50

Danakongen Harald Gormsson hadde innsett Harald Grenske til konge paa Vestfold og Agder. Daa han døydde, fekk enkja hans strakst etter ein son, som fekk namnet Olav.¹) Ho vart sidan gift med kong Sigurd Syr paa Ringerike, og der vart Olav uppfostrad. Det er fortalt, at Olav vart døypt, daa han var tri aar gamall, og at Olav Tryggvason stod fadder til han. Daa han var 12 aar, for han i viking i nokre aar og vart namnkjend fyr aa vera ein klok og djerv førar. Daa han fekk tidend um, at Eirik Jarl var komen til England, siglde han med tvo skip til Norig og fangad Haakon jarl, son hans Eirik, i Saudesundet (i Sunnfjord) og tok eid av han paa, at han aldri skulde bera vaapn mot Olav, og etter detta siglde Haakon jarl til England og var hjaa kong Knut, morbror sin.²) Det høvde ille fyr Olav, at Svein og Haakon just hadde gjort forlik med Erling Skjalgsson, og daa det ingi hjelp var aa faa av Erling, drog Olav til Vestfold, der fader hans 51hadde voret konge, og der var det mange, som tok godt imot han. Derfraa for han upp til Ringerike til Sigurd Syr, og dei hadde eit møte med fylkeskongarne paa Upplandi og bad dei taka Olav til yverkonge i Norig. Desse fylkeskongarne raadde seg meir, naar dei, hadde ein utlending til yverkonge, av di han var langt undan, og skulde dei hava ein nordmann til yverkonge, hadde dei likso godt krav paa aa vera det som Olav, daa alle ihop var ættad fraa Harald Haarfagre. Men endaa vart enden paa raadleggjingi, at dei vart samstellte um aa reisa uppatt Haralds-ætti og taka Olav til yverkonge. Sidan fekk Olav kongsnamn paa eit ting etter dei upplendske logerne, og so for han til Trondheim. Svein jarl var nett paa Steinkjer, som var kaupstad, og som jarlarne vilde hjelpa upp, so inkje kongsstaden Nidaros skulde verta til nokot. Daa Olav kom, skundad Svein seg ut gjenom fjorden og kom seg med naud ut.

Kong Olav tok paa og bygde uppatt husi i Nidaros, daa mange var nedfallne elder slik, at ingen kunne bu i dei. Daa kom Svein Jarl og Einar Tambeskjelvar braadt paa han med 2000 mann og brende upp heile byen.

Olav for sør yver fjellet til Upplandi, men vaaren etter samlad han folk og fekk mannskap av upplandskongarne og gjekk ned til Viki og fekk seg skip. Svein jarl baud ut leidingsheren nordanfjells, og Erling Skjalgsson og Einar Tambeskjelvar og andre lendmenner fylgde med han, og dei hadde ein stor her. Palmesundag 1016 møttest baade flotarne ved Nesjar (heiter no Brunlanes ved Fredriksvern). Der vann Olav etter ein hard strid. Svein døydde strakst etter, og Einar Tambeskjelvar 52for ut or landet, men Erling Skjalgsson for heim til odelen sin og hadde myket folk um seg.

Olav for nord til Trondheim, og der bygde han uppatt Nidaros og sette upp ein kongsgard. Han tok seg ut ei hird paa 60 hirdmenner og 30 gjester. Gjesterne hadde halv hirdmanns-løn, og kongen brukad dei til aa reisa ærender fyr seg. Han heldt 30 huskarlar (elder drenger) og, som gjorde alt det arbeidet, som trengdest paa garden, og fylgde med kongen, naar det var ufred, liksom hirdmennerne og gjesterne. Ein av dei gjævaste hirdmennerne var stallaren, som talad til aalmugen paa tingi paa kongens vegne.

Daa det spurdest nordanfjells, at Svein jarl hadde andast av, tok alle trønderne Olav til konge. Inkje lenge etter vart han forlikt med Erling Skjalgsson. Etter detta lagde Olav under seg Viki og jagad dei danske syslemennerne¹) av og fekk helvti av Raanrike til aa gjeva seg under Norig att. Sidan siglde han upp i Glomma til Sarpsfossen og sette upp ei borg der og stakk ut tufter til ein by, som fekk namnet Sarpsborg. Naar han sat her, var han inkje langt undan, um nokot skulde koma paa i Viki.

