28

Daa Harald gav riket til Eirik, vilde inkje brødrarne hans godkjenna honom fyr yverkonge, og dei fekk hjelp kvar i sitt rike, og det er trulegt, at smaariki no tenkte 29paa aa vinna att sjølvstyret sitt. Men Eirik vann i striden og drap fleire av brødrarne sine. Den eine av desse, Olav, kongen i Viki, let etter seg ein son, Tryggve Olavsson, som laut røma undan til Upplandi.

Eirik var ein dugande mann og hadde lukka med seg, naar han slost, men han var uppfostrad paa vikingferder og var hardhjartad og hardstyrande og betre lagad til aa føra ein flokk vikingar paa herferd enn til aa styra det store nye riket etter Harald, fader sin. Kona hans het Gunnhild, og var væn og klok, men innful og hard og eggjad Eirik Blodøks til myket vondt. Misnøgjet vart so stort paa slutten, at nokre av hovdingarne sende bod til England til Haakon Adalsteinsfostre. Han var 15 aar paa den tidi og fager og stor og sterk. Han var ein stor itrotsmann og var uppfostrad i eit land med god upplysning, og var døypt og upplærd i kristendomen. Haakon var viljug til aa koma og drog til Norig aaret etter Harald var sloknad, og lendde i Trondheim. Sigurd Jarl paa Lade (inkje langt fraa Trondhjem), son til jarlen Haakon Grjotgardsson, tok godt mot kongen, som var ung og ukjend, og han fekk istand eit forlik millom dei gamle stormannsætterne og Haakon soleids, at kongedømet skulde gjeva fraa seg nokot av magti si. Bønderne fekk att odelen sin, og dermed fekk hersarne att den gamle hovdingmagti si. Paa desse vilkaar tok bønderne Haakon til konge i Trondheim og sagde seg imillom, at no var Harald Haarfagre komen att og hadde yngst uppatt andre gongen. Tidendi um at bønderne hadde fenget att odelen, flaug som elden i turre graset alt aust til landsenden, og alle stader tok dei Haakon til konge. Eirik og Gunnhild og alle sønerne deira rømde undan. Eirik for til 30England og fall der, medan han var paa ei vikingferd i England med ein stor her av nordmenner, i eit hardt og langt slag.

No var Haakon yverkonge i heile Norig; han styrde sjølv yver Vestlandet. Sigurd Jarl raadde i Trondheim, og paa Upplandi og i Viki raadde underkongar av ætti hans Harald Haarfagre.

Haakon skipad tvo store lagdøme, Gulatings-lagdømet og Frostatings-lagdømet. Han sette fyre, at den gamle Gulatings-logi (sjaa s. 16) skulde gjelda fyr alle fylki vestanfjells, og at Frostatings-logi skulde gjelda fyr alle fylki nordanfjells. Gula i Sogn og Frosta i Trondheim vart tingstader liksom fyrr, og her skulde det samla seg ein gong um aaret utsendingar fraa heile lagdømet til aa gjeva loger og paadøma saker.

Daa Halvdan Svarte hadde lagt dei sunnanfjellske fylki ihop til eitt lagdøme, so var heile Norig no bytt i tri lagdøme.¹)

Haakon var ein god og rettvis konge, og difyr fekk han namnet Haakon den gode. Det kom tidend um den gode styringi hans alt aust til Jamteland, som nordmennerne hadde bygt, men som til daa styrde seg 31sjølve og korkje vilde gjeva seg under Norig elder Sverik. No høyrde jamtarne so myket godt um Haakon, at dei gav seg godviljugt under Norig.

Haakon freistad paa aa kristna Norig. Han heldt ei tale paa Frostatinget og sagde, at alle folk skulde lata seg kristna og halda upp med blotingi, men bønderne tok til aa murra, og Aasbjørn fraa Medalhus (Melhus i Gauldalen) svarad, at soframt kongen vilde bruka magt og hardstyre mot dei, vilde dei taka seg ein annan hovding. Kongen laut gjeva etter. Trønderne brende upp tri kyrkjur, som Haakon hadde uppsett paa Møre, og drap tri prestar, og i eit blotgilde i hovet paa Mæren (i Sparbu) trugad bønderne Haakon til aa eta hestekjøt liksom heidningarne, og drikka alle skaalerne fyr dei heidenske gudarne. Kongen vart harm og siglde sudetter og samlad myket folk og vilde hemna seg paa trønderne. Daa kom det tidend um, at sønerne hans Eirik Blodøks var komne til Viki med ein stor her. Daa Eirik var fallen i England, hadde sønerne hans tilhald i Danmark hjaa Kong Harald Gormsson, og Harald hadde endaa kne-sett (elder teket til uppfostring) ein av sønerne hans, som og het Harald. Danakongen tenkte, at han skulde vinna att herredømet yver Viki og gav Eiriks-sønerne hjelp, og desse heldt no paa og herjad i Viki, og hadde jagat underkongen, Tryggve Olavsson, fraa skipi hans. Daa Haakon fekk tidend um detta, sende han bod paa Sigurd Jarl og andre hovdingar i Trondheim, og daa kom dei til Haakon, som mest hadde gjenget innpaa han fyr aa tvinga han til aa blota. Dei forlikte seg no, og alle ihop siglde sudetter fyr aa verja landet. Dei og Eiriks-sønerne møttest ved Kormt (Karmøyi), og baade herarne gjekk paa 32land og slost paa Agvaldsnes. Nordmennerne vann, og ein av Eiriks-sønerne og myket av mannskapet deira fall.

Etter detta slaget skipad Haakon landsforsvaret. Han bytte alle bygderne langs med sjøen og so langt upp i landet, som laksen gjeng lengst upp, i »skipreidur«. Bønderne i kvar skipreida skulde gjeva kongen eit skip med mannskap, vaapn og mat, elder full leiding, naar det var ein utanlands her i landet; elles var dei berre skyldige til aa gjeva kongen halv leiding, som kongen hadde rett til aa skriva ut kvar sumar og bruka utanfyr landet i 2 maanadar. Naar inkje kongen baud ut halv leiding um sumaren, skulde bønderne betala kongen, det leidingen kostad. Kvar fri mann skulde eiga skjold og spjot og anten sverd elder øks. Var ein fiende ventande ein stad, skulde alle mann, som dugde til aa slaast, taka til vaapn. Fraa gomol tid hadde det voret vitar elder vardar paa høge fjell, som dei kveikte, naar fienden var nære. Haakon sette no fyre, at dei skulde setja upp vardar slik, at dei kunne sjaa fraa den eine til den andre, og naar vardarne brann, skulde bodstikka ganga rundt, og daa skulde folket rusta seg i det fylket, der fienden var ventande, og leidingsskipi fraa dei andre fylki koma til hjelp. Paa 7 dagar kunne tidend um ufred ganga fraa den synste varden til det nørdste tinglaget paa Haalogaland.

