22

Daa Halvdan Svarte døydde, var Harald, son hans, berre 10 aar gamall. Daa trudde fleire hovdingar, som Halvdan fyrr hadde vunnet paa, at no var det tid til aa vinna att magti. Men Harald og morbror hans, som het Gutorm og styrde fyr han, var dei for snare og vann fleire slag og fellte mange av fiendarne og kom uventande yver nokre av dei og brende dei inne, so det snart vart ro i heile riket hans Halvdan.

Dei fortel, at Harald fridde til ei norsk kongsdotter Gyda Eiriksdotter (elder Ragna Adilsdotter), men ho svarad, at ho vilde inkje hava ein mann, som berre raadde fyr nokre faa fylke, men ho vilde taka han, naar han hadde lagt under seg heile Norig. Daa lovad Harald ved den gud, som hadde skapt han og raadde fyr alle ting, at han vilde inkje skjera elder kjemba haaret sitt, fyrr han hadde eignat til seg heile Norig med skatt og skyld, elder so vilde han døy.

Dermed gjekk Harald og Gutorm med ein her yver Dovre og ned i Trondheim, slo bønderne i fleire slag og lagde under seg heile Trondheim og Naumdølafylke og Haalogaland, og so siglde han sudetter langs med landet og tok fylke etter fylke radt sud til Sognefjorden. Daa var Hordafylke, Rygjafylke og Egdafylke att, og der kunne han venta seg eit hardt motstand av stormennerne, fyr ingenstad i landet var det slik rikdom og magt som der. Harald heldt paa og lagad seg til i fleire aar, og daa han totte, at han var sterk nok, siglde han sudetter. Det hadde samlat seg ein stor 23her av Hordar og Ryger og Egder og Telebønder, og baade herarne møttest i Hafrsfjord (Havsfjorden, ei halv mil sunnanfyr Stavanger). Det var ein lang og hard strid, men enden vart, at Harald vann. 872.

Medan Harald heldt paa med denne ufreden, hadde den svenske kongen Eirik freistat paa aa leggja under seg myket av Austlandet, men Harald bergjad fyrst sitt eiget land, og sidan tok han Vermeland og Raanrike (Bohuslen) fraa Sverik.

No vart det inkje gjort motstand mot Harald meir, og no var han einvaldskonge yver Norig. Strakst etter var han i gjestebod paa Møre hjaa Rognvald Jarl, som hadde hjelpt han myket under ufreden. Rognvald skar haaret hans, som hadde voret uskoret i 10 aar, og gav han namnet Haarfagre, og alle sagde, at namnet høvde godt.

I alle dei fylke, Harald lagde under seg, er det fortalt, at han tok odelen fraa bønderne, og gjorde til sin eigedom alle aalmenningar og jamvel sjøen og vatni. Odelsbønderne hadde fyrr voret sine eigne herrar heime paa odelsgardarne sine og inkje betalt skatt til nokon og inkje voret skyldige til annat enn aa verja heradet og fylket i ufredstider, og hadde havt fullt og fritt sjølvstyre i herad og fylke med hersen i fyreenden og smaabønderne attum seg. No laut dei betala landskyld og fylgja kongen, naar han samlad ein her, og naar nokon forbraut seg, kunne kongen taka odelsgarden fraa han elder bøter. Harald hadde liksom dei gamle kongarne ei hird (vakt) um seg, av dei gjævaste mennerne. Han sette ein jarl i kvart fylke til aa skifta log og rett og krevja inn bøter og skatt mot aa hava tridjeparten sjølve, og kvar skulde i ufredstider hjelpa 24kongen med 60 mann. Under kvar jarl stod 4 elder fleire hersar, som styrde i heradi, og skulde hjelpa kongen med 20 mann kvar i ufredstider. Kongen lønte dei med aa gjeva dei kongsgardar til len (elder veitsla), og difyr vart dei seinare kallad lendmenner (menner, som hev fenget land). Lendmennerne vart inkje berre kongelege embætsmenner. Dei var bonde hovdingar liksom fyrr, og av det kom meste magti, dei hadde, men dei fekk inkje raada seg so myket som fyrr, og til vederlag fyr dei len, dei fekk av kongen, skulde dei fylgja kongen med mannskapet sitt, naar det var ufred, og fri bygdi fyr tjovar og røvarar. Mannskapet til lendmennerne var sidan det mest paalitande mannskapet i den norske heren, og baade detta og at bønderne stødt gjorde, som dei gamle hovdingarne vilde, gjorde, at kongen inkje kunne koma langt, mindre han fekk studning av lendmennerne.