Kong Olav freistad paa aa faa Jamteland tilbake til Norig att. Jamteland hadde godviljugt gjevet seg under Haakon Adalsteinsfostre, men etter hans avferd fall det fraa att. Olav sende menner dit til aa krevja skatt, men det kom sendemenner fraa den svenske kongen og slo dei ihel.

Den svenske og den danske kongen var inkje fornøgde med, at Olav hadde teket fraa dei skattlandi 53deira i Norig. Den danske kongen Knut hadde nok aa gjera med aa leggja England under seg, men den svenske kongen, Olav Skautkonung, vilde inkje finna seg i detta. Han var so illsinnad, at han tolde inkje, at folk kallad Olav Haraldsson fyr konge, dei skulde kalla han Olav Digre (av di Olav inkje var høg, men før og trek). Baade kongarne gjorde kvarandre myket skade, og Olav Haraldsson lagde den andre helvti av Raanrike under Norig. Men korkje vikverjarne elder gautarne (i Gjøtaland i Sverik) likad denne ufreden, daa Olav forbaud all utførsel fraa Viki til Gautland, so gautarne korkje kunne faa sild elder salt fraa Norig, og vikverjarne fekk inkje selt varurne sine. Vikverjarne bad Olav um aa gjera forlik, og daa sende han Bjørn stallar til Sverik og sagde, at han skulde bjoda sviakongen fred paa dei vilkaar, at landemerket skulde vera der, som det var under Olav Tryggvason. Bjørn fekk Rognvald jarl i Gautland til aa lova, at han skulde hjelpa, og dei drog til Uppsala-tinget, som var det øvste tinget i Sverik, og der bar Bjørn fram ærendet sitt fyr sviakongen, men denne bad Bjørn stallar tegja still. Daa stod Rognvald jarl upp og talad, men kongen svarad med mange harde ord. Daa stod den øvste lagmannen Torgny upp, og daa reiste alle bønderne seg og styrmde til fraa alle kantar. Torgny lagmann sagde: »Me bønderne vil, at du, kong Olav, gjer forlik med Olav Digre, den norske kongen. Men vil du inkje gjera, som me segjer, so vil me taka paa deg og drepa deg og inkje tola ufred og ulog av deg.« Aalmugen gjorde stort vaapnbrak og staak til detta, og kongen lovad, at han skulde gjera som bønderne vilde og gjera forlik. 54Medan detta hende, reiste kong Olav umkring og kristnad Upplandi, som endaa var reint heidenske, og refste strengt dei, som inkje vilde halda upp med heidenskapen. Detta tolde inkje upplandskongarne, som hadde raadt seg sjølve i dansketidi. Dei vart samstellte um aa drepa kong Olav og heldt seg samlad paa Ringsaaker paa Hedemarki og vilde til aa reisa aalmugen. Men kong Olav, som var paa Eidsvoll, fekk tidend um detta og rodde ein kveld snøgt uppetter Mjøsi og kom til Ringsaaker, fyrr det vart ljost um morgonen, og fangad alle kongarne. Han jagad tri av dei ut or landet og skar tunga av paa ein og stakk ut augurne paa ein og refste hardt dei, som hadde voret med i denne raadleggjingi. Paa denne tidi døydde Sigurd Syr, Stykfar hans, og no var Olav den einaste, som bar kongsnamn i Norig.

Sviakongen tenkte inkje paa aa halda forliket, og daa tok svenskarne Onund Jakob, son hans, til konge, men Olav Skautkonung skulde faa hava kongsnamn han og, og vera med i styringi, men halda forliket med den norske kongen. Paa eit møte i Konghelle vart det no gjort fred millom den norske og den svenske kongen. Fraa den tid reiknad dei Vermeland med til Sverik, men baade Norig og Sverik gjorde krav paa Jamteland.

Olav Haraldsson arbeidde trutt fyr kristendomen. Han for rundt i heile landet og tvingad dei, som var fallne fraa, til aa umvenda seg, og for likso hardt og strengt aat som Olav Tryggvason, og han stanad inkje, fyrr heile Norig var kristnat. Han skipad paa logerne og. Han gav ei kyrkjelog (elder kristenrett) og lempad dei gamle logerne etter kristendomen, og han fekk bønderne til aa samtykkja den nye skipnaden. Sidan 55kallad dei desse logerne fyr logerne hans Olav den heilage.