Daa Haakon hadde voret konge i 20 aar, kom Eiriks-sønerne att med ein stor her av nordmenner og daner. Dei kom uventande paa Haakon, som var paa garden Birkestrond paa Frædi (»Frei«, tett ved Kristianssund). Haakon samlad det mannskapet, som var aa faa der umkring, og »haslad voll« (stakk ut ein plass med haslepaakar) paa Rastarkalv paa Frei, og der 33møtte Haakon Eiriks-sønerne. Ein av mennerne hans Haakon, som het Egil Ullserk, fekk 10 merke og 10 mann med seg og gjekk med desse slik, at Eiriks-sønerne trudde, at det var ein stor her, som kom setjande og vilde ganga millom dei og skipi deira. Dermed flydde dei, men saag snart, at detta berre var ei pretta, og daa stanad Eiriks-sønerne og dei nordmennerne, som var i heren deira, men Haakon slo dei andre gongen der, og tridje gongen ned i fjøra. Ein av Eiriks-sønerne fall, og hine flydde til Danmark.

Nokre aar etter var Haakon i gjestebod paa Fitjar (heiter no Fitje) paa øyi Stord i Sunnhordland. Daa saag vaktmennerne ein stor flote kom siglande, og skalden Øyvind Finnsson Skaldespillar gjekk inn og sagde det til kongen. Daa kongen gjekk ut, saag han strakst det var herskip, og dei hadde inkje langt att til øyi. Det var Eiriks-sønerne, som kom, og dei, som heldt vakt ved vardarne, hadde inkje set dei. Haakon spurde mennerne sine til raads um, kvat dei skulde gjera, daa dei hadde ei stor yvermagt mot seg. Daa talde Øivind til aa slaast, og hine svarad, at dei helder vilde falla som menner enn fly fyr danerne ufreistad. Kongen takkad dei og stellte upp det mannskapet, han hadde. Eiriks-sønerne hadde 6 gonger so myket folk. Harald Eiriksson var føraren deira no, og med honom fylgde Alv Askmann og Øyvind Skrøya, brødrarne hennar Gunnhild. Haakon gjekk hardt fram og hogg til baade sidurne. Han hadde gullslegen hjelm paa hovudet og spjot og skjold og sverdet Kvernbit. Detta sverdet hadde han fenget av Adalstein, fosterfader sin; det var so godt blad paa det, at han hogg gjenom ein kvernstein radt til augat med det, og difyr vart sverdet kallat

3

34Kvernbit. Soli skjein paa gullhjelmen, og daa vende mange vaapni mot Haakon. Daa tok Øyvind Finnsson og sette ein hatt yver gullhjelmen, men daa ropad Øyvind Skrøya: »Gjøymer nordmanna-kongen seg no, elder hev han flytt, elder kor er gullhjelmen?« Dermed gjekk han og broder hans fram og hogg som ville og galne. Men Haakon svarad: »Haldt fram, som du stemner, vil du finna nordmanna-kongen.« Det var inkje lenge aa venta helder, fyrr Øyvind kom, men Haakon kløyvde hjelmen og hovudet paa han, og i det same fall Alv Askmann og. Daa flydde heren til Eiriks-sønerne, men daa Haakon sette etter og gjekk fremst i fylkingi si, kom det ei pil i armen hans, og dei kunne inkje faa stillt blodet. Daa han merkad, at han vart klen, vilde han sigla nord til kongsgarden Aalreksstad (Aarstad ved Bergen), men han kom inkje lenger enn til Haakonar-hella (heiter no Helleren, inkje langt fraa Bergen). Daa var han mest livlaus, og dei lagde til lands. No sende Haakon bod til Eiriks-sønerne, at han gav dei Norigs rike, av di han sjølv inkje hadde søner. Venerne hans baud honom, at dei skulde føra liket hans til England og gravsetja det i kristi jord, men han svarad: »Eg er det inkje verd; som heidning livde eg, og som heidning skal dei jorda meg og.« Strakst etter døydde han der paa Haakonar-hella, same staden som han var fødd, aar 961. Liket vart ført nord til Sæheim (Sem) i Nordhordland og hauglagt der, fullt væpnat, og endaa kann ein sjaa gravhaugen hans. Øyvind Finnsson kvad Haakonar-maal til hans æra og viste han etter gamall skikk til Odin i Valhall. Baade vener og uvener gret, daa han døydde, og sagde, at so god konge vilde visst aldri koma til Norig meir. 35Norigs rike hadde gjenget myket fram under Haakon den gode. Harald Haarfagre hadde teket landet med odd og egg og aatte landet som ein herre. Daa bønderne tok Haakon til konge, fekk dei att odelen og vart herrar i sitt eiget land og tok paa seg aa verja landet sitt, soleids at inkje kvart fylke skulde slaast fyr seg, men alle skulde hjelpast aat. Haakon og landsfolket slo gong etter gong utanlands herar, og detta gav det nye riket samhelde og gjorde, at dei no kjende seg som nordmenner og brødrar meir enn fyrr. Landet var no bytt i tri store lagdøme, og der var so god fred i landet, so jamtarne helder vilde slutta seg til Norig enn raada seg sjølve. Kongedømet var sterkt og bønderne var frie, daa Haakon styrde.

Eiriks-sønerne, 961—965, og Haakon Jarl, 965—995.

No vart dei fem sønerne hans Eirik tekne til kongar i Gulatingslagdøme. Harald Graafeld var den eldste og fremste av dei, men elles styrde dei alle jamsides og tok seg kvar si hird. I Viki raadde Tryggve Olavsson og Gudrød Bjørnsson, sonesønerne hans Harald Haarfagre, og paa Upplandi fylkeskongar av Haralds ætti, og i Trondheim raadde Sigurd jarl, og ingen av desse godkjende i fyrstningi Eiriks-sønerne fyr yverkongar. Til detta kom og, at danakongen Harald Gormsson Blaatonn stod paa, at Eiriks-sønerne hadde riket til len av honom. Det var soleids litet att no av samlingsverket hans Harald Haarfagre. Eiriks-sønerne freistad paa aa leggja heile landet under seg med svik og magt, og moder deira, Gunnhild, raadde dei til myket vondt, liksom ho hadde gjort med mannen sin, Eirik Blodøks. Dei drap Gudrød og Tryggve med svik, og 36enkja etter Tryggve laut røma utor landet med eit nyfødt barn, Olav. Dei lovad Sigurd jarl venskap, og han godkjende dei fyr yverkongar, men eingong daa han var i gjestebod paa Oglo (Skatvoll) i Stjørdalen, siglde dei um natti inn etter fjorden og brende Sigurd jarl inne. Sigurd hadde ein son, som het Haakon; han var fager og vælvaksen og klok, men sløg og ful. Honom tok trønderne til jarl og sette paa vatnet kvart skip, som var brukande, og Eiriks-sønerne rømde undan. I fleire aar heldt Haakon seg i Trondheim, og han og Eiriks-sønerne svor kvarandre takomtil venskap, og takomtil prøvde dei paa med svik mot kvarandre. Endeleg laut Haakon røma til Danmark, og daa hadde Eiriks-sønerne samlat heile Norig under seg.

