70

Magnus vart teken til konge i heile Norig, og Knut den megtige døydde strakst etter, 1035, og aaret etter døydde Svein, son hans. Knut hadde tvo søner til. Den eine, Harald Harefot, vart konge i England, og den andre, Hordaknut, i Danmark. Hordaknut gjorde krav paa Norig etter bror sin, og det var ufred ei stund um detta, men daa fekk dei norske og danske hovdingarne eit forliksmøte i stand i Gjøtaelvi, og her vart dei tvo unge kongarne forlikte um aa halda fred og venskap, og at, um den eine døydde sonlaus, skulde hin faa riket hans.

Kong Magnus var i fyrstningi hard mot dei, som hadde voret med og slegest mot fader hans. Kalv Arneson og mange andre laut røma landet, Haarek fraa Tjotta vart drepen, og han tok odelsgardarne fraa mange. Men daa vart bønderne harme, og trønderne hadde eit møte og vart samstellte um inkje aa tola det. Daa kvad Sigvat Skald, som i mange aar hadde voret med kong Olav, eit kvæde, som heiter »Bersöglisvisur« (Framtalande-visa) og talde han til aa fara mildt fram og inkje hemna seg. Kongen lydde etter denne raadi, og dei fleste logerne, som Svein Knutsson hadde sett, vart no avlyste, og Magnus og nokre andre kloke menner gjekk igjenom Frostatingslogi og gjorde nokre forandringar i ho, og so skreiv dei upp ei logbok, er det 71fortalt, som sidan galdt i Trondheim. Denne logboki fekk namnet graagaasi og er den fyrste skrivne logboki i Norig. Bønderne fekk att odelsretten, og kongen laut truleg gjeva fraa seg dei gardarne att, som han hadde teket. Sidan var Magnus ein god og snild styrar, so han fekk namnet den gode.

Strakst etter forliksmøtet i Gjøtaelvi døydde Harald Harefot, og no vart Hordaknut konge baade i Danmark og England, men døydde faa aar etter, 1042. Danmark hadde veiknat myket av i den siste tidi, daa mange av dei gjævaste danskarne hadde busett seg i England, og det var faare fyr, at det vesle Danmark skulde verta som eit underbruk under det rike og store England. Men det danske herredømet hadde voret so hardt, at no, daa ætti hans Knut var utdøydd, var det ute med det danske herredømet i England, og Danmark, som hadde vondt fyr aa bergja seg sjølv, tok Magnus den gode til konge etter avtala i Gjøtaelvi.

Magnus gjorde seg snart elskad i Danmark og innsette til jarl ein dansk mann, Svein Ulvsson (elder Svein Estridsson, son hennar Estrid, syster hans Knut den megtige). Einar Tambeskjelvar talde kongen fraa detta og sagde, at Svein var for stor jarl, og han hadde rett, for strakst etter tok Svein kongsnamn. Kong Magnus kom til Danmark med ein stor norsk her, og daa rømde Svein til Sverik, men samstundes kom det tidend um, at vindarne herjad i Danmark. Fyrr hadde danskarne herjat i Vindland, som var heidenskt, men no kom vindarne med ein uhorveleg stor her og for uppigjenom Slesvik med eld og sverd. Magnus møtte dei paa Lyrskogsheidi, inkje langt fraa byen Slesvik. Heidningarne hadde ei forfælande yvermagt, og dei 72danske var inkje aa lita paa, daa mange av dei inkje likad aa hava ein norsk konge, og nordmennerne brydde seg inkje um aa vaaga livet fyr Danmark. Daa kom Hertug Ordolf fraa Saksen Magnus til hjelp med ein tysk her og talde han til aa slaast, og det var Magnus meint paa sjølv og. Han sette mot i heren og for inn paa heren brynjelaus og i ei raud silkeskjorta, og i handi hadde han Olavs-øksi Hel, som fader hans hadde aatt. Den norske og danske og tyske heren fylgde djerveleg etter, og nordmennerne høyrde liksom ein klokke-ljom i lufti, og totte dei kjende Olavs-klokka i Nidaros. Dei slo heidning-heren i bakken, og 15,000 vindar laag fallne paa heidi etter slaget. Detta slaget stod den 28de september 1043. Med denne veldige sigeren var det ute med ufreden, og Danmark var bergjad fyr lange tider. No vart Magnus danskarne endaa kjærare, og dei fleste vende seg fraa Svein Ulvsson, som nokre fortel var med vindarne i slaget. Svein fekk hjelp i Sverik og paa dei danske øyarne, som inkje hadde voret ute fyr faaren, og kom gong etter gong til Danmark med store herar, men Magnus slo han og jagad han av, so tidt han kom.

