74

Daa Magnus var sloknad, tingad Harald med den norske heren um aa hjelpa han til aa verta konge i Danmark; daa vilde nordmennerne alltid verta yvermenner yver danskarne, sagde han. Men Einar Tambeskjelvar sagde, at han vilde helder fylgja liket aat fosterson sin til Nidaros, og at han helder vilde fylgja Magnus daud, enn nokon annan konge livande. Daa laut Harald draga til Norig, og danskarne tok Svein til konge, men Harald herjad i Danmark kvar einaste sumar i fleire aar, og for fram med mord og brand som ein viking av det gamle slaget, og brende byarne Aarhus og Slesvik, og kvar haust kom han til Norig med stort herfang, men kunne aldri festa fot i Danmark. Fleire gonger kom Svein yver han med stor yvermagt, men Harald var for snartenkt. Eingong kastad han yver bord tome tunnur og timber og sette dei danske fangarne ovanpaa og let dei driva paa sjøen, og medan Svein bergjad folket, slapp Harald undan.

Han var ein dugande, men streng styrar; han lagde harde paalegg paa bønderne og agad storhovdingarne. Dei største av desse var Haakon Ivarsson, som var ættad fraa Haakon Ladejarl, og Einar Tambeskjelvar, som var gift med Bergljot, dotter til Haakon Ladejarl. Einar talad stødt mot kongen paa tingi og sagde ende ut, at bønderne vilde inkje tola urett av han. Han hadde myket folk um seg, og eingong kom han til 75Nidaros med 500 Mann. Harald totte detta bar reint av og lokkad Einar inn i kongsgarden og drap han og Eindride, son hans. Daa sende Bergljot bod til Haakon Ivarsson og bad han hemna Einar, og det var med stor naud, at Harald fekk i stand forlik. Finn Arneson hadde hjelpt han til forlik, mot at Kalv, broder hans, skulde faa lov til aa koma heim til Norig. Men Harald braut forliket, og inkje lenge etter, daa han var paa ei vikingferd i Danmark, sende han Kalv upp i landet med ein liten styrke, og daa Kalv vart yverfallen av danskarne, sende han inkje hjelp, og Kalv fall. Daa vart Finn so hatig paa kong Harald, at han for til Danmark og vart jarlen hans Svein. Soleids kuad Harald stormennerne.

Harald gjorde myket til aa binda Viki til kongsætti og dei andre norske landsluterne, daa Viki fyrr hadde voret under dei danske kongarne og hadde myket samferdsel med Danmark. Han grunnlagde byen Oslo, daa han saag, at det kunne verta ein god handelsplass her, og herifraa kunne han lettare hava eit auga med Danmark. Han gav Oslo ein heilagdom, St. Hallvard (Hallvard hadde voret syskenbarnet til kong Harald), og St. Hallvard vart no det same fyr Viki, som St. Olav fyr Trondheim og heile Norig, ei æra fyr landet og ei studning fyr kongsmagti. Paa Vestlandet var der og ein heilagdom, St. Sunniva.

Erkebisparne i Bremen hadde herredømet yver den danske og svenske kyrkja, daa det var dei, som hadde fenget Danmark og Sverik umvende, men Norig var umvendt av kongarne sine og av prestar fraa England. Daa Harald var konge, gjorde erkebisp Adalbert av Bremen krav paa herredøme yver den norske kyrkja 76og, men Harald svarad: »Eg veit inkje, kven annan er rett erkebisp og styrar her i Norig enn eg sjølv, kong Harald Sigurdsson.«

Som ventande var med so myndig konge som Harald, heldt han uppe det norske herredømet yver skattlandi. Han gjorde kongedømet sterkt, og det var god fred innanlands i hans tid, og ingen fiende herjad i landet, men den norske leidingsheren og lendmennerne vann seg herfang i Danmark, og handelen paa utlandet tok til. Han var snild med islendingarne, og eingong, daa det var uaar paa Island, hjelpte han dei, og difyr kvad dei mange kvæde til hans æra.

Daa Harald hadde herjat i mange aar paa Danmark, kom det endeleg til eit stort slag millom nordmennerne og danskarne utanfyr Nisaa i Halland, 1062. Svein hadde 360 skip, og Harald bere helvti so mange, daa han hadde sendt leidingsheren heim. Mange raadde Harald til aa fly, men han svarad, at fyrr skulde dei falla alle ihop, den eine tvert yver den andre. Slaget tok til i kveldingi og varde heile natti. Ut paa morgonsida gjekk Harald upp paa skipet hans Svein og hogg ned mannskapet fraa stamn til stamn. Daa tok storhopen av danskarne til aa fly, men meir enn 70 danske skip vart liggjande etter, reint folketome. Svein bergjad seg med naud; Finn Arneson, som no var gamall og mest blind, vilde inkje fly og vart fangad, men Harald bere ertad han ei stund fyr moro skuld og gav han fri.