Men dei fekk mange fiendar. Dei var liksom fader sin store og væne og djerve stridsmenner, men dei var sviksame og kjære i pengar og harde og brydde seg maateleg um logerne. Dei var so knipne, at dei grov pengarne sine ned i jordi, er det fortalt. Dei var kristne og braut ned hovi, men kom ingen veg med aa kristna landet og fekk berre fleire uvener. Det kom uaar etter uaar, og fisket slo inkje til, og bønderne var so misnøgde, at dei slo ihel fleire av brødrarne. Snart fekk Haakon Jarl Harald Graafeld i Fella og. Danakongen Harald Gormsson var harm paa Harald Graafeld, fyr di han inkje betalte skatt, og tok godt imot Haakon jarl. Danakongen hadde ein broderson, som het Gullharald. Han gjorde krav paa eit stykke av Danmark, og Haakon eggjad han upp. Men daa danakongen inkje vilde gjeva han nokot, raadde Haakon danakongen til aa gjeva Gullharald Norig. Detta vart dei forlikte um, og danakongen baud Harald Graafeld koma til 37Danmark, og han kom og lagde aat ved Hals ved Limfjorden med tri skip. Daa kom Gullharald paa han med 9 skip. Harald varde seg manneleg, men sistpaa fall han. Dessimilom hadde Haakon sagt til danakongen, at det var faarlegt aa gjeva Gullharald Norig, og baud seg til sjølv aa verta danakongens jarl og leggja Norig under honom og drepa Gullharald. Daa danakongen gjekk inn paa detta, siglde Haakon etter Gullharald og kom, strakst etter Harald Graafeld var fallen, og fangad Gullharald og hengde han upp. (Umkring aar 965).

No siglde Harald Gormsson og Haakon og mange andre norske hovdingar med ein stor flote til Norig. Harald Gormsson vart yverkonge, og Haakon fekk til len Vestlandet fraa Lindesnes til Trondheim mot aa betala helvti av dei kongelege innkomurne og hjelpa danakongen i ufred. Trondheim og fylki nordanfyr tok han i arv etter fader sin. Harald Grenske, son til kong Gudrød, er det fortalt fekk Agder og eit stykke av Viki og vart utnemnd til konge der. Resten av Viki tok danakongen fyr seg sjølv. Paa Upplandi raadde fylkeskongar av ætti hans Harald Haarfagre, men dei og kong Harald Grenske skulde svara skatt til danakongen. Dei tvo Eiriks-sønerne, som endaa var i live, hadde seg undan, daa alt folket gjekk fraa dei.

Det var det gamle stormanns-veldet og fylkessjølvstyret, som raadde i landet no, og det einaste bandet, som knytte ihop dei norske fylki, var at dei godkjende den danske kongen fyr yverkongen sin. Men detta danske herredømet hadde ingenting aa segja; kvar hovding i Norig raadde seg fritt, og raadde seg meir no, enn naar dei hadde ein norsk yverkonge. Haakon 38jarl hadde største magti i Norig, og han betalte ingen skatt til den danske kongen og sagde, at pengarne gjekk med til aa verja landet mot dei tvo Eiriks-sønerne.

Harald Gormsson laag i ufred med Tyskland. Den tyske kongen Otto den fyrste hadde vortet romersk kjeisar i 962, og daa den romerske kjeisaren heldt seg fyr større enn kongarne, gjorde Otto krav paa herredømet yver Danmark, og Harald laut taka ved kristendomen og godkjenna kjeisaren fyr yverherre. Daa Otto den fyrste døydde, vart son hans, Otto den andre, kjeisar, men i fyrstningi var det myket uro i riket hans. Daa tenkte Harald, det var tid aa gjera seg fri, no daa kjeisardømet var veikt og han hadde hjelp aa krevja i Norig, og sende bod til Haakon Jarl, at han skulde koma til Danmark med ein her. Haakon baud ut halv leiding og kom til danakongen, som hadde ein stor her sjølv og. Harald sende den norske heren til Danevirke (ein mur, som Tyre Danebot hadde uppsett fyr aa verja inngangen til Danmark mot tysken), og nordmennerne varde Danevirke so væl, at Otto laut snu. Daa vilde Haakon draga heim til Norig med heren sin, men medan han laag i Limfjorden fyr motvind, kom Otto braadt attende og kom inn i Danmark, og Harald maatte lova aa innføra kristendomen i Norig og faa Haakon jarl døypt. Harald baud Haakon til seg, og daa han kom, trugad Harald han til aa lata seg døypa, og let han faa prestar med seg. Men so fort Haakon fekk vind, sette han prestarne i land og stakk i sjøen og herjad paa heimvegen i danakongens rike, og gjorde seg no til sjølvstendig styrar i riket sitt, dei vestanfjellske og nordanfjellske fylki. Han bygde uppatt dei hovi, som Eiriks-sønerne hadde rivet 39ned, og bad folket blota. Han var ein stor blotmann sjølv og, og det er fortalt, at eingong han var i stor naud, blotad han sin eigen son (i slaget i Hjørungavaag). I Viki, som no var reint skild fraa riket hans Haakon og endaa stod under danakongen, fekk kristendomen etterkvart inngang, og missionærar fraa Danmark og Tyskland arbeidde der fyr den nye trui.

Harald Gormsson vilde hemna seg paa Haakon jarl og siglde til Norig med ein stor her, og daa han kom i riket hans Haakon, herjad han det verste han kunne. I Lærdal i Sogn stod 5 gardar att. Men daa han fekk tidend um, at Haakon samlad myket folk, snudde han heimatt og tenkte paa meir hemn.

