10

Det meste av det, som me veit um trui og aandslivet i den eldste tidi, lærer me av gamle kvæde, som skriv seg fraa vikingtidi, men vart uppskrivne og samlad fleire hundrad aar etter. Denne samlingi gjeng no under namnet »den eldre edda« (elder Sæmundar edda). Mange av desse kvæde er um gudarne og deira liv, og mange av dei um kjempur i gamle-tidi som Sigurd Faavnesbane, Helge Hundingsbane, og fleire. Desse kvædi maalar eit villt liv med slaasting og draap og blodhemn, men der er heit kjærleike og truskap og. 11Eit merkjelegt dikt i »den eldre edda« heiter Haavamaal (tala av den høge, Odin). Det gjev mange livereglar: Gjestmild skal ein vera. »Den treng eld, som kjem inn og er kald paa kne-i. Mat og klæde treng den mann, som hev faret yver fjellet«. Ein skal vara seg fyr drykk: »Det beste ein hev med seg paa ferdavegen er godt vit, det verste ein hev med seg er aa drikka seg full.« Ein skal vera motig: »Ein gap trur han skal liva æveleg, um han varar seg fyr strid; men alderdomen gjev han ingen fred, endaa um vaapni sparer han.« Ein skal inkje tala for myket: »Ei kjapp tunga fær seg tidt ei ulukka«. Ein skal vera sin eigen herre: »Eiget bu er betre, um det so er litet; kvar er herre heime. Blodutt er hjartat fyr den, som skal beda um mat til kvart maal.« Ein skal elska venerne sine, men vera sviksam mot den, som lyg: »Vil ein njota godt av ein, som ein trur ille, skal ein tala fagert, men tenkja sviksamt.« Ein treng vener: »Fura, som stend paa traakki, turkar burt; korkje bork elder bar liver ho mot kuldi. So er det med ein mann, som ingen elskar; kvi skal han lenge liva?« Ein skal arbeida fyr æra og godt ettermæle: »Fe døyr, frændar døyr, sjølv døyr du og, men æra døyr aldri.«

Umfram desse gamle kvæde finst der mange yngre sogur og segner um kjempur og hendingar i det 8de og 9de aarhundrad, um Fridtjov den frøkne, um Starkad, Halv og kjempurne hans og Braavallaslaget og meir. Me kann inkje lita nokot visst paa desse gamle hendingarne, som dei fortel um, men av dei fær me likevæl vita myket um, korleids dei gamle livde paa denne tidi.

Næringsvegerne var jordbruk, feavl, skytteri, fiske og handel. Dei hadde sylv og gull, men inkje myntat, 12so nær som framand mynt, men denne tok dei og berre etter vegt. Dei hadde spiralrunde ringar (baugar) av gull og sylv, som dei bar paa armen og hogg bitar av, naar dei skulde betala, og betalte so etter vegt. Av jarn hadde dei baade innført jarn og norskt jarn av myrmalm. Dei var gode handverkarar og utifraa gode smedar.

Husi var paa den tidi og lenge frametter paa lag som vaare gamle rotstovur. Skaalen elder Halli var det gjævaste huset paa garden. Det var bygt i firkant fraa aust mot vest, og veggerne mot nord og sud var lengre enn hine. Der var berre jordgolv, men steinsett etter midten, og der brann langelden. Røyken gjekk upp gjenom ljoren; ljoset kom inn gjenom gluggar høgt uppe paa veggen. Langs med langveggerne var det langbenker. Midt paa den nørdste langbenken, som var den gjævaste, daa den snudde mot sud, mot soli, var husbondens høgsæte, Andvege, med høgsætes-stolparne, truleg fyr det meste med utskorne gude-bilæte paa, ein paa kvar sida av høgsætet. Midt imot paa hin langbenken var eit ringare høgsæte fyr den gjævaste gjesten. Paa den eine tverveggen, midt imot inngangsdøri, var tverbenken elder tverpallen, og der sat fyr det meste kvinnfolket. Veggerne var prydde med skjoldar og andre vaapn, og naar det var stas, straadde dei halm paa golvet og hengde tjald, fint ty, paa veggerne og lagde putur paa benkerne. Langs veggerne var det sengerom, so kvar hadde si seng bak der han sat.