Harald hadde ingi nytte av denne store sigeren, og tvo aar etter gjorde kongarne fred.

Daa Hordaknut døydde, vart Edvard Konfessor av den gamle engelske kongsætti konge i England. Magnus den gode meinte, at han hadde erverett til England 77etter Hordaknut, men han kunne inkje tenkja paa aa leggja England under seg, daa Svein Ulvsson (Estridsson) stødt hindrad han. Edvard døydde 1066, og no vart verbror hans, Harald Godvinsson, konge. Men Harald hadde ein broder, Toste, som var misnøgd med detta og kom til Norig og talde kong Harald Sigurdsson til ei englandsferd, og sagde, at dei fleste engelske hovdingarne vilde hjelpa han. Nordmennerne var litet hugad paa denne vaagsame ferdi og spaadde Harald ymist, men det hjelpte inkje, og Harald baud ut halv leiding av skip og mannskap og stakk i sjøen med innpaa 240 skip, umfram smaaskutur og førsleskip, og styrde til Orknøyarne. Der hadde Torfinn jarl sloknat, og daa hadde han styrt i 50 aar. Han hadde tvo søner, og desse fylgde Harald paa ferdi, og heren voks upp til innpaa 30,000 mann. Herfraa siglde Harald til England, og der kom Toste til han med mannskap, og dei vann eit stort slag ved Fulford tett ved byen York, og York baud seg til aa yvergjeva seg og senda Harald gislar. Harald laag um bord paa skipi natti etter, men andre dagen gjekk han paa land, den 25de september, og vilde nemna ut styrarar i York og heradet. Han tok med seg tvo tridjepartar av heren, og daa det var varmt vedr, tok dei inkje brynjur paa, og drog sorglause fram. Men daa dei kom til Standford-bru, ei mil fraa York, fekk dei sjaa ein uhorveleg stor her, som kom imot dei. Det var den engelske kongen, Harald Godvinsson, som kvelden fyreaat var komen til York med ein her, dubbelt so stor som den norske og ypparleg væpnad, og ein styrke af hestfolk, er det fortalt. Harald vilde inkje fly, men sende bod til skipi etter resten av heren og stellte upp mennerne sine i 78ein stor ring. Han let dei, som stod fremst, setja spjotskafti i jordi og snu oddarne mot det engelske hestfolket. Dei, som stod attanfyr, skulde snu oddarne mot hestarne. Engelskmennerne reid fram mot nordmennerne, men kunne inkje brjota fylkingi deira og reid fraa att til eit nytt stormlaup. Daa trudde nordmennerne, som inkje var vande til aa slaast med hestfolk, at engelskmennerne flydde, og so gjekk dei ut or fylkingi og sette etter. Men daa samlad hestfolket seg att og sette inn paa det brynjelause norske fotfolket og fekk snart yvertaket. Harald gjekk fram som ei kjempa og slo til baade sidurne, og alt hopad undan, der han gjekk fram. Daa fekk han ei pil i strupen og fall.

No vart det eit stans i slaastingi, og baade herarne kvilde seg. Harald Godvinsson baud nordmennerne liv og fred, men dei ropad, at dei helder vilde falla yver kvarandre enn taka liv og fred av engelskmenner. Daa tok slaget til andre gongen, og no førde Toste nordmennerne fram, men dei rauk fyr yvermagti, og Toste fall. Daa kom resten av heren fraa skipi, brynjeklædd og fullt væpnad. Dei hadde skundat seg so, at mange var reint utasad, daa dei kom fram. Dei gjekk so heitt paa, at det saag ut ei stund til, at dei skulde vinna, men arbeidet vart for drjugt fyr dei. Mange vart so trøytte, at dei døydde usaarad, og mange slengde brynjurne fraa seg, so dei kunne koma til aa hogga hardare, men daa vart det lett fyr engelskmennerne aa drepa dei. Dei fleste av dei fall etter ei forfælande slaasting. Ein djerv nordmann varde aaleine ei bru ei lang stund, og drap 40 engelskmenner, fyrr han fall. Manndraapet heldt paa til myrke kvelden. Leivningarne av heren bergjad seg ned til skipi, men mesteparten 79av heren og mest alle dei norske hovdingarne laag etter paa slagmarki. 1066.

Olav, son hans Harald Sigurdsson, siglde heim til Norig med berre 24 skip, knapt tiendeparten av heile floten. Aaret etter vart liket hans Harald hentat og gravsett i Nidaros.