Der var ein viking-hop, som hadde busett seg paa Jomsborg paa øyi Jom (heiter no Wollin i Forpommern), og hadde skipat eit samlag med strenge loger. Ingen fekk vera med, som var under 18 elder yver 50 aar, elder som var rædd elder gav seg fyr nokon ting, og kvinnfolk fekk inkje koma inn i borgi. Dei djervaste kjempurne søkte dit fraa alle nordlandi, mest fraa Danmark, og dei var vidkjende fyr aa vera motige stridsmenner og harde til aa røva. I eit gravøl drakk danakongen dei fulle og fekk dei til aa lova, at dei skulde fara mot Haakon jarl. Daa dei vart fastande, totte dei, at dei hadde lovat for myket, men dei tenkte dei skulde koma uventande paa han og siglde, so fort dei kunne, til Norig med 60 skip og herjad i riket hans Haakon. Eirik, son hans, som Harald Gormsson hadde sett til jarl i Vingulmark og Raumarike, fekk tidend um detta og samlad folk og for landvegen til Trondheim, og daa let Haakon og Eirik bodstikka ganga og samlad ein flote paa 180 skip (truleg inn paa 10,000 mann) og 40møtte jomsvikingarne i Hjørungavaag (heiter no Lidvaag paa Hareidland i Sunnmøre). Nordmennerne hadde meir folk og fleire skip, men dei var inkje so godt væpnad og øvde, daa mesteparten var berre leidingsfolk, og skipi var myket mindre end dei, fienden hadde, og jomsvikingarne hadde lenge yvertaket. Fraa dei høge skipsbordi sine stakk dei og skaut ned paa nordmennerne og skaut tvert igjenom skjoldarne deira, og mange fall. Haakon sjølv kom i stor naud, og brynja hans var reint sundskoti. Eirik Haakonsson lagde fram der, det trengdest mest, og daa den eine norske fylking-armen vart trengd tilbake, kom han til hjelp der og lagde seg sida um sida med skipet hans Bue Digre, den djervaste av alle jomsvikingarne. No vart det ein kvass strid, og enden vart, at 35 skip i jomsvikingfloten rømde undan, og berre 25 laag etter. Daa lagde Haakon seg paa den andre sida hans Bue digre, og Bue kastad seg i sjøen med tvo kistur fulle med gull, og no hogg nordmennerne mannskapet hans ned fraa stamn til stamn, og sameleids gjorde dei paa hine skipi. Berre nokre faa fekk liv og fred. Detta slaget var truleg um veteren 985—986.

Etter denne store sigeren raadde Haakon fritt som ein konge i alle sjøbygderne fraa Finnmarki til Lindesnes og hadde 16 jarlar under seg. Færøyarne, Orknøyarne og Sudrøyarne betalte skatt til han. Bønderne heldt myket av han, fyr det var god fred innanlands og gode aaringar. Men lukka vart Haakon jarl for stor. Han vart stolt og streng og lagde seg i ulivnad med kvinnfolk, og bønderne fekk inkje hava døttrarne sine i fred fyr han, og sistpaa vart alle hatige paa han.

Viki og Upplandi høyrde inkje med til riket hans 41Haakon, men Eirik, son hans, hadde styringi yver fleire fylke der. Harald Gormsson, som alltid hadde fenget hjelp av jomsvikingarne, hadde ingi magt lenger i Viki etter slaget i Hjørungavaag og fall strakst etter i eit slag mot son sin, Svein Tjugeskjegg. Men truleg hadde den svenske kongen Eirik den sigersæle teket eit stykke av Viki no. Det gamle Eidsiva-lagdømet var reint uppløyst, og mange, som hadde teket ved Kristendomen, daa Harald Gormsson var yverkonge der, tok no til aa blota paa nytt lag. Det saag ut til, at den gamle trui og det gamle stormanns-veldet og det gamle fylkes-sjølvstyret skulde faa yverhand i heile Norig. Men i lengdi kunne inkje det gamle standa seg. Heidenskapen var utlivd no. Fleire av dei mest upplyste hadde lært aa kjenna kristendomen paa vikingferderne elder handelsferderne sine, og nokre av dei let døypa seg. Kristendomen fekk inngang i alle andre land rundt umkring og hadde alt no gjort so myket i Norig, at faa, i det minste av dei store ætterne, trudde paa dei gamle gudarne. Av dei, som hadde nokor upplysning, trudde nokre paa sin eigen styrke, og dei fleste trudde ingenting. Naar den gamle trui løyste seg upp, kunne inkje det gamle stormanns-veldet og fylkes-sjølvstyret halda seg ved lag helder, av di det nettupp hekk ihop med trui. (Sjaa sida 13—17.) Det var myket og no, som heldt heile det norske folket ihop. Den norske leidingsheren hadde slegest manneleg paa Danevirke og i Hjørungavaag, og desse storverk, som nordmennerne hadde gjort mot utlendingar, knytte nordlendingar og vestlendingar og vikverjar ihop med ein sams eigedom av store minne.

Haakon fekk tidend um, at ein kongsson av ætti 42hans Harald Haarfagre var vest i Irland. Denne kongssonen var Olav, son til kong Tryggve Olavsson og sonesons son hans Harald Haarfagre. Daa Tryggve var drepen av Eiriks-sønerne, vilde Aastrid, enkja hans, fly til Gardarike med den nyfødde guten sin, men vart fangad paa vegen av vikingar. Guten vart skild fraa moderi og seld fyr ein bukk og sidan fyr ei kufta, men sistpaa vart han kjend av morbror sin, som var i Gardarike hjaa kong Valdemar. Der voks han upp til ein væn og stor og sterk mann, og han vart den beste itrottsmannen av alle nordmenner. Han kunne ganga paa aararne utanbords, naar mennerne hans rodde, og han leikad med tri smaasverd, so det eine stødt var i vedret, og tok dei alltid att i handtaket. Han hogg like godt med baade henderne og skaut med tvo spjot um gongen. Daa han var 18 aar, for han i viking nokre aar og tok ved kristendomen liksom mange andre vikingar, og han var namnkjend fyr aa vera ein av dei gjævaste hovdingarne. Daa han fekk høyra, at Haakon jarl hadde lagt seg ut med bønderne, fekk han hug til aa freista lukka heime, og med 5 skip stakk han i sjøen og siglde attende til Norig.

Dessimillom hadde Haakon jarl sendt trælarne sine etter ei væn bondekona, Gudrun (fraa garden Lunde i Horrig). Ho var so væn, at dei kallad ho Lunde-soli. Men mannen hennar, Orm Lyrgja, let bodstikka ganga, og bønderne samlad seg. Nettupp som detta hende, kom Olav Tryggvason med sine 5 skip til Agdenes (ved innlaupet til Trondhjemsfjorden), og drap Erlend, son hans Haakon jarl, som vilde stengja vegen fyr han. Haakon jarl laut røma fyr bønderne og hadde berre ein træl, Kark, med seg, og kom til garden Rimul 43(heiter no Romul i Melhus i Gauldalen). Der budde ei kona, som het Tora og hadde voret kjærasten hans ei tid. Ho gjøymde Haakon og Kark under eit svinebol i eit hol, som dei grov. Tora lagde timber og mold yver holet og dreiv griserne yver.

Bønderne tok Olav til konge og for til Rimul og leitad etter Haakon. Olav stod paa ein stein attmed svinebolet og lovad ut pengar og æra til den, som drap jarlen. Detta høyrde Kark. Han vart snart bleik og snart svart som jordi, og Haakon bad han, at han skulde inkje svika han. Jarlen trudde inkje Kark og heldt seg lenge vaken, men sistpaa somnad han, og daa drog Kark ein kniv og drap Haakon. 995.