Dei gamle var kjære i stas, og allermest prydde dei herskipi sine, langskipi. Fremst var det tidt eit drakehovud og i bakstamnen ein spord, og naar dei sette segl til, saag skipet ut som ein fljugande drake, og 13slike skip kallad dei fyr drakar og ormar. Fine klæde og vaapn likad dei og godt. Vaapni deira var: sverd, spjot, øks, boge og skjold, og naar dei hadde raad, hjelm og brynja. Naar dei døydde, vart dei lagde i gravhaug med vaapni sine; stundom vart dei gravsette i langskipi. Paa haugen sette dei bautasteinar og hogg innskrifter med runer.

Kvar fri mann, odelsbonde og leiglending, raadde fritt i sitt eiget hus. Naar eit barn var født, kunne han segja fraa, um dei skulde føda det upp elder »setja det ut«, so det døydde. Giftarmaal gjekk fyr seg som ein handel, og mannen kunne hava fleire konur, men detta hende sjeldan. Det var inkje ofte, at dei sette ut born helder, utan naar dei inkje hadde raad til aa føda dei upp. Trælarne kunne dei drepa elder selja, men dei var fyr det meste snilde med dei, og gav dei tidt frie. Kona stod høgt i æra og hadde tidt serskild eigedom (heimanfylgja si og det som mannen hadde kaupt ho fyr). Kona var med mannen i gjestebod og jamleg paa ting og, og stundom i strid. Det var soleids eit godt og vakkert husliv, endaa husbonden hadde ein stor rett.

Fylkes-skipnaden.

Odelsbønderne elder holdarne var kjernen i landet og liksom ein adel. Dei hadde full eigedomsrett til odelsgardarne sine, og garden gjekk fraa far til son, og ætti let inkje gjerne garden ganga fraa seg, daa ho elles misste odelsretten. Ingen kunne selja ein odelsgard, mindre han fyrst baud han til odels-ervingarne, som hadde fyrste retten til aa kaupa. Seinare vart det so, at den, som var odelsboren, i ei viss tid hadde rett 14til aa løysa inn odelsgarden. I den eldste tidi var det mange gonger fleire leiglendingar enn odelsbønder, men kvar fri mann kunne kaupa seg jord, og naar jordi hadde voret lenge i ætti (etter Gulatingslogi i 6 ættled), vart det odelsjord, og eigaren vart odelsbonde. Odelsbønderne hadde i mange maatar større rett og magt enn smaabønderne.

I kvart herad, som ein her hadde busett seg i, var det ein herse, som var herførar i ufred, og forstandar elder gode (uttal: gaade) fyr herads-hovet. (Hov, uttal: haav, er det same som gudehus). Ein av dei gjævaste odelsbønderne var herse, og hovet paa hans odelsgard vart heradshov, so paa den maaten kom denne hovdingskapen til aa ganga i arv fraa far til son liksom odelsretten. I kvart herad var det eit herads-ting, og paa det avgjorde dei frie bønderne alle saker, som kom heradet ved, og paadømde trættur, men odelsbønderne raadde mest.

I kvart fylke, som eit folk hadde busett seg i, var det eit fylkes-hov og eit fylkes-ting. Eit av dei gjævaste heradshovi var fylkeshov, og den hersen, som hadde fylkeshovet paa sin odelsgard, var gode fyr fylkeshovet og hovding fyr heile fylket. Der var inkje andre prestar enn hersarne. Dei offrad elder blotad til gudarne i hov elder paa horger, som var simple steinaltar ute paa marki. Dei blotad dyr og i den fyrste tidi menneskje, mest trælar elder fangar. Hov og horger var fredlyste, og den, som braut freden der, kallad dei varg i veum (ulv elder varg i heilagdomen), og honom kunne dei drepa, kor dei raakad han. Etter blotingi hadde dei gjestebod. Dei hadde tri store blot um aaret: Ved veternæterne (14de oktober), daa helsad dei 15vetren og bad um godt aar; og midveters (14de januar), daa bad dei um godt aar og fred; og ved sumarnæterne (14de april), daa bad dei um siger.