Harald gjorde alle paalegg so store, at kvar jarl og herse hadde større innkomur enn fyrr, og difyr var det mange av dei gamle stormennerne, som gjerne vilde tena han. Dei gjævaste av desse var jarlen Haakon Grjotgardsson i Trondheim og Rognvald jarl paa Møre.

Island funnet og bygt. Men det var mange, som inkje kunne finna seg i denne skipnaden, som dei kallad fyr hardstyre og trældom. Mange storbønder, mest fraa Vestlandet, siglde av fraa ættejordi si. Inkje lenge fyrr hadde nokre vikingar funnet Island. Tvo aar etter slaget i Havsfjorden drog brødrarne Ingolv og Leiv dit og busette seg (874), og sidan kom nokre fleire etter. Men det var inkje myket, som drog stormennerne til Island. Det ligg 120 mil ut i havet fraa Norig, og det er eit faarlegt hav aa sigla paa. Island 25er dugeleg stort, mest som tridjeparten av Norig, med gode beite og godt fiske og myket rek-ved, som straumen fører med seg dit, og i den tidi var det nokot skog og, men det meste av landet er bredar og øydemarker, og det er raatt og vindhardt, mildare um vetren, men kaldare um sumaren enn heime i Norig. Dei fleste drog helder til dei skotske øyarne, der dei hadde vener og frændar, og derifraa heldt dei paa med ufreden mot Harald og herjad paa riket hans. Harald hadde ein her ute kvar sumar og fredad landet og forbaud strengt aa gjera strandhogg (det vil segja aa ganga paa land og hogga ned buskapen fyr bønderne og taka med um bord); men detta hjelpte inkje. Sistpaa laut han samla ein stor her, og med den siglde han yver til øyarne og jagad vikingarne av og lagde under Norigs rike baade Hjaltland og Orknøyarne og Sudrøyarne og Man og truleg Færøyarne med og innsette jarlar. Strakst etter reiste aalmugen seg i Skotland og jagad vikingarne derifraa, og no tok heile utvandrar-straumen vegen til Island. Dei fleste av dei hadde huslyren med seg og det fylgje av frie menner, som hovdingarne stødt hadde um seg. Fleire av dei tok ned hovi paa gardarne sine og hadde med seg timbret og nokot av moldi, som hadde voret under gudebilætet. Um Ingolv er det fortalt, at han kastad høgsætes-stolparne i sjøen, og at dei dreiv i land der, som no heiter Røykjavik, og der sette han bu. Innvandrararne tok land (nam land), so myket, dei vilde hava, og bytte ut millom sine undergjevne, og difyr hev desse nybyggjarar fenget namnet landnamsmenner.

Den store landnamstidi fell millom aari 886 og 900. Minst 400 storbønder med sitt fylgje hadde 26vandrat ut til Island, og fyrr Harald døydde, var truleg minst 25,000, mest alle fraa Vestlandet, busette der. Det var eit stort tap fyr Norig. Nettupp dei ætterne, som hadde den største upplysning og rikdom og hadde fostrat den norske skaldskapen, vandrad ut til den nye heimen langt ute i havet og livde der sitt eiget liv, og der fekk no alt det ein rik vokster, som vart kjøvt og døyvt i heimelandet.

Mange av dei misnøgde i Norig hadde vandrat ut til andre stader og. Gange-Rolv, son hans Rognvald Mørejarl, var reist til Normandi, og mange til Jamteland og Helsingland. Det er rimelegt, at minst 6—800 storbønder, umfram smaabønder, vandrad ut, og no tok Harald alle gardarne deira. Mange av desse gav han lendmennerne til len, og alle hine vart »krongods«, kongsgardar, som han sette aarmenner (gards-futar) til aa driva fyr kongens reikning. Aarmennerne var gjerne trælar elder frigjevne og difyr litet vyrde. Dei var liksom politi i bygdi og kravde inn kongens skattar og kunne krevja hjelp av lendmennerne, naar dei turvte.