Haakon Ladejarl hadde voret den største blotmannen og den megtigaste hovdingen av dei gamle storætterne. Han hadde stridt fyr alt det gamle, men no var tidi komi, daa det nye, kristendomen og kongedømet og heile riket samlat, skulde vinna fram. Ingen nordmann hev havt so stor magt som Haakon, so nær som kongarne, men endaa fekk han so laak ein ende, at bønderne kastad stein paa liket og hengde hovudet hans i ein galge.

28

Då Harald gav riket til Eirik, ville inkje brødrane hans godkjenna han fyr yverkonge, og dei fekk hjelp kvar i sitt rike, og det er truleg, at smårika no tenkte 29på å vinne att sjølvstyret sitt. Men Eirik vann i striden og drap fleire av brødrane sine. Den eine av desse, Olav, kongen i Viki, let etter seg ein son, Tryggve Olavsson, som laut rømme undan til Upplandi.

Eirik var ein dugande mann og hadde lukka med seg, når han slost, men han var uppfostrad på vikingferder og var hardhjartad og hardstyrande og betre laga til å føra ein flokk vikingar på herferd enn til å styra det store nye riket etter Harald, fader sin. Kona hans het Gunnhild, og var væn og klok, men innful og hard og eggja Eirik Blodøks til mykje vondt. Misnøyet vart so stort på slutten, at nokre av hovdingane sende bod til England til Haakon Adalsteinsfostre. Han var 15 år på den tida og fager og stor og sterk. Han var ein stor idrettsmann og var uppfostrad i eit land med god opplysning, og var døypt og upplærd i kristendomen. Haakon var viljug til å koma og drog til Norig året etter Harald var slokna, og lendde i Trondheim. Sigurd Jarl på Lade (inkje langt frå Trondhjem), son til jarlen Haakon Grjotgardsson, tok godt mot kongen, som var ung og ukjend, og han fekk istand eit forlik mellom dei gamle stormannsætterne og Haakon soleids, at kongedømet skulle gje frå seg noko av makta si. Bøndene fekk att odelen sin, og dermed fekk hersane att den gamle høvdingmakta si. Paa desse vilkår tok bøndene Haakon til konge i Trondheim og sa seg imellom, at no var Harald Haarfagre komen att og hadde yngst uppatt andre gongen. Tidenda om at bøndene hadde fenget att odelen, flaug som elden i tørre graset alt aust til landsenden, og alle stader tok dei Haakon til konge. Eirik og Gunnhild og alle sønene deira rømde undan. Eirik for til 30England og fall der, medan han var på ei vikingferd i England med ein stor her av nordmenn, i eit hardt og langt slag.

No var Haakon yverkonge i heile Norig; han styrde sjølv over Vestlandet. Sigurd Jarl rådde i Trondheim, og på Upplandi og i Viki rådde underkongar av ætta hans Harald Haarfagre.

Haakon skipa to store lagdøme, Gulatings-lagdømet og Frostatings-lagdømet. Han sette fyre, at den gamle Gulatings-logi (sjå s. 16) skulle gjelda fyr alle fylka vestanfjells, og at Frostatings-logi skulle gjelda fyr alle fylka nordanfjells. Gula i Sogn og Frosta i Trondheim vart tingstader liksom før, og her skulle det samla seg ein gong om året utsendingar frå heile lagdømet til å gje lover og paadøma saker.

Då Halvdan Svarte hadde lagt dei sunnanfjellske fylka i hop til eitt lagdøme, so var heile Norig no bytt i tre lagdøme.¹)

Haakon var ein god og rettvis konge, og difor fekk han namnet Haakon den gode. Det kom tidend om den gode styringa hans alt aust til Jamteland, som nordmennene hadde bygt, men som til då styrde seg 31sjølve og korkje ville gje seg under Norig eller Sverik. No høyrde jamtane so mykje godt om Haakon, at dei gav seg godviljugt under Norig.

Haakon freista på å kristna Norig. Han heldt ei tale på Frostatinget og sa, at alle folk skulle lata seg kristna og halda opp med blotinga, men bøndene tok til å murra, og Aasbjørn frå Medalhus (Melhus i Gauldalen) svara, at såframt kongen ville bruka makt og hardstyre mot dei, ville dei taka seg ein annan hovding. Kongen laut gje etter. Trønderane brende opp tre kyrkjer, som Haakon hadde oppsett på Møre, og drap tre prestar, og i eit blotgilde i hovet på Mæren (i Sparbu) truga bøndene Haakon til å eta hestekjøt liksom heidningane, og drikka alle skaalerne fyr dei heidenske gudane. Kongen vart harm og siglde søretter og samla mykje folk og ville hemne seg på trønderane. Då kom det tidend om, at sønene hans Eirik Blodøks var komne til Viki med ein stor her. Då Eirik var fallen i England, hadde sønene hans tilhald i Danmark hjå Kong Harald Gormsson, og Harald hadde endå kne-sett (eller teke til oppfostring) ein av sønene hans, som og het Harald. Danakongen tenkte, at han skulle vinne att herredømet over Viki og gav Eiriks-sønene hjelp, og desse heldt no på og herja i Viki, og hadde jaga underkongen, Tryggve Olavsson, frå skipa hans. Då Haakon fekk tidend om detta, sende han bod på Sigurd Jarl og andre hovdingar i Trondheim, og då kom dei til Haakon, som mest hadde gått innpå han fyr å tvinga han til å blota. Dei forlikte seg no, og alle i hop siglde søretter fyr å verja landet. Dei og Eiriks-sønene møttest ved Kormt (Karmøyi), og både herarne gjekk på 32land og slost på Agvaldsnes. Nordmennene vann, og ein av Eiriks-sønene og mykje av mannskapet deira fall.

Etter detta slaget skipa Haakon landsforsvaret. Han bytte alle bygdene langs med sjøen og so langt opp i landet, som laksen gjeng lengst opp, i »skipreider«. Bøndene i kvar skipreida skulle gje kongen eit skip med mannskap, våpen og mat, eller full leiding, når det var ein utanlands her i landet; elles var dei berre skyldige til å gje kongen halv leiding, som kongen hadde rett til å skriva ut kvar sumar og bruka utanfor landet i 2 månadar. Naar inkje kongen baud ut halv leiding om sumaren, skulle bøndene betala kongen, det leidingen kosta. Kvar fri mann skulle eiga skjold og spyd og anten sverd eller øks. Var ein fiende ventande ein stad, skulle alle mann, som dugde til å slåst, taka til våpen. Fraa gamal tid hadde det vore vitar eller vardar på høge fjell, som dei kveikte, når fienden var nære. Haakon sette no fyre, at dei skulle setja opp vardar slik, at dei kunne sjå frå den eine til den andre, og når vardane brann, skulle bodstikka ganga rundt, og då skulle folket rusta seg i det fylket, der fienden var ventande, og leidingsskipi frå dei andre fylka koma til hjelp. Paa 7 dagar kunne tidend om ufred ganga frå den synste varden til det nørdste tinglaget på Haalogaland.