Paa Upplandi, der fylkeskongar hadde styrt, alt fraa di Harald Haarfagre døydde, var Eidsiva-lagdømet reint uppløyst, men no vart det skipat paa nytt lag, og Viki, som i lange tider hadde voret skild fraa Upplandi, vart uppteki i Eidsiva-tinglaget att.

Olav freistad og paa aa samla alle dei land under seg, som nordmenner bygde. Han fekk jarlarne paa Orknøyarne og Hjaltland til aa taka øyarne til len av seg. Færøyingarne laut og gjeva seg under honom, og grønlendingarne betalte skatt til han. Islendingarne varad seg fyr aa koma under herredømet til dei norske kongarne, men Olav fekk dei til aa taka utor logi det, som inkje høvde med kristendomen.

Paa faa aar hadde soleids Olav fritt landet fyr danskt og svenskt yverherredøme, hadde samlat heile Norig og mange av skattlandi og jagat elder drepet jarlarne og fylkeskongarne, innført kristendomen der, som folket var heidensk endaa, og hadde fenget i stand ei kyrkjelog og hadde fenget dei gamle logerne til aa høva med kristendomen og hadde skipat Eidsiva-tinglaget att. Olav Haraldsson var i alle maatar den, som fullførde det storverket, som Harald Haarfagre lagde grunnvollen til. Men han kunne inkje gjera alt detta, utan han i mange maatar laut ganga dei gamle storætterne for nær og gjera ein ende paa sjølvstyret deira. Kristendomen, som var innkomen i Norig gjenom einvaldskongarne, gav desse ein høg rett imot høvdingarne av dei gamle ætterne, som hadde sin rett fraa den gamle trui og den gamle gudsdyrkingi, og Olav brukad denne retten sin strengt. Det hadde voret 56skikk fyrr, at sønerne til lendmenner og storbønder for i viking og herjad baade innanlands og utanlands, men Olav fredad landet og refste hardt alle, som braut freden, og tvingad alle, rike og fatige, til aa halda logerne. Daa fekk Olav mange fiendar¹).

Daa Knut den megtige hadde lagt heile England under seg, og hans magt stod fast og det var mange i Norig, som var misnøgde med kong Olav, kom Knut fram med kravet sitt og sende bod til kong Olav, at han skulde taka Norig til len av honom, men Olav svarad, at han vilde verja landet med odd og egg. Knut for sløgt aat og gav mange av dei norske lendmennerne 57pengar, og alle dei, som kom til han, fekk henderne fulle. Erling Skjalgsson og fleire av sønerne hans og Tore Hund og mange andre drog yver til England. Mange andre tok pengar, men for løynt med det, so Olav hadde mange med seg, som han inkje kunne tru paa.

I Sverik hadde Olav Skautkonung andast av, og Onund Jakob styrde aaleine. Han og kong Olav gjorde samlag fyr aa verja seg mot Knut, som ætlad seg til aa taka Norig, og daa kannhenda Sverik etterpaa, og dei drog ihop ein stor her og siglde til Danmark og herjad. Daa kom Knut med ein uhorveleg stor flote fraa England, og daa siglde Olav og Onund yver til Skaane og ventad paa Knut i Helgeaai. Der stod det eit slag millom flotarne, og kong Olav gjorde ei pretta der, so kong Knut leid store tap; men floten hans Knut vart for drjug, so Olav og Onund totte det var raadlaust aa slaast lenger, og siglde til Sverik. 1027. No var vegen stengd gjenom Øresund, og Olav laut ganga landvegen gjenom Sverik heim til Norig.