No raadde Harald med fullt velde yver heile Norig og attaat yver dei skotske øyarne, og tok skatt av finnarne i Finnmarki og halvøyi Kola, som no høyrer til Russland, radt til »det kvite havet«. Det hadde kostat ein hard strid, og myket stort og godt hadde gjenget til spilles ved striden, men det laut so vera, soframt Norig skulde standa seg mot dei store grannekongarne, sviakongen og danakongen.

Kong Harald hadde mange konur og yver 20 søner, og desse gav han kongsnamn og rike aa styra. Han heldt mest av Eirik, som var son av ei dansk kongsdotter. Daa han var 12 aar gamall, fekk han langskip 27av far sin og drog i viking og var so djerv, at han fekk namnet Blodøks. Den yngste sonen hans Harald het Haakon og vart uppfostrad hjaa den engelske kongen Adalstein, og difyr fekk han namnet Adalsteinsfostre. Sønerne hans Harald var reint agelause. Dei var ille nøgde med, at Harald hadde innsett jarlar, og jagad mange av jarlarne hans av, og tvo av dei innebrende Rognvald Mørejarl. Den eine av desse, Halvdan Haalegg, siglde med tri langskip til Orknøyarne. Der styrde Einar, son hans Rognvald jarl, og han var sett der til aa fri øyarne fyr vikingar. Han fekk utnamnet Torv-Einar, fyr di han skar torv og brukad i staden fyr ved, daa det var skoglaust paa øyarne. Einar slo Halvdan i eit slag og fangad han, og no hemnde han far sins draap og »riste ørn« paa ryggen hans Halvdan (ɔ: han stakk sverdet inn i livet ved ryggen og skar ut alle sidebeini alt ned til lenderne og drog ut lunga). Fyr detta maatte Einar og Orknøyingarne bøta 60 merker gull.

Fleire av Haralds-sønerne fall etter kvart. Daa Harald var 70 aar, skifte han landet millom dei, som var att, og gav dei kongsnamn, og det er fortalt, at han sette i logi, at alle etterkomararne hans paa manns-sida skulde taka kongedøme etter far sin, men dei skulde hava jarledøme, som kom av Ætti hans paa kvinne-sida.

Kongedømet skulde soleids ganga i arv liksom ein odel, som høyrde kongen til. Detta var nokot, som fall av seg sjølv, daa Harald hadde hervunnet landet, som vart hans odelsgard liksom. Men liksom ein odelsgard inkje høyrer husbonden til, men heile ætti, soleids høyrde riket no til heile Haralds-ætti. 28Men Harald gjorde det, som han kunne, til aa halda ihop riket og innsette Eirik Blodøks til aa vera yverkonge, naar han sjølv døydde. Det vart elles inkje so mange smaakongar, som ein skulde tenkt, fyr fleire av Haralds-sønerne slo kvarandre ihel, daa dei inkje kunne forlikast um magti. Ein av sønerne hans, Halvdan Svarte, hadde nær innebrent Eirik, og daa samlad Harald og Eirik ein her og laag ved Reinssletta (tett ved Rein i Stadsbygdi ved Trondhjemsfjorden). Men ein skald, som het Gutorm Sindre, hadde fyrr diktat eit kvad um Halvdan og eit um Harald, og daa dei baud han løn, bad han, at dei eingong skulde gjera det, som han bad um. No bad han dei um aa forlikast, og det gjorde dei.

Daa Harald var 80 aar gamall, vart han so tungfør, at han gav styringi til Eirik, 930, og tri aar etter døydde han paa sotteseng, 933. Harald var ein fager mann og stor og sterk og myket elskad av mennerne sine. Han var ein streng herre, som rimelegt var, naar han skulde gjera eit slikt storverk. Han vart hauglagd paa garden Haugar (Hauge) ved Karmsund, inkje langt fraa Haugesund. Dei sette ein stein ved hovudet hans og ein ved føterne og ei stor hella yver. I 1872, 1000 aar etter slaget i Havsfjorden, reiste dei ei minnestytta der, og ved den hev dei no lagt den gamle steinhella.