Engelskmennerne hadde betalt sigeren dyrt. Faa dagar etter slaget ved Standford-bru gjekk hertug Vilhelm av Normandi, som var ættad fraa Gangerolv, i land sud i England med ein her paa 60,000 mann. Daa kunne inkje Harald Godvinsson setja upp ein her, som var sterk nok, og fall i slaget ved Hastings. So vart Vilhelm konge, og normannerne vart herrar i England.

74

Då Magnus var slokna, tinga Harald med den norske hæren om å hjelpa han til å verta konge i Danmark; då ville nordmennene alltid verta overmenn over danskane, sa han. Men Einar Tambeskjelvar sa, at han ville heller fylgja liket åt fosterson sin til Nidaros, og at han heller ville fylgje Magnus daud, enn nokon annan konge livande. Då laut Harald draga til Norig, og danskane tok Svein til konge, men Harald herja i Danmark kvar einaste sumar i fleire år, og for fram med mord og brand som ein viking av det gamle slaget, og brende byane Aarhus og Slesvik, og kvar haust kom han til Norig med stort herfang, men kunne aldri festa fot i Danmark. Fleire gonger kom Svein over han med stor overmakt, men Harald var for snartenkt. Eingong kasta han over bord tomme tønner og tømmer og sette dei danske fangane ovanpå og let dei driva på sjøen, og medan Svein bergjad folket, slapp Harald undan.

Han var ein dugande, men streng styrar; han la harde pålegg på bøndene og agad storhøvdingane. Dei største av desse var Haakon Ivarsson, som var ætta frå Haakon Ladejarl, og Einar Tambeskjelvar, som var gift med Bergljot, dotter til Haakon Ladejarl. Einar tala støtt mot kongen på tingi og sa ende ut, at bøndene ville inkje tola urett av han. Han hadde mykje folk om seg, og eingong kom han til 75Nidaros med 500 Mann. Harald tykte detta bar reint av og lokka Einar inn i kongsgarden og drap han og Eindride, son hans. Då sende Bergljot bod til Haakon Ivarsson og bad han hemna Einar, og det var med stor naud, at Harald fekk i stand forlik. Finn Arneson hadde hjelpt han til forlik, mot at Kalv, broder hans, skulle få lov til å koma heim til Norig. Men Harald braut forliket, og inkje lenge etter, då han var på ei vikingferd i Danmark, sende han Kalv opp i landet med ein liten styrke, og då Kalv vart yverfallen av danskane, sende han inkje hjelp, og Kalv fall. Då vart Finn so hatig på kong Harald, at han for til Danmark og vart jarlen hans Svein. Soleids kua Harald stormennene.

Harald gjorde mykje til å binda Viki til kongsætta og dei andre norske landslutane, då Viki før hadde vore under dei danske kongane og hadde mykje samferdsel med Danmark. Han grunnla byen Oslo, då han såg, at det kunne verta ein god handelsplass her, og herifrå kunne han lettare hava eit auga med Danmark. Han gav Oslo ein heilagdom, St. Hallvard (Hallvard hadde vore syskenbarnet til kong Harald), og St. Hallvard vart no det same fyr Viki, som St. Olav fyr Trondheim og heile Norig, ei æra fyr landet og ei studning fyr kongsmakta. Paa Vestlandet var der og ein heilagdom, St. Sunniva.

Erkebispane i Bremen hadde herredømet over den danske og svenske kyrkja, då det var dei, som hadde fenget Danmark og Sverik umvende, men Norig var omvendt av kongane sine og av prestar frå England. Då Harald var konge, gjorde erkebisp Adalbert av Bremen krav på herredøme over den norske kyrkja 76og, men Harald svara: »Eg veit inkje, kven annan er rett erkebisp og styrar her i Norig enn eg sjølv, kong Harald Sigurdsson.«

Som ventande var med so myndig konge som Harald, heldt han oppe det norske herredømet over skattlandi. Han gjorde kongedømet sterkt, og det var god fred innanlands i hans tid, og ingen fiende herja i landet, men den norske leidingsheren og lendmennene vann seg herfang i Danmark, og handelen på utlandet tok til. Han var snill med islendingane, og eingong, då det var uår på Island, hjelpte han dei, og difor kvad dei mange kvede til hans æra.

Då Harald hadde herja i mange år på Danmark, kom det endeleg til eit stort slag mellom nordmennene og danskane utanfor Nisaa i Halland, 1062. Svein hadde 360 skip, og Harald bere helvta so mange, då han hadde sendt leidingsheren heim. Mange rådde Harald til å fly, men han svara, at før skulle dei falla alle i hop, den eine tvert over den andre. Slaget tok til i kveldinga og varde heile natta. Ut på morgonsida gjekk Harald opp på skipet hans Svein og hogg ned mannskapet frå stamn til stamn. Då tok storhopen av danskane til å fly, men meir enn 70 danske skip vart liggjande etter, reint folketomme. Svein bergjad seg med naud; Finn Arneson, som no var gamal og mest blind, ville inkje fly og vart fanga, men Harald bere erta han ei stund fyr moro skuld og gav han fri.