Aaret etter siglde kong Knut med ein stor her til Norig og innsette Haakon jarl til styrar og gav veislur til lendmennerne, og Erling Skjalgsson og Einar Tambeskjelvar og Haarek fraa Tjotta og mange andre stormenner gjekk i tenesta hans og vart lendmennerne hans. Knut vart teken til konge yver heile Norig og raadde no baade yver England og Norig og Danmark. Folk var inkje hugad paa aa fylgja kong Olav lenger, og han laag i Dramnsfjorden, medan Knut for landet rundt. Daa han høyrde, at Knut hadde siglt til Danmark att, siglde han vestetter langs landet med 13 skip, men kor han gjekk i land og baud ut mannskap, 58var det ingen, som vilde fylgja han. Strakst fyre jol siglde han nord um Jadren (»Jæderen«). Erling Skjalgsson hadde samlat ein stor flote og heldt vakt, daa han visste Olav var ventande, og no sette han etter Olav; men Olav, som hadde myket mindre folk, lokkad Erling til aa sigla eit godt stykke fyre floten sin, og so lagde Olav seg med sine skip attum eit nes, og daa Erling kom siglande etter med sitt skip og var rædd, at Olav var sigld fraa han, visste han inkje ordet av, fyrr han var midt inne i floten hans Olav. Alle mennerne paa skipet hans Erling fall, men Erling stod i lyftingi og varde seg manneleg. »Du snur andletet mot oss idag, Erling,« sagde Olav. »Andlet mot andlet skal ørner klorast,« svarad Erling. Daa baud Olav Erling liv og fred, um han vilde ganga i tenesta hans. Detta vilde Erling og tok hjelmen av seg og gjekk fram til Olav. Daa rispad Olav kinnet hans med øksi og sagde: »Eg skal merkja kongs-svikaren.« Men i det same sprang det ein fram, som tenkte han skulde gjera Olav tillags, og kløyvde hovudet hans Erling; daa sagde Olav: »No hogg du Norig av henderne mine.« Og det var, som Olav sagde. Erling kunne truleg hjelpt Olav til aa faa att riket.

No laut Olav skunda seg nordetter, og alle stader flokkad bønderne seg ihop og fylgde med Erlingssønerne etter Olav. Daa han kom til Sunnmøre, høyrde han, at Haakon jarl og mange lendmenner kom mot han nordantil, og daa laut Olav styra inn i Storfjorden, og her skildest lendmannen Kalv Arneson og mange andre fraa han. Olav siglde med nokre faa, som var han tru, inn i Tafjorden og gjekk i land i Valdal, og derfraa for han landvegen til Gardarike til kong Jarisleiv; og hadde son sin, Magnus, med seg.

59Olav tenkte paa aa leggja ned kongsnamnet og ganga i kloster, endaa han inkje var meir enn 34 aar gamall; men daa fekk han høyra, at Haakon jarl var komen burt paa sjøen paa ei englandsferd, og at Norig var hovdinglaust no. Daa gav Olav seg paa vegen heim med en liten flokk og kom til Sverik. Der fekk han nokot hjelp av Onund Jakob, og der kom halvbror hans, Harald Sigurdsson (son til Sigurd Syr og Aasta, som var moder hans Olav) til han med umkring 700 mann. Han var berre 15 aar, men stor og sterk. Dag Ringsson, son til ein av dei upplandskongarne, som Olav hadde jagat, kom og til han med ein stor styrke, mot aa faa rike aa raada fyr i Norig; men Olav viste fraa seg 600 heidningar, daa han vilde setja si lit til Gud og inkje til folketalet, sagde han. Han lagde vegen gjenom Jamteland og kom yver fjellet ned i Verdalen i Trondheim, og daa hadde han 3,600 mann. Men lendmennerne hadde samlat ein her paa yver 14,000 mann og møtte Olav paa Stiklestad i Verdalen 31te august (29de juli?) 1030. Kalv Arneson og Tore Hund og Haarek fraa Tjotta førde bondeheren. Mennerne til kong Olav for ned fyr ein bakke og ropad: »Fram, fram kristmenner, krossmenner, kongsmenner«, og sette inn paa bondeheren so hardt, at mange heldt paa og skulde fly, men lendmennerne eggjad upp folket sitt til motstand, og det vart ein vill strid. Olav gjekk fram i heitaste slaastingi og slost manneleg, og bønderne vart rædde, daa dei saag kongen sin i andletet. Daa slaget var paa det villaste, vart soli formyrkt, er det sagt. Fyrst lagde det seg ein raude yver himmelen og so yver soli, og so kom soli burt, so det sistpaa vart reint myrkt. Kong Olav fekk eit øksehogg i det vinstre 60beinet ovanfyr kneet; daa hallad han seg upp mot ein stein og bad Gud hjelpa seg. I det same stakk Tore Hund eit spjot gjenom han, og endaa eit hogg fekk han i halsen.