Då Haakon hadde vore konge i 20 år, kom Eiriks-sønene att med ein stor her av nordmenn og daner. Dei kom uventande på Haakon, som var på garden Birkestrond på Frædi (»Frei«, tett ved Kristianssund). Haakon samla det mannskapet, som var å få der omkring, og »hasla voll« (stakk ut ein plass med haslepaakar) på Rastarkalv på Frei, og der 33møtte Haakon Eiriks-sønene. Ein av mennene hans Haakon, som het Egil Ullserk, fekk 10 merke og 10 mann med seg og gjekk med desse slik, at Eiriks-sønene trudde, at det var ein stor her, som kom setjande og ville gå mellom dei og skipa deira. Dermed flydde dei, men såg snart, at detta berre var ei pretta, og då stana Eiriks-sønene og dei nordmennene, som var i hæren deira, men Haakon slo dei andre gongen der, og tredje gongen ned i fjøra. Ein av Eiriks-sønene fall, og hine flydde til Danmark.

Nokre år etter var Haakon i gjestebod på Fitjar (heiter no Fitje) på øya Stord i Sunnhordland. Då såg vaktmennene ein stor flåte kom siglande, og skalden Øyvind Finnsson Skaldespillar gjekk inn og sa det til kongen. Då kongen gjekk ut, såg han straks det var herskip, og dei hadde inkje langt att til øya. Det var Eiriks-sønene, som kom, og dei, som heldt vakt ved vardane, hadde inkje set dei. Haakon spurde mennene sine til raads om, kvat dei skulle gjera, då dei hadde ei stor overmakt mot seg. Då talde Øivind til å slåst, og hine svara, at dei heller ville falla som menn enn fly fyr danane ufreista. Kongen takka dei og stelte opp det mannskapet, han hadde. Eiriks-sønene hadde 6 gonger so mykje folk. Harald Eiriksson var føraren deira no, og med han fylgde Alv Askmann og Øyvind Skrøya, brødrane hennar Gunnhild. Haakon gjekk hardt fram og hogg til både sidene. Han hadde gullslegen hjelm på hovudet og spyd og skjold og sverdet Kvernbit. Detta sverdet hadde han fenget av Adalstein, fosterfader sin; det var so godt blad på det, at han hogg gjennom ein kvernstein radt til auget med det, og difor vart sverdet kalla

3

34Kvernbit. Sola skjein på gullhjelmen, og då vende mange vaapni mot Haakon. Då tok Øyvind Finnsson og sette ein hatt over gullhjelmen, men då ropa Øyvind Skrøya: »Gøymer nordmanna-kongen seg no, eller har han flytt, eller kor er gullhjelmen?« Dermed gjekk han og broder hans fram og hogg som ville og galne. Men Haakon svara: »Haldt fram, som du stemner, vil du finna nordmanna-kongen.« Det var inkje lenge å venta heller, før Øyvind kom, men Haakon kløyvde hjelmen og hovudet på han, og i det same fall Alv Askmann og. Då flydde hæren til Eiriks-sønene, men då Haakon sette etter og gjekk fremst i fylkinga si, kom det ei pil i armen hans, og dei kunne inkje få stilt blodet. Då han merka, at han vart klen, ville han sigla nord til kongsgarden Aalreksstad (Aarstad ved Bergen), men han kom inkje lenger enn til Haakonar-hella (heiter no Helleren, inkje langt frå Bergen). Då var han mest livlaus, og dei la til lands. No sende Haakon bod til Eiriks-sønene, at han gav dei Norigs rike, av di han sjølv inkje hadde søner. Venene hans baud han, at dei skulle føra liket hans til England og gravsetja det i kristi jord, men han svara: »Eg er det inkje verd; som heidning livde eg, og som heidning skal dei jorda meg og.« Straks etter døydde han der på Haakonar-hella, same staden som han var fødd, år 961. Liket vart ført nord til Sæheim (Sem) i Nordhordland og hauglagt der, fullt væpna, og endå kan ein sjå gravhaugen hans. Øyvind Finnsson kvad Haakonar-mål til hans æra og viste han etter gamal skikk til Odin i Valhall. Både vener og uvener gret, då han døydde, og sa, at so god konge ville visst aldri koma til Norig meir. 35Norigs rike hadde gått mykje fram under Haakon den gode. Harald Haarfagre hadde teke landet med odd og egg og åtte landet som ein herre. Då bøndene tok Haakon til konge, fekk dei att odelen og vart herrar i sitt eige land og tok på seg å verja landet sitt, soleids at inkje kvart fylke skulle slåst fyr seg, men alle skulle hjelpast åt. Haakon og landsfolket slo gong etter gong utanlands hærar, og detta gav det nye riket samhelde og gjorde, at dei no kjende seg som nordmenn og brødrar meir enn før. Landet var no bytt i tre store lagdøme, og der var so god fred i landet, so jamtane heller ville slutta seg til Norig enn råda seg sjølve. Kongedømet var sterkt og bøndene var frie, då Haakon styrde.

Eiriks-sønene, 961—965, og Haakon Jarl, 965—995.

No vart dei fem sønene hans Eirik tekne til kongar i Gulatingslagdøme. Harald Graafeld var den eldste og fremste av dei, men elles styrde dei alle jamsides og tok seg kvar si hird. I Viki rådde Tryggve Olavsson og Gudrød Bjørnsson, sonesønene hans Harald Haarfagre, og på Upplandi fylkeskongar av Haralds ætta, og i Trondheim rådde Sigurd jarl, og ingen av desse godkjende i fyrstninga Eiriks-sønene fyr yverkongar. Til detta kom og, at danakongen Harald Gormsson Blaatonn stod på, at Eiriks-sønene hadde riket til len av han. Det var soleids lite att no av samlingsverket hans Harald Haarfagre. Eiriks-sønene freista på å leggja heile landet under seg med svik og makt, og moder deira, Gunnhild, rådde dei til mykje vondt, liksom ho hadde gjort med mannen sin, Eirik Blodøks. Dei drap Gudrød og Tryggve med svik, og 36enkja etter Tryggve laut rømme utor landet med eit nyfødt barn, Olav. Dei lova Sigurd jarl venskap, og han godkjende dei fyr yverkongar, men eingong då han var i gjestebod på Oglo (Skatvoll) i Stjørdalen, siglde dei om natta inn etter fjorden og brende Sigurd jarl inne. Sigurd hadde ein son, som het Haakon; han var fager og velvaksen og klok, men sløg og ful. Han tok trønderane til jarl og sette på vatnet kvart skip, som var brukande, og Eiriks-sønene rømde undan. I fleire år heldt Haakon seg i Trondheim, og han og Eiriks-sønene svor kvarandre takomtil venskap, og takomtil prøvde dei på med svik mot kvarandre. Endeleg laut Haakon røma til Danmark, og då hadde Eiriks-sønene samla heile Norig under seg.