Nokre aar etter slaget paa Lyrskogsheidi kom Harald Sigurdsson til Norig. Han var halvbror til kong Olav den heilage og farbror til kong Magnus. Daa han var komen seg etter dei saari, som han fekk i slaget paa Stiklestad, drog han til Gardarike til kong Jarisleiv og fridde til dotter hans, Ellisiv, men Jarisleiv vilde, at han fyrst skulde vinna magt og æra. Daa for Harald til Konstantinopel og gjekk inn i væringflokken, og her hadde han lukka med seg. Han var ein fager mann, 7½ fot høg, og sterk og ein god skald. Han vart 73hovding fyr ein flokk av væringarne og gjorde mange storverk i Syria og Afrika og paa Sicilia og sende all den rikdomen, han vann, til Jarisleiv. Daa han kom att til Gardarike, fekk han kongsdotteri og uhorvelegt med skattar, og so for han til Norig og kravde helvti av kongedømet. Magnus og Harald vart forlikte soleids, at Harald fekk helvti av kongedømet og Magnus helvti av skattarne, og Magnus skulde vera øvst, naar dei var ihop baade tvo.¹) Men det var inkje nokot godt samhelde millom kongarne. Harald var vand med aa fara umkring som herførar og inkje til aa styra eit fritt folk, han vilde raada sjølv og var hard og fekk tilnamnet Hardraade (den som raader — elder styrer — hardt), og han var inkje so godt likad som Magnus.

Magnus døydde aaret etter detta forliket i Danmark paa ei ferd mot Svein, 1047. Daa var han 24 aar gamall. Fyrr han døydde, gav han Danmark til Svein Ulvsson og Norig til Harald Sigurdsson. Liket hans Magnus vart gravsett i Klemenskyrkja i Nidaros; der kvilde fader hans, kong Olav, og, i ei kista prydd med sylv og gull, som Magnus hadde latet gjera. Heile Norig syrgde etter Magnus, og baade vener og uvener rosad han.

Paa Orknøyarne raadde paa denne tidi Torfinn jarl, son hans Sigurd Digre. Han hadde ufred med den skotske kongen og vann fleire store slag og lagde under seg eit stort stykke av Skotland (9 jarledøme) og hadde 74attaat eit rike i Irland og alle Sudrøyarne. Han tok inkje desse landi til len av kong Magnus, og denne hadde inkje stunder til aa tvinga han.

70

Magnus vart teken til konge i heile Norig, og Knut den mektige døydde straks etter, 1035, og året etter døydde Svein, son hans. Knut hadde to søner til. Den eine, Harald Harefot, vart konge i England, og den andre, Hordaknut, i Danmark. Hordaknut gjorde krav på Norig etter bror sin, og det var ufred ei stund om detta, men då fekk dei norske og danske hovdingane eit forliksmøte i stand i Gjøtaelvi, og her vart dei tvo unge kongane forlikte om å halda fred og venskap, og at, om den eine døydde sonlaus, skulle hin få riket hans.

Kong Magnus var i fyrstninga hard mot dei, som hadde vore med og slegest mot fader hans. Kalv Arneson og mange andre laut rømme landet, Haarek frå Tjotta vart drepen, og han tok odelsgardane frå mange. Men då vart bøndene harme, og trønderane hadde eit møte og vart samstellte om inkje å tola det. Då kvad Sigvat Skald, som i mange år hadde vore med kong Olav, eit kvede, som heiter »Bersöglisvisur« (Framtalande-visa) og talde han til å fara mildt fram og inkje hemna seg. Kongen lydde etter denne raadi, og dei fleste lovene, som Svein Knutsson hadde sett, vart no avlyste, og Magnus og nokre andre kloke menn gjekk igjennom Frostatingslogi og gjorde nokre forandringar i ho, og so skreiv dei opp ei lovbok, er det 71fortalt, som sidan galdt i Trondheim. Denne lovboka fekk namnet grågåsa og er den fyrste skrivne lovboka i Norig. Bøndene fekk att odelsretten, og kongen laut truleg gjeva frå seg dei gardane att, som han hadde teke. Sidan var Magnus ein god og snill styrar, so han fekk namnet den gode.

Straks etter forliksmøtet i Gjøtaelvi døydde Harald Harefot, og no vart Hordaknut konge både i Danmark og England, men døydde få år etter, 1042. Danmark hadde veikna mykje av i den siste tida, då mange av dei gjævaste danskane hadde busett seg i England, og det var fare fyr, at det vesle Danmark skulle verta som eit underbruk under det rike og store England. Men det danske herredømet hadde vore so hardt, at no, då ætta hans Knut var utdøydd, var det ute med det danske herredømet i England, og Danmark, som hadde vondt fyr å berge seg sjølv, tok Magnus den gode til konge etter avtala i Gjøtaelvi.