Daa kongen var fallen, heldt Dag Ringsson striden uppe endaa ei stund, men sistpaa laut han fly med leivningarne av heren. Harald Sigurdsson var hardt saarad, men fekk hjelp av ein bonde, som lækte saari hans.

Strakst etter slaget løyste bondeheren seg upp. Det kom ein rædsel yver mange, er det fortalt, fyr di dei hadde drepet den gode kongen, og mange trudde, at solformyrkningi var eit teikn fraa himmelen.

50

Danakongen Harald Gormsson hadde innsett Harald Grenske til konge på Vestfold og Agder. Då han døydde, fekk enkja hans straks etter ein son, som fekk namnet Olav.¹) Ho vart sidan gift med kong Sigurd Syr på Ringerike, og der vart Olav uppfostrad. Det er fortalt, at Olav vart døypt, då han var tre år gamal, og at Olav Tryggvason stod fadder til han. Då han var 12 år, for han i viking i nokre år og vart namnkjend fyr å vera ein klok og djerv førar. Då han fekk tidend om, at Eirik Jarl var komen til England, siglde han med to skip til Norig og fanga Haakon jarl, son hans Eirik, i Saudesundet (i Sunnfjord) og tok eid av han på, at han aldri skulle bere våpen mot Olav, og etter detta siglde Haakon jarl til England og var hjå kong Knut, morbror sin.²) Det høvde ille fyr Olav, at Svein og Haakon just hadde gjort forlik med Erling Skjalgsson, og då det ingi hjelp var å få av Erling, drog Olav til Vestfold, der fader hans 51hadde vore konge, og der var det mange, som tok godt imot han. Derfrå for han opp til Ringerike til Sigurd Syr, og dei hadde eit møte med fylkeskongarne på Upplandi og bad dei taka Olav til yverkonge i Norig. Desse fylkeskongarne rådde seg meir, når dei, hadde ein utlending til yverkonge, av di han var langt undan, og skulle dei hava ein nordmann til yverkonge, hadde dei likso godt krav på å vera det som Olav, då alle i hop var ætta frå Harald Haarfagre. Men endå vart enden på raadleggjingi, at dei vart samstellte om å reisa uppatt Haralds-ætta og taka Olav til yverkonge. Sidan fekk Olav kongsnamn på eit ting etter dei upplendske lovene, og so for han til Trondheim. Svein jarl var nett på Steinkjer, som var kjøpstad, og som jarlane ville hjelpa opp, so inkje kongsstaden Nidaros skulle verta til noko. Då Olav kom, skundad Svein seg ut gjennom fjorden og kom seg med naud ut.

Kong Olav tok på og bygde uppatt husa i Nidaros, då mange var nedfalne eller slik, at ingen kunne bu i dei. Då kom Svein Jarl og Einar Tambeskjelvar brått på han med 2000 mann og brende opp heile byen.

Olav for sør over fjellet til Upplandi, men våren etter samla han folk og fekk mannskap av upplandskongarne og gjekk ned til Viki og fekk seg skip. Svein jarl baud ut leidingsheren nordanfjells, og Erling Skjalgsson og Einar Tambeskjelvar og andre lendmenn fylgde med han, og dei hadde ein stor her. Palmesundag 1016 møttest både flotane ved Nesjar (heiter no Brunlanes ved Fredriksvern). Der vann Olav etter ein hard strid. Svein døydde straks etter, og Einar Tambeskjelvar 52for ut or landet, men Erling Skjalgsson for heim til odelen sin og hadde mykje folk om seg.

Olav for nord til Trondheim, og der bygde han uppatt Nidaros og sette opp ein kongsgard. Han tok seg ut ei hird på 60 hirdmenn og 30 gjester. Gjestene hadde halv hirdmanns-løn, og kongen bruka dei til å reisa ærend fyr seg. Han heldt 30 huskarlar (eller drenger) og, som gjorde alt det arbeidet, som trengdest på garden, og fylgde med kongen, når det var ufred, liksom hirdmennene og gjestene. Ein av dei gjævaste hirdmennene var stallaren, som tala til ålmugen på tingi på kongens vegne.

Då det spurdest nordanfjells, at Svein jarl hadde andast av, tok alle trønderane Olav til konge. Inkje lenge etter vart han forlikt med Erling Skjalgsson. Etter detta la Olav under seg Viki og jaga dei danske syslemennerne¹) av og fekk helvta av Raanrike til å gje seg under Norig att. Sidan siglde han opp i Glomma til Sarpsfossen og sette opp ei borg der og stakk ut tufter til ein by, som fekk namnet Sarpsborg. Naar han sat her, var han inkje langt undan, om noko skulle koma på i Viki.