Men dei fekk mange fiendar. Dei var liksom fader sin store og vene og djerve stridsmenn, men dei var sviksame og kjære i pengar og harde og brydde seg måteleg om lovene. Dei var so knipne, at dei grov pengane sine ned i jorda, er det fortalt. Dei var kristne og braut ned hova, men kom ingen veg med å kristna landet og fekk berre fleire uvener. Det kom uår etter uår, og fisket slo inkje til, og bøndene var so misnøgde, at dei slo ihel fleire av brødrane. Snart fekk Haakon Jarl Harald Graafeld i Fella og. Danakongen Harald Gormsson var harm på Harald Graafeld, fyr di han inkje betalte skatt, og tok godt imot Haakon jarl. Danakongen hadde ein brorson, som het Gullharald. Han gjorde krav på eit stykke av Danmark, og Haakon eggja han opp. Men då danakongen inkje ville gje han noko, rådde Haakon danakongen til å gje Gullharald Norig. Detta vart dei forlikte om, og danakongen baud Harald Graafeld koma til 37Danmark, og han kom og la åt ved Hals ved Limfjorden med tre skip. Då kom Gullharald på han med 9 skip. Harald varde seg manneleg, men sistpå fall han. Dessimilom hadde Haakon sagt til danakongen, at det var farleg å gje Gullharald Norig, og baud seg til sjølv å verta danakongens jarl og leggja Norig under han og drepa Gullharald. Då danakongen gjekk inn på detta, siglde Haakon etter Gullharald og kom, straks etter Harald Graafeld var fallen, og fanga Gullharald og hengde han opp. (Omkring år 965).

No siglde Harald Gormsson og Haakon og mange andre norske hovdingar med ein stor flåte til Norig. Harald Gormsson vart yverkonge, og Haakon fekk til len Vestlandet frå Lindesnes til Trondheim mot å betala helvta av dei kongelege innkomurne og hjelpa danakongen i ufred. Trondheim og fylka nordanfyr tok han i arv etter fader sin. Harald Grenske, son til kong Gudrød, er det fortalt fekk Agder og eit stykke av Viki og vart utnemnd til konge der. Resten av Viki tok danakongen fyr seg sjølv. Paa Upplandi rådde fylkeskongar av ætta hans Harald Haarfagre, men dei og kong Harald Grenske skulle svara skatt til danakongen. Dei tvo Eiriks-sønene, som endå var i live, hadde seg undan, då alt folket gjekk frå dei.

Det var det gamle stormanns-veldet og fylkessjølvstyret, som rådde i landet no, og det einaste bandet, som knytte i hop dei norske fylka, var at dei godkjende den danske kongen fyr yverkongen sin. Men detta danske herredømet hadde ingenting å seie; kvar hovding i Norig rådde seg fritt, og rådde seg meir no, enn når dei hadde ein norsk yverkonge. Haakon 38jarl hadde største makta i Norig, og han betalte ingen skatt til den danske kongen og sa, at pengane gjekk med til å verja landet mot dei tvo Eiriks-sønene.

Harald Gormsson låg i ufred med Tyskland. Den tyske kongen Otto den fyrste hadde vorte romersk keisar i 962, og då den romerske keisaren heldt seg fyr større enn kongane, gjorde Otto krav på herredømet over Danmark, og Harald laut taka ved kristendomen og godkjenna keisaren fyr yverherre. Då Otto den fyrste døydde, vart son hans, Otto den andre, keisar, men i fyrstninga var det mykje uro i riket hans. Då tenkte Harald, det var tid å gjera seg fri, no då keisardømet var veikt og han hadde hjelp å krevja i Norig, og sende bod til Haakon Jarl, at han skulle koma til Danmark med ein her. Haakon baud ut halv leiding og kom til danakongen, som hadde ein stor her sjølv og. Harald sende den norske hæren til Danevirke (ein mur, som Tyre Danebot hadde oppsett fyr å verja inngangen til Danmark mot tysken), og nordmennene varde Danevirke so vel, at Otto laut snu. Då ville Haakon draga heim til Norig med hæren sin, men medan han låg i Limfjorden fyr motvind, kom Otto brått attende og kom inn i Danmark, og Harald måtte lova å innføra kristendomen i Norig og få Haakon jarl døypt. Harald baud Haakon til seg, og då han kom, truga Harald han til å lata seg døypa, og let han få prestar med seg. Men so fort Haakon fekk vind, sette han prestane i land og stakk i sjøen og herja på heimvegen i danakongens rike, og gjorde seg no til sjølvstendig styrar i riket sitt, dei vestanfjellske og nordanfjellske fylka. Han bygde uppatt dei hova, som Eiriks-sønene hadde rive 39ned, og bad folket blota. Han var ein stor blotmann sjølv og, og det er fortalt, at eingong han var i stor naud, blota han sin eigen son (i slaget i Hjørungavaag). I Viki, som no var reint skild frå riket hans Haakon og endå stod under danakongen, fekk kristendomen etter kvart inngang, og misjonærar frå Danmark og Tyskland arbeidde der fyr den nye trua.

Harald Gormsson ville hemne seg på Haakon jarl og siglde til Norig med ein stor her, og då han kom i riket hans Haakon, herja han det verste han kunne. I Lærdal i Sogn stod 5 gardar att. Men då han fekk tidend om, at Haakon samla mykje folk, snudde han heimatt og tenkte på meir hemn.