22

Då Halvdan Svarte døydde, var Harald, son hans, berre 10 år gamal. Då trudde fleire hovdingar, som Halvdan før hadde vunne på, at no var det tid til å vinne att makta. Men Harald og morbror hans, som het Gutorm og styrde fyr han, var dei for snare og vann fleire slag og felte mange av fiendane og kom uventande over nokre av dei og brende dei inne, so det snart vart ro i heile riket hans Halvdan.

Dei fortel, at Harald fridde til ei norsk kongsdotter Gyda Eiriksdotter (eller Ragna Adilsdotter), men ho svara, at ho ville inkje hava ein mann, som berre rådde fyr nokre få fylke, men ho ville taka han, når han hadde lagt under seg heile Norig. Då lova Harald ved den gud, som hadde skapt han og rådde fyr alle ting, at han ville inkje skjera eller kjemba håret sitt, før han hadde eignat til seg heile Norig med skatt og skyld, eller so ville han døy.

Dermed gjekk Harald og Gutorm med ein her over Dovre og ned i Trondheim, slo bøndene i fleire slag og la under seg heile Trondheim og Naumdølafylke og Haalogaland, og so siglde han søretter langs med landet og tok fylke etter fylke radt sør til Sognefjorden. Då var Hordafylke, Rygjafylke og Egdafylke att, og der kunne han venta seg eit hardt motstand av stormennene, fyr ingenstad i landet var det slik rikdom og makt som der. Harald heldt på og laga seg til i fleire år, og då han tykte, at han var sterk nok, siglde han søretter. Det hadde samla seg ein stor 23her av Hordar og Ryger og Egder og Telebønder, og både herarne møttest i Hafrsfjord (Havsfjorden, ei halv mil sunnanfyr Stavanger). Det var ein lang og hard strid, men enden vart, at Harald vann. 872.

Medan Harald heldt på med denne ufreden, hadde den svenske kongen Eirik freistat på å leggja under seg mykje av Austlandet, men Harald bergjad fyrst sitt eige land, og sidan tok han Vermeland og Raanrike (Bohuslen) frå Sverik.

No vart det inkje gjort motstand mot Harald meir, og no var han einvaldskonge over Norig. Straks etter var han i gjestebod på Møre hjå Rognvald Jarl, som hadde hjelpt han mykje under ufreden. Rognvald skar håret hans, som hadde vore uskoret i 10 år, og gav han namnet Haarfagre, og alle sa, at namnet høvde godt.

I alle dei fylke, Harald la under seg, er det fortalt, at han tok odelen frå bøndene, og gjorde til sin eigedom alle ålmenningar og jamvel sjøen og vatna. Odelsbøndene hadde før vore sine eigne herrar heime på odelsgardane sine og inkje betalt skatt til nokon og inkje vore skyldige til anna enn å verja heradet og fylket i ufredstider, og hadde hatt fullt og fritt sjølvstyre i herad og fylke med hersen i fyreenden og småbøndene attom seg. No laut dei betala landskyld og fylgja kongen, når han samla ein her, og når nokon forbraut seg, kunne kongen taka odelsgarden frå han eller bøter. Harald hadde liksom dei gamle kongane ei hird (vakt) om seg, av dei gjævaste mennene. Han sette ein jarl i kvart fylke til å skifta log og rett og krevja inn bøter og skatt mot aa hava tredjeparten sjølve, og kvar skulle i ufredstider hjelpa 24kongen med 60 mann. Under kvar jarl stod 4 eller fleire hersar, som styrde i heradi, og skulle hjelpa kongen med 20 mann kvar i ufredstider. Kongen lønte dei med å gje dei kongsgardar til len (eller veitsla), og difor vart dei seinare kalla lendmenn (menn, som har fenget land). Lendmennene vart inkje berre kongelege embetsmenn. Dei var bonde hovdingar liksom før, og av det kom meste makta, dei hadde, men dei fekk inkje råda seg so mykje som før, og til vederlag fyr dei len, dei fekk av kongen, skulle dei fylgja kongen med mannskapet sitt, når det var ufred, og fri bygda fyr tjovar og røvarar. Mannskapet til lendmennene var sidan det mest pålitande mannskapet i den norske hæren, og både detta og at bøndene støtt gjorde, som dei gamle hovdingane ville, gjorde, at kongen inkje kunne koma langt, mindre han fekk studning av lendmennene.