Kong Olav freista på å få Jamteland tilbake til Norig att. Jamteland hadde godviljugt gjeve seg under Haakon Adalsteinsfostre, men etter hans avferd fall det frå att. Olav sende menn dit til å krevja skatt, men det kom sendemenner frå den svenske kongen og slo dei ihel.

Den svenske og den danske kongen var inkje fornøgde med, at Olav hadde teke frå dei skattlanda 53deira i Norig. Den danske kongen Knut hadde nok å gjera med å leggja England under seg, men den svenske kongen, Olav Skautkonung, ville inkje finna seg i detta. Han var so illsinna, at han tolte inkje, at folk kalla Olav Haraldsson fyr konge, dei skulle kalla han Olav Digre (av di Olav inkje var høg, men før og trek). Både kongane gjorde kvarandre mykje skade, og Olav Haraldsson la den andre helvta av Raanrike under Norig. Men korkje vikverjarne eller gautarne (i Gjøtaland i Sverik) likte denne ufreden, då Olav forbaud all utførsel frå Viki til Gautland, so gautarne korkje kunne få sild eller salt frå Norig, og vikverjarne fekk inkje selt varane sine. Vikverjarne bad Olav om å gjera forlik, og då sende han Bjørn stallar til Sverik og sa, at han skulle bjoda sviakongen fred på dei vilkår, at landemerket skulle vera der, som det var under Olav Tryggvason. Bjørn fekk Rognvald jarl i Gautland til å lova, at han skulle hjelpa, og dei drog til Uppsala-tinget, som var det øvste tinget i Sverik, og der bar Bjørn fram ærendet sitt fyr sviakongen, men denne bad Bjørn stallar tegja still. Då stod Rognvald jarl opp og tala, men kongen svara med mange harde ord. Då stod den øvste lagmannen Torgny opp, og då reiste alle bøndene seg og styrmde til frå alle kantar. Torgny lagmann sa: »Me bøndene vil, at du, kong Olav, gjer forlik med Olav Digre, den norske kongen. Men vil du inkje gjera, som me seier, so vil me taka på deg og drepa deg og inkje tola ufred og ulog av deg.« Ålmugen gjorde stort våpenbrak og ståk til detta, og kongen lova, at han skulle gjera som bøndene ville og gjera forlik. 54Medan detta hende, reiste kong Olav omkring og kristna Upplandi, som endå var reint heidenske, og refste strengt dei, som inkje ville halda opp med heidenskapen. Detta tolte inkje upplandskongarne, som hadde rådt seg sjølve i dansketida. Dei vart samstellte om å drepa kong Olav og heldt seg samla på Ringsaaker på Hedemarki og ville til å reisa ålmugen. Men kong Olav, som var på Eidsvoll, fekk tidend om detta og rodde ein kveld snøgt oppetter Mjøsi og kom til Ringsaaker, før det vart ljost om morgonen, og fanga alle kongane. Han jaga tre av dei ut or landet og skar tunga av på ein og stakk ut augurne på ein og refste hardt dei, som hadde vore med i denne raadleggjingi. Paa denne tida døydde Sigurd Syr, Stykfar hans, og no var Olav den einaste, som bar kongsnamn i Norig.

Sviakongen tenkte inkje på å halda forliket, og då tok svenskane Onund Jakob, son hans, til konge, men Olav Skautkonung skulle få hava kongsnamn han og, og vera med i styringa, men halda forliket med den norske kongen. Paa eit møte i Konghelle vart det no gjort fred mellom den norske og den svenske kongen. Fraa den tid rekna dei Vermeland med til Sverik, men både Norig og Sverik gjorde krav på Jamteland.

Olav Haraldsson arbeidde trutt fyr kristendomen. Han for rundt i heile landet og tvinga dei, som var falne frå, til aa umvenda seg, og for likso hardt og strengt åt som Olav Tryggvason, og han stana inkje, før heile Norig var kristna. Han skipa på lovene og. Han gav ei kyrkjelog (eller kristenrett) og lempa dei gamle lovene etter kristendomen, og han fekk bøndene til å samtykkje den nye skipnaden. Sidan 55kalla dei desse lovene fyr lovene hans Olav den heilage.