Der var ein viking-hop, som hadde busett seg på Jomsborg på øya Jom (heiter no Wollin i Forpommern), og hadde skipat eit samlag med strenge lover. Ingen fekk vera med, som var under 18 eller over 50 år, eller som var redd eller gav seg fyr nokon ting, og kvinnfolk fekk inkje koma inn i borga. Dei djervaste kjempene søkte dit frå alle nordlandi, mest frå Danmark, og dei var vidkjende fyr å vera modige stridsmenn og harde til å røva. I eit gravøl drakk danakongen dei fulle og fekk dei til å lova, at dei skulle fara mot Haakon jarl. Då dei vart fastande, tykte dei, at dei hadde lova for mykje, men dei tenkte dei skulle koma uventande på han og siglde, so fort dei kunne, til Norig med 60 skip og herja i riket hans Haakon. Eirik, son hans, som Harald Gormsson hadde sett til jarl i Vingulmark og Raumarike, fekk tidend om detta og samla folk og for landvegen til Trondheim, og då let Haakon og Eirik bodstikka ganga og samla ein flåte på 180 skip (truleg inn på 10,000 mann) og 40møtte jomsvikingane i Hjørungavaag (heiter no Lidvaag på Hareidland i Sunnmøre). Nordmennene hadde meir folk og fleire skip, men dei var inkje so godt væpna og øvde, då mesteparten var berre leidingsfolk, og skipa var mykje mindre end dei, fienden hadde, og jomsvikingane hadde lenge overtaket. Fraa dei høge skipsborda sine stakk dei og skaut ned på nordmennene og skaut tvert igjennom skjoldane deira, og mange fall. Haakon sjølv kom i stor naud, og brynja hans var reint sundskoti. Eirik Haakonsson la fram der, det trengdest mest, og då den eine norske fylking-armen vart trengd tilbake, kom han til hjelp der og la seg sida om sida med skipet hans Bue Digre, den djervaste av alle jomsvikingane. No vart det ein kvass strid, og enden vart, at 35 skip i jomsvikingfloten rømde undan, og berre 25 låg etter. Då la Haakon seg på den andre sida hans Bue digre, og Bue kasta seg i sjøen med to kister fulle med gull, og no hogg nordmennene mannskapet hans ned frå stamn til stamn, og sameleis gjorde dei på hine skipa. Berre nokre få fekk liv og fred. Detta slaget var truleg om veteren 985—986.

Etter denne store sigeren rådde Haakon fritt som ein konge i alle sjøbygderne frå Finnmarki til Lindesnes og hadde 16 jarlar under seg. Færøyarne, Orknøyarne og Sudrøyarne betalte skatt til han. Bøndene heldt mykje av han, fyr det var god fred innanlands og gode åringar. Men lukka vart Haakon jarl for stor. Han vart stolt og streng og la seg i ulivnad med kvinnfolk, og bøndene fekk inkje hava døtrene sine i fred fyr han, og sistpå vart alle hatige på han.

Viki og Upplandi høyrde inkje med til riket hans 41Haakon, men Eirik, son hans, hadde styringa over fleire fylke der. Harald Gormsson, som alltid hadde fenget hjelp av jomsvikingane, hadde ingi makt lenger i Viki etter slaget i Hjørungavaag og fall straks etter i eit slag mot son sin, Svein Tjugeskjegg. Men truleg hadde den svenske kongen Eirik den sigersæle teke eit stykke av Viki no. Det gamle Eidsiva-lagdømet var reint oppløyst, og mange, som hadde teke ved Kristendomen, då Harald Gormsson var yverkonge der, tok no til å blota på nytt lag. Det såg ut til, at den gamle trua og det gamle stormanns-veldet og det gamle fylkes-sjølvstyret skulle få overhand i heile Norig. Men i lengda kunne inkje det gamle standa seg. Heidenskapen var utlevd no. Fleire av dei mest opplyste hadde lært å kjenna kristendomen på vikingferdene eller handelsferdene sine, og nokre av dei let døype seg. Kristendomen fekk inngang i alle andre land rundt omkring og hadde alt no gjort so mykje i Norig, at få, i det minste av dei store ættene, trudde på dei gamle gudane. Av dei, som hadde nokor opplysning, trudde nokre på sin eigen styrke, og dei fleste trudde ingenting. Naar den gamle trua løyste seg opp, kunne inkje det gamle stormanns-veldet og fylkes-sjølvstyret halda seg ved lag heller, av di det nettopp hekk i hop med trua. (Sjå sida 13—17.) Det var mykje og no, som heldt heile det norske folket i hop. Den norske leidingsheren hadde slegest manneleg på Danevirke og i Hjørungavaag, og desse storverk, som nordmennene hadde gjort mot utlendingar, knytte nordlendingar og vestlendingar og vikverjar i hop med ein sams eigedom av store minne.

Haakon fekk tidend om, at ein kongsson av ætta 42hans Harald Haarfagre var vest i Irland. Denne kongssonen var Olav, son til kong Tryggve Olavsson og sonesons son hans Harald Haarfagre. Då Tryggve var drepen av Eiriks-sønene, ville Aastrid, enkja hans, fly til Gardarike med den nyfødde guten sin, men vart fanga på vegen av vikingar. Guten vart skild frå modera og seld fyr ein bukk og sidan fyr ei kufta, men sistpå vart han kjend av morbror sin, som var i Gardarike hjå kong Valdemar. Der voks han opp til ein væn og stor og sterk mann, og han vart den beste idrettsmannen av alle nordmenn. Han kunne gå på årane utanbords, når mennene hans rodde, og han leika med tre småsverd, so det eine støtt var i været, og tok dei alltid att i handtaket. Han hogg like godt med både hendene og skaut med to spyd om gongen. Då han var 18 år, for han i viking nokre år og tok ved kristendomen liksom mange andre vikingar, og han var namnkjend fyr å vera ein av dei gjævaste hovdingane. Då han fekk høyra, at Haakon jarl hadde lagt seg ut med bøndene, fekk han hug til å freista lukka heime, og med 5 skip stakk han i sjøen og siglde attende til Norig.

Dessimillom hadde Haakon jarl sendt trælane sine etter ei væn bondekona, Gudrun (frå garden Lunde i Horrig). Ho var so væn, at dei kalla ho Lunde-sola. Men mannen hennar, Orm Lyrgja, let bodstikka ganga, og bøndene samla seg. Nettopp som detta hende, kom Olav Tryggvason med sine 5 skip til Agdenes (ved innlaupet til Trondhjemsfjorden), og drap Erlend, son hans Haakon jarl, som ville stengja vegen fyr han. Haakon jarl laut rømme fyr bøndene og hadde berre ein træl, Kark, med seg, og kom til garden Rimul 43(heiter no Romul i Melhus i Gauldalen). Der budde ei kona, som het Tora og hadde vore kjærasten hans ei tid. Ho gøymde Haakon og Kark under eit svinebol i eit hol, som dei grov. Tora la tømmer og mold over holet og dreiv grisane over.

Bøndene tok Olav til konge og for til Rimul og leita etter Haakon. Olav stod på ein stein attmed svinebolet og lova ut pengar og æra til den, som drap jarlen. Detta høyrde Kark. Han vart snart bleik og snart svart som jorda, og Haakon bad han, at han skulle inkje svika han. Jarlen trudde inkje Kark og heldt seg lenge vaken, men sistpå sovna han, og då drog Kark ein kniv og drap Haakon. 995.

Haakon Ladejarl hadde vore den største blotmannen og den mektigaste hovdingen av dei gamle storætterne. Han hadde stridt fyr alt det gamle, men no var tida komi, då det nye, kristendomen og kongedømet og heile riket samla, skulle vinne fram. Ingen nordmann har hatt so stor makt som Haakon, so nær som kongane, men endå fekk han so låk ein ende, at bøndene kasta stein på liket og hengde hovudet hans i ein galge.