Magnus gjorde seg snart elska i Danmark og innsette til jarl ein dansk mann, Svein Ulvsson (eller Svein Estridsson, son hennar Estrid, syster hans Knut den mektige). Einar Tambeskjelvar talde kongen frå detta og sa, at Svein var for stor jarl, og han hadde rett, for straks etter tok Svein kongsnamn. Kong Magnus kom til Danmark med ein stor norsk her, og då rømde Svein til Sverik, men samstundes kom det tidend om, at vindarne herja i Danmark. Før hadde danskane herja i Vindland, som var heidenskt, men no kom vindarne med ein uhorveleg stor her og for uppigjenom Slesvik med eld og sverd. Magnus møtte dei på Lyrskogsheidi, inkje langt frå byen Slesvik. Heidningane hadde ei forfælande overmakt, og dei 72danske var inkje å lita på, då mange av dei inkje likte aa hava ein norsk konge, og nordmennene brydde seg inkje om å våga livet fyr Danmark. Då kom Hertug Ordolf frå Saksen Magnus til hjelp med ein tysk her og talde han til å slåst, og det var Magnus meint på sjølv og. Han sette mot i hæren og for inn på hæren brynjelaus og i ei raud silkeskjorta, og i handa hadde han Olavs-øksa Hel, som fader hans hadde ått. Den norske og danske og tyske hæren fylgde djerveleg etter, og nordmennene høyrde liksom ein klokke-ljom i lufta, og tykte dei kjende Olavs-klokka i Nidaros. Dei slo heidning-hæren i bakken, og 15,000 vindar låg falne på heidi etter slaget. Detta slaget stod den 28de september 1043. Med denne veldige sigeren var det ute med ufreden, og Danmark var bergjad fyr lange tider. No vart Magnus danskane endå kjærare, og dei fleste vende seg frå Svein Ulvsson, som nokre fortel var med vindarne i slaget. Svein fekk hjelp i Sverik og på dei danske øyane, som inkje hadde vore ute fyr faaren, og kom gong etter gong til Danmark med store hærar, men Magnus slo han og jaga han av, so titt han kom.

Nokre år etter slaget på Lyrskogsheidi kom Harald Sigurdsson til Norig. Han var halvbror til kong Olav den heilage og farbror til kong Magnus. Då han var komen seg etter dei såra, som han fekk i slaget på Stiklestad, drog han til Gardarike til kong Jarisleiv og fridde til dotter hans, Ellisiv, men Jarisleiv ville, at han fyrst skulle vinne makt og æra. Då for Harald til Konstantinopel og gjekk inn i væringflokken, og her hadde han lukka med seg. Han var ein fager mann, 7½ fot høg, og sterk og ein god skald. Han vart 73hovding fyr ein flokk av væringane og gjorde mange storverk i Syria og Afrika og på Sicilia og sende all den rikdomen, han vann, til Jarisleiv. Då han kom att til Gardarike, fekk han kongsdottera og uhorveleg med skattar, og so for han til Norig og kravde helvta av kongedømet. Magnus og Harald vart forlikte soleids, at Harald fekk helvta av kongedømet og Magnus helvta av skattane, og Magnus skulle vera øvst, når dei var i hop både to.¹) Men det var inkje noko godt samhelde mellom kongane. Harald var vand med å fara omkring som herførar og inkje til å styra eit fritt folk, han ville råda sjølv og var hard og fekk tilnamnet Hardraade (den som råder — eller styrer — hardt), og han var inkje so godt likte som Magnus.

Magnus døydde året etter detta forliket i Danmark på ei ferd mot Svein, 1047. Då var han 24 år gamal. Før han døydde, gav han Danmark til Svein Ulvsson og Norig til Harald Sigurdsson. Liket hans Magnus vart gravsett i Klemenskyrkja i Nidaros; der kvilde fader hans, kong Olav, og, i ei kista prydd med sylv og gull, som Magnus hadde latet gjera. Heile Norig sørgde etter Magnus, og både vener og uvener rosa han.

Paa Orknøyarne rådde på denne tida Torfinn jarl, son hans Sigurd Digre. Han hadde ufred med den skotske kongen og vann fleire store slag og la under seg eit stort stykke av Skotland (9 jarledøme) og hadde 74attåt eit rike i Irland og alle Sudrøyarne. Han tok inkje desse landa til len av kong Magnus, og denne hadde inkje stunder til å tvinga han.