Paa Upplandi, der fylkeskongar hadde styrt, alt frå di Harald Haarfagre døydde, var Eidsiva-lagdømet reint oppløyst, men no vart det skipat på nytt lag, og Viki, som i lange tider hadde vore skild frå Upplandi, vart oppteke i Eidsiva-tinglaget att.

Olav freista og på å samla alle dei land under seg, som nordmenn bygde. Han fekk jarlane på Orknøyarne og Hjaltland til å taka øyane til len av seg. Færøyingane laut og gjeva seg under han, og grønlendingane betalte skatt til han. Islendingane vara seg fyr å koma under herredømet til dei norske kongane, men Olav fekk dei til å taka utor logi det, som inkje høvde med kristendomen.

Paa få år hadde soleids Olav fritt landet fyr danskt og svenskt overherredøme, hadde samla heile Norig og mange av skattlandi og jaga eller drepe jarlane og fylkeskongarne, innført kristendomen der, som folket var heidensk endå, og hadde fenget i stand ei kyrkjelog og hadde fenget dei gamle lovene til å høva med kristendomen og hadde skipat Eidsiva-tinglaget att. Olav Haraldsson var i alle måtar den, som fullførte det storverket, som Harald Haarfagre la grunnvollen til. Men han kunne inkje gjera alt detta, utan han i mange måtar laut gå dei gamle storætterne for nær og gjera ein ende på sjølvstyret deira. Kristendomen, som var innkomen i Norig gjennom einvaldskongane, gav desse ein høg rett imot høvdingane av dei gamle ættene, som hadde sin rett frå den gamle trua og den gamle gudsdyrkinga, og Olav bruka denne retten sin strengt. Det hadde vore 56skikk før, at sønene til lendmenn og storbønder for i viking og herja både innanlands og utanlands, men Olav freda landet og refste hardt alle, som braut freden, og tvinga alle, rike og fattige, til å halda lovene. Då fekk Olav mange fiendar¹).

Då Knut den mektige hadde lagt heile England under seg, og hans makt stod fast og det var mange i Norig, som var misnøgde med kong Olav, kom Knut fram med kravet sitt og sende bod til kong Olav, at han skulle taka Norig til len av han, men Olav svara, at han ville verja landet med odd og egg. Knut for sløgt åt og gav mange av dei norske lendmennene 57pengar, og alle dei, som kom til han, fekk hendene fulle. Erling Skjalgsson og fleire av sønene hans og Tore Hund og mange andre drog over til England. Mange andre tok pengar, men for løynt med det, so Olav hadde mange med seg, som han inkje kunne tru på.

I Sverik hadde Olav Skautkonung andast av, og Onund Jakob styrde åleine. Han og kong Olav gjorde samlag fyr å verja seg mot Knut, som ætlad seg til å taka Norig, og då kannhenda Sverik etterpå, og dei drog i hop ein stor her og siglde til Danmark og herja. Då kom Knut med ein uhorveleg stor flåte frå England, og då siglde Olav og Onund over til Skaane og venta på Knut i Helgeaai. Der stod det eit slag mellom flotane, og kong Olav gjorde ei pretta der, so kong Knut leid store tap; men flåten hans Knut vart for drjug, so Olav og Onund tykte det var rådlaust å slåst lenger, og siglde til Sverik. 1027. No var vegen stengd gjennom Øresund, og Olav laut gå landvegen gjennom Sverik heim til Norig.