Harald gjorde alle pålegg so store, at kvar jarl og herse hadde større innkomur enn før, og difor var det mange av dei gamle stormennene, som gjerne ville tena han. Dei gjævaste av desse var jarlen Haakon Grjotgardsson i Trondheim og Rognvald jarl på Møre.

Island funnet og bygt. Men det var mange, som inkje kunne finna seg i denne skipnaden, som dei kalla fyr hardstyre og trældom. Mange storbønder, mest frå Vestlandet, siglde av frå ættejorda si. Inkje lenge før hadde nokre vikingar funnet Island. To år etter slaget i Havsfjorden drog brødrane Ingolv og Leiv dit og busette seg (874), og sidan kom nokre fleire etter. Men det var inkje mykje, som drog stormennene til Island. Det ligg 120 mil ut i havet frå Norig, og det er eit farleg hav å sigla på. Island 25er dugeleg stort, mest som tredjeparten av Norig, med gode beite og godt fiske og mykje rek-ved, som straumen fører med seg dit, og i den tida var det noko skog og, men det meste av landet er bredar og øydemarker, og det er rått og vindhardt, mildare om vinteren, men kaldare om sumaren enn heime i Norig. Dei fleste drog heller til dei skotske øyane, der dei hadde vener og frendar, og derifrå heldt dei på med ufreden mot Harald og herja på riket hans. Harald hadde ein her ute kvar sumar og freda landet og forbaud strengt å gjera strandhogg (det vil seie å gå på land og hogga ned buskapen fyr bøndene og taka med om bord); men detta hjelpte inkje. Sistpå laut han samla ein stor her, og med den siglde han over til øyane og jaga vikingane av og la under Norigs rike både Hjaltland og Orknøyarne og Sudrøyarne og Man og truleg Færøyarne med og innsette jarlar. Straks etter reiste ålmugen seg i Skotland og jaga vikingane derifrå, og no tok heile utvandrar-straumen vegen til Island. Dei fleste av dei hadde huslyren med seg og det fylgje av frie menn, som hovdingane støtt hadde om seg. Fleire av dei tok ned hova på gardane sine og hadde med seg timbret og noko av molda, som hadde vore under gudebiletet. Om Ingolv er det fortalt, at han kasta høgsætes-stolpane i sjøen, og at dei dreiv i land der, som no heiter Røykjavik, og der sette han bu. Innvandrarane tok land (nam land), so mykje, dei ville hava, og bytte ut mellom sine undergjevne, og difor har desse nybyggjarar fenget namnet landnamsmenn.

Den store landnamstidi fell mellom åra 886 og 900. Minst 400 storbønder med sitt fylgje hadde 26vandra ut til Island, og før Harald døydde, var truleg minst 25,000, mest alle frå Vestlandet, busette der. Det var eit stort tap fyr Norig. Nettopp dei ættene, som hadde den største opplysning og rikdom og hadde fostra den norske skaldskapen, vandra ut til den nye heimen langt ute i havet og livde der sitt eige liv, og der fekk no alt det ein rik vokster, som vart kjøvt og døyvt i heimelandet.

Mange av dei misnøgde i Norig hadde vandra ut til andre stader og. Gange-Rolv, son hans Rognvald Mørejarl, var reist til Normandi, og mange til Jamteland og Helsingland. Det er rimeleg, at minst 6—800 storbønder, omfram småbønder, vandra ut, og no tok Harald alle gardane deira. Mange av desse gav han lendmennene til len, og alle hine vart »krongods«, kongsgardar, som han sette aarmenner (gards-futar) til å driva fyr kongens rekning. Aarmennerne var gjerne trælar eller frigjevne og difor lite vyrde. Dei var liksom politi i bygda og kravde inn kongens skattar og kunne krevja hjelp av lendmennene, når dei turvte.

