79

Harald hadde tvo søner, Magnus og Olav, og baade tvo vart kongar. Strakst baud Svein Ulvsson ut ein her, daa beste helvti av den norske leidingsheren var fallen i England, men nordmennerne samlad ein her dei og, og det vart gjort fred millom Norig og Danmark. Strakst etter døydde Magnus, og sidan styrde Olav aaleine. Han var mild og fredsam, men styrde sterkt og. Han fekk namnet Olav Bonde elder Olav Kyrre (kyrr, det same som roleg), og heile folket elskad han. Norig gjekk myket fram i mange maatar i hans tid. Der var gode aaringar, og handelen tok til. Han grunnlagde Bjørgvin (Bergen), som snart vart den største handelsplassen i Norig. Konghelle (ved Gjøtaelvi) og Stavanger kom og upp paa denne tidi, og alle dei eldre byarne gjekk fram, Nidaros, Sarpsborg, Oslo og Tunsberg. (Tunsberg var den eldste av byarne og var komen upp i staden fyr det gamle Skiringssal). Der var fred 80og ro i landet, og kristendomen gjorde folket mildare. Trælarne fekk etterkvart fridomen att¹), og vikingferderne vart det reint slutt med. Dei totte det var synd aa herja i kristne land, og dessutan var dei landi, som vikingarne fyrr hadde heimsøkt, so sterke no, at det var raadlaust aa herja der, og daa trældomen høyrde upp, lønte det seg inkje aa fanga folk, daa ingen vilde kaupa dei.

Fyrr Olav vart konge, var det tri bispar i Norig, ein fyr kvart av dei tri store lagdøme. Desse bisparne hadde voret ved kongens hird elder reist umkring i landet og uppbygt folket der det trengdest, men no tok Olav paa aa faa i stand faste bispestolar. Han bygde ei dom-kyrkja (bispe-kyrkja, »krist-kyrkja«) i Nidaros, den same som stend endaa, og der sette han kista hans Olav den heilage. Han tok paa og bygde ei domkyrkja i Bergen og, og det var meiningi aa flytja heilagdomen hennar St. Sunniva dit, men kyrkja vart inkje ferdig, medan Olav livde. Bispen i Eidsivalagdømet fekk inkje helder si domkyrkja fyrr etter Olav var sloknad. Daa vart Oslo hovudsætet fyr detta tridje bispedømet og fekk ei domkyrkja, St. Hallvards-kyrkja, og heilagdomen hans St. Hallvard vart førd dit. Bisparne, som fyrr hadde voret berre liksom den øvste kapellanen hjaa kongen, fekk no meir magt enn fyrr, men det vart inkje nokot bispevelde, daa bisparne liksom fyrr stod under kongen og vart utnemnde av kongen.

Nordmennerne paa Orknøyarne og i Dublin hadde fenget faste bispestolar og domkyrkjur nokre aar fyrr, 81og ved detta leitet vart det ein bispestol paa Island og, og ei domkyrkja uppsett paa garden Skaalholt.

Nordmennerne hadde fyrr fyr det meste butt paa gardarne sine paa landet, men paa denne tidi kom bylivet upp, daa byarne vart større og det vart fleire av dei. Bymennerne kom tidt ihop og hadde store drikkelag, som dei heldt paa umgang (»kvirvingsdrykkjur«). Dei som var med, kallad seg fyr »kvirvings-brødrar« og hjelpte kvarandre, naar nokon leid vondt elder urett. I Nidaros hadde brødrarne so myket magt, at dei hadde uppsett ei kyrkja og hadde si eigi klokka, som kallad dei ihop, naar det trengdest. Men brødrarne for inkje stødt so fredsamt aat, er det von, og difyr skipad Olav Kyrre faste »gilde« elder samlag, som skulde hava møti sine i eit hus, gildeskaale, som var bygt til det bruket. Dei fekk strenge loger, og prestarne skulde hava tilsyn med dei. Kongen sjølv og dei beste mennerne skreiv seg inn i desse gildi, og kvinnur og kunne faa vera med; paa denne maaten kunne inkje stygg aatferd faa nokon inngang der. Brødrarne skulde liksom fyrr hjelpa kvarandre, og detta gjorde daa mest same nytta som assuranceselskap og sjukekassur og slikt i vaare dagar. Slike gilde hadde dei mange stader paa landet og, der det var nokot tettgrendt.

Under Olav Kyrre vart klædebunaden myket finare, og rikmennerne klædde seg myket etter engelske og normanniske motar. Husi vart betre innreidde. Golvet vart steinlagt, og dei sette upp omnar. Istadenfyr dei gamle gluggarne, kom vindaugur med glas i bruk etterkvart. Olav innførde paa kongsgarden bikarar istadenfyr dei gamle drikkehorni, som hadde gjenget fraa mann til mann i laget, og han utnemnde nokre av hird-

6

82mennerne til skutelsveinar, som stod fyr bordenden og skjenkte fyr kongen og andre stormenner, og han hadde kjertesveinar, som heldt likso mange brennande kjerte elder ljos, som det var høge gjester i laget. Kjertesveinarne var unge menner av god ætt, som paa denne maaten lærde god livemaate paa kongsgarden. Daa det no trengdest fleire folk paa kongsgarden enn fyrr, gjorde Olav hirdi dubbelt so stor, og heldt 120 hirdmenner og 60 gjester og 60 huskarlar.

