raud kross på den høgre oksli. Dei trudde, at detta var ei heilag gjerning, og at kvar den, som fall på ei slik ferd, var viss på himmerike. Mange nordmenn fekk og hug på ei slik ferd, både fyr di dei var ivrige kristne, og fyr di detta var liksom ei vikingferd, og dei ville, at ein av kongane skulle vera førar. Då samla kongane ein flåte på 60 skip og 10,000 utvalde stridsmenn, som alle i hop var friviljuge, og Sigurd vart hovding. Flåten stakk i sjøen i 1107 og siglde fyrst til England 86og sidan til Spania og slo ein stor muhammedansk sjørøvar-flåte ved Portugal og hjelpte dei kristne i Portugal mot muhamedanarne, som hadde teke det meste av landet, og vann fleire slag. Derfrå siglde den norske flåten gjennom Gibraltarsundet og slo muhamedanarne, kor dei møtte dei, og øydelagde muhammedanske røvarborger og fekk uhorveleg mykje herfang, og kom til Sud-Italia. Der hadde normanner frå Normandi vunne eit stort herredøme og grunnlagt det riket, som sidan fekk namnet kongeriket Neapel og stod til 1860. Dei hadde teke heile Sud-Italia frå den greske keisaren og Sicilia frå muhamedanarne. Normannerne tok mot nordmennene, frændarne sine, med stor stas, og Sigurd utnemnde hertug Roger i Apulia (i Neapel) til konge. Derfrå siglde han til Jødeland, og der tok Balduin, kongen i det kristne riket der, kjærleg imot han og bad han om hjelp mot muhamedanarne. Detta lova Sigurd, men fyrst gjekk han til Kristi grav og andre heilage stader i Jerusalem og lauga seg i Jordan, og fekk ein spon av den heilage krossen, mot at han skulle innføra tiend og fremja kristendomen i alle måtar, når han kom heim, og gjera eit erkebispedøme fyr Norig. Etter detta hjelpte Sigurd med å taka byen Sidon. Balduin kringsette byen på landsida, og Sigurd la seg utanfor på sjøsida, og ein veldig egyptisk flåte drog seg undan fyr den norske flåten. Sidon laut snart etter gjeva seg, og då siglde den norske flåten til Konstantinopel gjennom Dardanellerne med sidevind, og folk stod på land og bisnad på den lange rad med silkestriputte segl. Den greske keisaren tok imot dei med stor stas. Mange av nordmennene tok tenesta der mellom væringane, og mange var falne 87på ferda, og difor drog Sigurd landvegen gjennom Ungarn og Tyskland til Danmark, og derfrå siglde han på eitt skip til Norig. Då hadde han vore borte i 4 år, og alle var samstellte om, at ingen hadde gjort større heidersferd frå Norig. Etter detta fekk Sigurd tilnamnet Jorsalafar (Nordmennerne kalla Jerusalem fyr Jorsalir).

Medan Sigurd var ute, styrde Øystein godt heime. Jamteland hadde høyrt til Sverik alt frå slaget ved Svolder, men no fekk Øystein jamtane til å gje seg under Norig godviljugt.¹) Han bøtte på lovene i mange måtar og bygde ror-buder i Vaagen i Lofoten fyr dei, som dreiv fiske, og gjorde ei hamn ved Agdenes og sette opp sjømerke og bygde fjellstover på Dovre, so ferdafolk kunne hava tak over hovudet, og bygde kyrkjer og andre store bygningar. Det var inkje å undrast på, at han var elska av folket, men han og Sigurd var inkje vidare gode vener, av di dei var so ulike i lynne; men det kom aldri til strid. Øystein døydde 1122, og heile folket sørgde på han.

Sigurd arbeidde trutt på å fremja kristendomen. Han gjorde ei krossferd til det svenske landskapet Smaaland, som var heidensk endå, og kristna det. Han gjorde eit nytt bispedøme i Stavanger og bygde ei domkyrkja der,²) og venteleg var det han og, som bygde St. Hallvards-kyrkja, domkyrkja i Oslo, so Norig no hadde 4 faste bispestolar, Nidaros, Bergen, Stavanger og Oslo. Færøyarne fekk og ein bispestol på denne 88tida, og bispen på Sudrøyarne og Man og Orknøybispen kom meir under den norske kyrkja enn før. Norig fekk inkje noko erkebispedøme endå, men dei norske bispane, som før hadde vore under erkebispen i Bremen fyr det meste, stod no under erkebispen i Lund (frå år 1104). Fleire kloster vart stifta av Øystein og Sigurd. Sigurd fekk innført tiend i Norig, det vil seie, at alle folk kvart år skulle betala tiendeparten av all innkoma si; bispen, prestane, kyrkja og dei fattige skulle hava kvar sin fjerdepart. Hermed vart prestestandet med ein gong rikt og mektig. Dei fleste andre stadene i Europa var alt tienda innført, og prestane hadde inkje lov til å gifta seg (coelibat), og ved det vart prestestandet liksom eit rike fyr seg sjølv, som stod under paven og titt var sterkare enn kongen og adelen. Men i Norig var det mange prestar, som gifta seg, og prestestandet skilde seg inkje so mykje ut frå folket og kongsmakta.