No rådde Harald med fullt velde over heile Norig og attåt over dei skotske øyane, og tok skatt av finnane i Finnmarki og halvøya Kola, som no høyrer til Russland, radt til »det kvite havet«. Det hadde kosta ein hard strid, og mykje stort og godt hadde gått til spille ved striden, men det laut so vera, såframt Norig skulle standa seg mot dei store grannekongarne, sviakongen og danakongen.

Kong Harald hadde mange konur og over 20 søner, og desse gav han kongsnamn og rike å styra. Han heldt mest av Eirik, som var son av ei dansk kongsdotter. Då han var 12 år gamal, fekk han langskip 27av far sin og drog i viking og var so djerv, at han fekk namnet Blodøks. Den yngste sonen hans Harald het Haakon og vart uppfostrad hjå den engelske kongen Adalstein, og difor fekk han namnet Adalsteinsfostre. Sønene hans Harald var reint agelause. Dei var ille nøgde med, at Harald hadde innsett jarlar, og jaga mange av jarlane hans av, og tvo av dei innebrende Rognvald Mørejarl. Den eine av desse, Halvdan Haalegg, siglde med tre langskip til Orknøyarne. Der styrde Einar, son hans Rognvald jarl, og han var sett der til å fri øyane fyr vikingar. Han fekk utnamnet Torv-Einar, fyr di han skar torv og bruka i staden fyr ved, då det var skoglaust på øyane. Einar slo Halvdan i eit slag og fanga han, og no hemnde han far sins drap og »riste ørn« på ryggen hans Halvdan (ɔ: han stakk sverdet inn i livet ved ryggen og skar ut alle sidebeina alt ned til lendene og drog ut lunga). Fyr detta måtte Einar og Orknøyingarne bøta 60 merker gull.

Fleire av Haralds-sønene fall etter kvart. Då Harald var 70 år, skifte han landet mellom dei, som var att, og gav dei kongsnamn, og det er fortalt, at han sette i logi, at alle etterkomarane hans på manns-sida skulle taka kongedøme etter far sin, men dei skulle hava jarledøme, som kom av Ætti hans på kvinne-sida.

Kongedømet skulle soleids ganga i arv liksom ein odel, som høyrde kongen til. Detta var noko, som fall av seg sjølv, då Harald hadde hervunne landet, som vart hans odelsgard liksom. Men liksom ein odelsgard inkje høyrer husbonden til, men heile ætta, soleids høyrde riket no til heile Haralds-ætta. 28Men Harald gjorde det, som han kunne, til å halda i hop riket og innsette Eirik Blodøks til å vera yverkonge, når han sjølv døydde. Det vart elles inkje so mange småkongar, som ein skulle tenkt, fyr fleire av Haralds-sønene slo kvarandre ihel, då dei inkje kunne forlikast om makta. Ein av sønene hans, Halvdan Svarte, hadde nær innebrent Eirik, og då samla Harald og Eirik ein her og låg ved Reinssletta (tett ved Rein i Stadsbygdi ved Trondhjemsfjorden). Men ein skald, som het Gutorm Sindre, hadde før diktat eit kvad om Halvdan og eit om Harald, og då dei baud han løn, bad han, at dei eingong skulle gjera det, som han bad om. No bad han dei om å forlikast, og det gjorde dei.

Då Harald var 80 år gamal, vart han so tungfør, at han gav styringa til Eirik, 930, og tre år etter døydde han på sotteseng, 933. Harald var ein fager mann og stor og sterk og mykje elska av mennene sine. Han var ein streng herre, som rimeleg var, når han skulle gjera eit slikt storverk. Han vart hauglagd på garden Haugar (Hauge) ved Karmsund, inkje langt frå Haugesund. Dei sette ein stein ved hovudet hans og ein ved føtene og ei stor hella over. I 1872, 1000 år etter slaget i Havsfjorden, reiste dei ei minnestytta der, og ved den har dei no lagt den gamle steinhella.