Harald hadde ingi nytte av denne store sigeren, og tvo år etter gjorde kongane fred.

Då Hordaknut døydde, vart Edvard Konfessor av den gamle engelske kongsætta konge i England. Magnus den gode meinte, at han hadde erverett til England 77etter Hordaknut, men han kunne inkje tenkja på å leggja England under seg, då Svein Ulvsson (Estridsson) støtt hindra han. Edvard døydde 1066, og no vart verbror hans, Harald Godvinsson, konge. Men Harald hadde ein broder, Toste, som var misnøgd med detta og kom til Norig og talde kong Harald Sigurdsson til ei englandsferd, og sa, at dei fleste engelske hovdingane ville hjelpa han. Nordmennene var lite huga på denne vågsame ferda og spådde Harald ymist, men det hjelpte inkje, og Harald baud ut halv leiding av skip og mannskap og stakk i sjøen med innpå 240 skip, omfram småskuter og førsleskip, og styrde til Orknøyarne. Der hadde Torfinn jarl sloknat, og då hadde han styrt i 50 år. Han hadde to søner, og desse fylgde Harald på ferda, og hæren voks opp til innpå 30,000 mann. Herfrå siglde Harald til England, og der kom Toste til han med mannskap, og dei vann eit stort slag ved Fulford tett ved byen York, og York baud seg til å overgje seg og senda Harald gislar. Harald låg om bord på skipa natta etter, men andre dagen gjekk han på land, den 25de september, og ville nemna ut styrarar i York og heradet. Han tok med seg to tridjepartar av hæren, og då det var varmt vedr, tok dei inkje brynjer på, og drog sorglause fram. Men då dei kom til Standford-bru, ei mil frå York, fekk dei sjå ein uhorveleg stor her, som kom imot dei. Det var den engelske kongen, Harald Godvinsson, som kvelden fyreaat var komen til York med ein her, dobbelt so stor som den norske og ypparleg væpna, og ein styrke af hestfolk, er det fortalt. Harald ville inkje fly, men sende bod til skipa etter resten av hæren og stelte opp mennene sine i 78ein stor ring. Han let dei, som stod fremst, setja spjotskafti i jorda og snu oddane mot det engelske hestfolket. Dei, som stod attanfor, skulle snu oddane mot hestane. Engelskmennene reid fram mot nordmennene, men kunne inkje brjota fylkinga deira og reid frå att til eit nytt stormlaup. Då trudde nordmennene, som inkje var vande til å slåst med hestfolk, at engelskmennene flydde, og so gjekk dei ut or fylkinga og sette etter. Men då samla hestfolket seg att og sette inn på det brynjelause norske fotfolket og fekk snart overtaket. Harald gjekk fram som ei kjempa og slo til både sidene, og alt hopa undan, der han gjekk fram. Då fekk han ei pil i strupen og fall.

No vart det eit stans i slåstinga, og både herarne kvilde seg. Harald Godvinsson baud nordmennene liv og fred, men dei ropa, at dei heller ville falla over kvarandre enn taka liv og fred av engelskmenner. Då tok slaget til andre gongen, og no førde Toste nordmennene fram, men dei rauk fyr overmakta, og Toste fall. Då kom resten av hæren frå skipa, brynjekledd og fullt væpna. Dei hadde skunda seg so, at mange var reint utasad, då dei kom fram. Dei gjekk so heitt på, at det såg ut ei stund til, at dei skulle vinne, men arbeidet vart for drygt fyr dei. Mange vart so trøytte, at dei døydde usåra, og mange slengde brynjene frå seg, so dei kunne koma til å hogga hardare, men då vart det lett fyr engelskmennene å drepa dei. Dei fleste av dei fall etter ei forfælande slåsting. Ein djerv nordmann varde åleine ei bru ei lang stund, og drap 40 engelskmenner, før han fall. Manndrapet heldt på til mørke kvelden. Leivningane av hæren bergjad seg ned til skipa, men mesteparten 79av hæren og mest alle dei norske hovdingane låg etter på slagmarka. 1066.

Olav, son hans Harald Sigurdsson, siglde heim til Norig med berre 24 skip, knapt tiendeparten av heile flåten. Året etter vart liket hans Harald henta og gravsett i Nidaros.

Engelskmennene hadde betalt sigeren dyrt. Faa dagar etter slaget ved Standford-bru gjekk hertug Vilhelm av Normandi, som var ætta frå Gangerolv, i land sør i England med ein her på 60,000 mann. Då kunne inkje Harald Godvinsson setja opp ein her, som var sterk nok, og fall i slaget ved Hastings. So vart Vilhelm konge, og normannerne vart herrar i England.