Året etter siglde kong Knut med ein stor her til Norig og innsette Haakon jarl til styrar og gav veitsler til lendmennene, og Erling Skjalgsson og Einar Tambeskjelvar og Haarek frå Tjotta og mange andre stormenn gjekk i tenesta hans og vart lendmennene hans. Knut vart teken til konge over heile Norig og rådde no både over England og Norig og Danmark. Folk var inkje huga på å fylgje kong Olav lenger, og han låg i Dramnsfjorden, medan Knut for landet rundt. Då han høyrde, at Knut hadde siglt til Danmark att, siglde han vestetter langs landet med 13 skip, men kor han gjekk i land og baud ut mannskap, 58var det ingen, som ville fylgje han. Straks fyre jol siglde han nord om Jadren (»Jæderen«). Erling Skjalgsson hadde samla ein stor flåte og heldt vakt, då han visste Olav var ventande, og no sette han etter Olav; men Olav, som hadde mykje mindre folk, lokka Erling til å sigla eit godt stykke fyre flåten sin, og so la Olav seg med sine skip attom eit nes, og då Erling kom siglande etter med sitt skip og var redd, at Olav var sigld frå han, visste han inkje ordet av, før han var midt inne i flåten hans Olav. Alle mennene på skipet hans Erling fall, men Erling stod i lyftinga og varde seg manneleg. »Du snur andletet mot oss i dag, Erling,« sa Olav. »Andlet mot andlet skal ørner klorast,« svara Erling. Då baud Olav Erling liv og fred, om han ville gå i tenesta hans. Detta ville Erling og tok hjelmen av seg og gjekk fram til Olav. Då rispa Olav kinnet hans med øksa og sa: »Eg skal merkje kongs-svikaren.« Men i det same sprang det ein fram, som tenkte han skulle gjera Olav tillags, og kløyvde hovudet hans Erling; då sa Olav: »No hogg du Norig av hendene mine.« Og det var, som Olav sa. Erling kunne truleg hjelpt Olav til å få att riket.

No laut Olav skunda seg nordetter, og alle stader flokka bøndene seg i hop og fylgde med Erlingssønerne etter Olav. Då han kom til Sunnmøre, høyrde han, at Haakon jarl og mange lendmenn kom mot han nordantil, og då laut Olav styra inn i Storfjorden, og her skildest lendmannen Kalv Arneson og mange andre frå han. Olav siglde med nokre få, som var han tru, inn i Tafjorden og gjekk i land i Valdal, og derfrå for han landvegen til Gardarike til kong Jarisleiv; og hadde son sin, Magnus, med seg.

59Olav tenkte på å leggja ned kongsnamnet og ganga i kloster, endå han inkje var meir enn 34 år gamal; men då fekk han høyra, at Haakon jarl var komen bort på sjøen på ei englandsferd, og at Norig var hovdinglaust no. Då gav Olav seg på vegen heim med en liten flokk og kom til Sverik. Der fekk han noko hjelp av Onund Jakob, og der kom halvbror hans, Harald Sigurdsson (son til Sigurd Syr og Aasta, som var moder hans Olav) til han med omkring 700 mann. Han var berre 15 år, men stor og sterk. Dag Ringsson, son til ein av dei upplandskongarne, som Olav hadde jaga, kom og til han med ein stor styrke, mot å få rike å råda fyr i Norig; men Olav viste frå seg 600 heidningar, då han ville setja si lit til Gud og inkje til folketalet, sa han. Han la vegen gjennom Jamteland og kom over fjellet ned i Verdalen i Trondheim, og då hadde han 3,600 mann. Men lendmennene hadde samla ein her på over 14,000 mann og møtte Olav på Stiklestad i Verdalen 31te august (29de juli?) 1030. Kalv Arneson og Tore Hund og Haarek frå Tjotta førde bondeheren. Mennene til kong Olav for ned fyr ein bakke og ropa: »Fram, fram kristmenner, krossmenn, kongsmenn«, og sette inn på bondeheren so hardt, at mange heldt på og skulle fly, men lendmennene eggja opp folket sitt til motstand, og det vart ein vill strid. Olav gjekk fram i heitaste slåstinga og slost manneleg, og bøndene vart redde, då dei såg kongen sin i andletet. Då slaget var på det villaste, vart sola formyrkt, er det sagt. Fyrst la det seg ein raude over himmelen og so over sola, og so kom sola bort, so det sistpå vart reint mørkt. Kong Olav fekk eit øksehogg i det venstre 60beinet ovanfor kneet; då halla han seg opp mot ein stein og bad Gud hjelpa seg. I det same stakk Tore Hund eit spyd gjennom han, og endå eit hogg fekk han i halsen.

Då kongen var fallen, heldt Dag Ringsson striden oppe endå ei stund, men sistpå laut han fly med leivningane av hæren. Harald Sigurdsson var hardt såra, men fekk hjelp av ein bonde, som lækte såra hans.

Straks etter slaget løyste bondeheren seg opp. Det kom ein rædsel over mange, er det fortalt, fyr di dei hadde drepe den gode kongen, og mange trudde, at solformørkinga var eit teikn frå himmelen.