Medan Sigurd og brødrane hans livde, var Norig mektigare og rikare enn før. Handel og skipsfart treivst utifrå godt, og folket var fritt og lukkeleg. Kongane hadde straks i fyrstninga avlyst fleire pålegg, som endå var att frå Svein Alfivasons tid, og detta gjorde mykje til at folket likte seg. I dei siste åra, Sigurd livde, var han titt hugsjuk og stundom reint galen; men folket minntest, kor gode han og Øystein hadde vore, og heldt seg roleg.

Paa Island hadde det lenge vore fredsamt, frå di kristendomen vann seg fram, og bispane hadde styrt mest¹). Island fekk på denne tida ein ny bispestol 89på Holar, omfram den, som var før på Skaalholt. Den islandske kyrkja stod liksom den norske under erkebispen i Lund. Grønland fekk seg og ein bispestol på Gardar.

Nokre år før Sigurd døydde kom det ein mann, Harald Gille, frå Irland og stod på, at han var son hans Magnus Berrføtt. Sigurd let Harald ganga berrføtt over 9 gloande plogjarn, og då føtene hans var uskadde, godkjende Sigurd han fyr halvbror sin. Detta vart ei stor ulukka fyr landet. Alle, som var ætta frå Harald Haarfagre, hadde rett til kongedømet, anten dei var ektefødde eller inkje. Då no Sigurd gav Harald lov til å visa ætta si ved jarnburd 1) og prestane kunne stella det slik, at det gjekk godt eller ille med jarnburden, so kom seinare den eine etter den andre og gav seg ut fyr kongssøner. Prestane fekk meir makt enn godt var, og ei lang uroleg tid tok til, straks Sigurd fall frå, 1130.

Bokrike grunnlagt. Paa denne tida vart grunnvollen lagd til det gamle norske (norrøne) bokriket. Nordmennene hadde alltid vore glade i skaldskap og soger. Tjodolv frå Kvin (Kvinesdal i Lister futeri) 90kvad fyr Harald Haarfagre, og Øyvind Finnsson Skaldespillar fyr Haakon Adalsteinsfostre, islendingane Hallfred Vandrædaskald fyr Olav Tryggvason og Sigvat Tordsson fyr Olav den heilage og Magnus den gode. Av andre skaldar er dei merkelegaste islendingen Egil Skallagrimsson og den norske kongen Harald Hardraade. Men dei kvædi, dei kvad, og dei sogurne, som vart fortalde, vart fyr det meste inkje oppskrivne, då runene inkje var laglege til å skriva med. Men då kristendomen hadde vunne seg heiltupp fram, vart kunnskapen større, og dei latinske bokstavane kom i bruk. Det var ei lukka, at kristendomen kom til Norig og Island frå England, av di dei engelske prestane aldri vanvyrde det folkelege, jamvel om det inkje høvde so godt med kristendomen. I Sverik og Danmark, som var kristna av tyske misjonærar, kom det inkje opp noko folkeleg bokrike, og der vart Latin bokmål; men i Norig let prestane skaldskapen vera i fred, endå han hekk i hop med den heidenske trua, og landsmålet, Norrøna, kom til æra. Det fyrste, som vart oppskrive, var Frostatingslogi under Magnus den gode, og dei islandske lovene, då Sigurd Jorsalafar livde. (1117.) Både desse logbøkerne vart kalla »Graagaasi«. Straks etter tok islendingane Are Torgilsson og Sæmund Sigfusson til å skriva opp gamle og nye hendingar på Island og i Norig. Både to var prestar og hadde tilnamnet »frode« (vise, som er kunnige i historia) ¹). 91Alt frå di islendingane vandra ut frå heimlandet, hadde dei meir enn hine nordmennene lagt seg etter skaldskap og soge-forteljing, og no på denne tida var det mest islendingar, som la seg etter bokskriving. Det var den lettaste måten fyr ein islending å koma inn i den norske kongs-hirda på, når han var ein god soge-mann og kunne kvede og fortelja om storverka til kongane og andre hovdingar. Det vart til det, at islendingane fyr det meste tok på seg detta gjerefaret, og difor vart det mindre torv fyr nordmennene til å kvede og skriva.

I Norig og på Island vart Latin berre kyrkjemål, men landsmålet vart bokmål, og grunnlaget vart lagt til eit bokrike, som har vore til æra og pryda fyr folket.