Olav styrde med æra i 27 aar og døydde paa sotteseng. Den tidi, han styrde, var den beste og lukkelegaste, som Norig endaa hadde havt, og landet var komet til vælmagt.

79

Harald hadde to søner, Magnus og Olav, og både to vart kongar. Straks baud Svein Ulvsson ut ein her, då beste helvta av den norske leidingsheren var fallen i England, men nordmennene samla ein her dei og, og det vart gjort fred mellom Norig og Danmark. Straks etter døydde Magnus, og sidan styrde Olav åleine. Han var mild og fredsam, men styrde sterkt og. Han fekk namnet Olav Bonde eller Olav Kyrre (kyrr, det same som roleg), og heile folket elska han. Norig gjekk mykje fram i mange måtar i hans tid. Der var gode åringar, og handelen tok til. Han grunnla Bjørgvin (Bergen), som snart vart den største handelsplassen i Norig. Konghelle (ved Gjøtaelvi) og Stavanger kom og opp på denne tida, og alle dei eldre byane gjekk fram, Nidaros, Sarpsborg, Oslo og Tunsberg. (Tunsberg var den eldste av byane og var komen opp i staden fyr det gamle Skiringssal). Der var fred 80og ro i landet, og kristendomen gjorde folket mildare. Trælane fekk etter kvart fridomen att¹), og vikingferdene vart det reint slutt med. Dei tykte det var synd å herja i kristne land, og dessutan var dei landa, som vikingane før hadde heimsøkt, so sterke no, at det var rådlaust å herja der, og då trældomen høyrde opp, lønte det seg inkje å fanga folk, då ingen ville kaupa dei.

Før Olav vart konge, var det tre bispar i Norig, ein fyr kvart av dei tre store lagdøme. Desse bispane hadde vore ved kongens hird eller reist omkring i landet og oppbygt folket der det trengdest, men no tok Olav på å få i stand faste bispestolar. Han bygde ei dom-kyrkja (bispe-kyrkja, »krist-kyrkja«) i Nidaros, den same som står endå, og der sette han kista hans Olav den heilage. Han tok på og bygde ei domkyrkja i Bergen og, og det var meininga aa flytja heilagdomen hennar St. Sunniva dit, men kyrkja vart inkje ferdig, medan Olav livde. Bispen i Eidsivalagdømet fekk inkje heller si domkyrkja før etter Olav var slokna. Då vart Oslo hovudsetet fyr detta tredje bispedømet og fekk ei domkyrkja, St. Hallvards-kyrkja, og heilagdomen hans St. Hallvard vart førd dit. Bispane, som før hadde vore berre liksom den øvste kapellanen hjå kongen, fekk no meir makt enn før, men det vart inkje noko bispevelde, då bispane liksom før stod under kongen og vart utnemnde av kongen.

Nordmennene på Orknøyarne og i Dublin hadde fenget faste bispestolar og domkyrkjer nokre år før, 81og ved detta leitet vart det ein bispestol på Island og, og ei domkyrkja oppsett på garden Skaalholt.

Nordmennene hadde før fyr det meste butt på gardane sine på landet, men på denne tida kom bylivet opp, då byane vart større og det vart fleire av dei. Bymennene kom titt i hop og hadde store drikkelag, som dei heldt på omgang (»kvirvingsdrykkjur«). Dei som var med, kalla seg fyr »kvirvings-brødrar« og hjelpte kvarandre, når nokon leid vondt eller urett. I Nidaros hadde brødrane so mykje makt, at dei hadde oppsett ei kyrkja og hadde si eiga klokka, som kalla dei i hop, når det trengdest. Men brødrane for inkje støtt so fredsamt åt, er det von, og difor skipa Olav Kyrre faste »gilde« eller samlag, som skulle hava møta sine i eit hus, gildeskåle, som var bygt til det bruket. Dei fekk strenge lover, og prestane skulle hava tilsyn med dei. Kongen sjølv og dei beste mennene skreiv seg inn i desse gildi, og kvinner og kunne få vera med; på denne måten kunne inkje stygg åtferd få nokon inngang der. Brødrane skulle liksom før hjelpa kvarandre, og detta gjorde då mest same nytta som assuranceselskap og sjukekasser og slikt i vaare dagar. Slike gilde hadde dei mange stader på landet og, der det var noko tettgrendt.

Under Olav Kyrre vart kledebunaden mykje finare, og rikmennene kledde seg mykje etter engelske og normanniske motar. Husa vart betre innreidde. Golvet vart steinlagt, og dei sette opp omnar. I staden for dei gamle gluggane, kom vindauge med glas i bruk etter kvart. Olav innførte på kongsgarden bikarar i staden for dei gamle drikkehorna, som hadde gått frå mann til mann i laget, og han utnemnde nokre av hird-

6

82mennene til skutelsveinar, som stod fyr bordenden og skjenkte fyr kongen og andre stormenn, og han hadde kjertesveinar, som heldt likso mange brennande kjerte eller ljos, som det var høge gjester i laget. Kjertesveinane var unge menn av god ætt, som på denne måten lærde god livemaate på kongsgarden. Då det no trengdest fleire folk på kongsgarden enn før, gjorde Olav hirda dobbelt so stor, og heldt 120 hirdmenn og 60 gjester og 60 huskarlar.

Olav styrde med æra i 27 år og døydde på sotteseng. Den tida, han styrde, var den beste og lukkelegaste, som Norig endå hadde hatt, og landet var kome til velmakt.