Fylkestingi kom truleg ihop til visse tider og daa helst ved dei store blot. Der avgjorde dei saker, som kom heile fylket ved, og tok ved loger og paadømde trættur. Lagretta, domarar, som truleg vart utnemnde av hersen, dømde baade paa herads- og fylkes-tingi. Der som lagretta sat var det vebond rundt umkring, (heilage bond, fyr det meste haslepaakar). Den, som braut seg gjenom desse, vart fredlaus. Ein annan maate aa avgjera trættur paa var guds-dom (at dei let Gud døma). Ein slik gudsdom var holmgang, det vil segja, at dei tvo, som hadde nokot hopehavande, gjekk ut paa ein holm og slost. Daa let Gud den vinna, som hadde rett. Ein annan gudsdom, som kvinnfolk brukad, var aa taka ein stein upp or ein kjetel med kokande vatten, med naken arm og hand. Naar inkje armen elder handi var skadd, var ho skuldlaus.

Naar nokon i den eldste tidi hadde drepet ein mann, var skyldfolket til den, som var drepen, skyldig til aa hemna han og drepa anten draapsmannen elder einkvar i hans ætt. Seinare vart det fastsett bøter, som draapsmannen og ætti hans kunne betala til skyldfolket aat den, som drepen var, og fraa den tid vart det meir fredsamt i bygderne. Boti var inkje like stor fyr alle. Etter Gulatingslogi og Frostatingslogi var boti fyr ein odelsbonde, anten han var draapsmann elder det var han, som var drepen, 24 øyrur sylv (umkring 1500—2000 krunur i vaare pengar). Etter Gulatingslogi var boti fyr ein frigjeven (ein som hadde voret 16træl) 6 øyrur, fyr son til ein frigjeven 8 ¹), fyr ein bonde 12, odelsbonde 24, herse 48, jarl 96, konge 192.

Naar nokon hadde fenget bot og likevæl hemnde seg, var detta nidingsverk, og han vart lyst fredlaus, og kven som vilde kunne drepa han.

Naar det var ufred i heradet elder fylket, sende den, som fyrst merkad fienden, bodstikka umkring, og daa møtte bønderne fram, og hersen, som styrde heradet elder fylket, førde dei mot fienden.

Fleire fylke hadde truleg fraa gomol tid sluttat seg ihop til mindre samlag um ei log, soleids dei 8 Trondheims-fylke um Frostatings-logi med ting-stad paa Frosta paa garden Lagatun (heiter no Logtu), fleire fylke paa vestlandet um Gulatings-logi med ting-stad paa Gula i Sogn, og nokre av fylki paa upplandet um Eidsivatings-logi med ting-stad paa Eidsvoll. Elles var det litet samband millom fylki.

I mange fylke vert det nemnt kongar. Kongsmagti kom truleg til paa den maaten, at storbønder var ute paa herferd og hadde myket stridsfolk um seg. Folket hans het drott, og herføraren drotten elder konge. Naar ein slik herkonge hadde odelsjord i eit fylke og elles var ein dugande mann, fekk han tidt meir magt enn hersarne, som inkje hadde nokot fylgje av stridsmenner aa stydja seg paa, og han var sjølvskriven til aa vera herførar i ufred, og reiv vel tidt til seg all den magt, som tilkom hersen, og vart soleids konge yver fylket. Det hende tidt og, at der var kongar, som inkje hadde 17nokot land aa raada fyr, og slike kongar kunne det vera mange av i eit fylke, som hadde ein herse elder ein fylkeskonge til styrar. Kongen livde av sitt eiget gods, og bønderne betalte inkje skatt. Han kunne utnemna ein av mennerne sine til jarl, og han var daa den største etter kongen.

Fylki var soleids i fyrstningi smaa sjølvstyrde rike, der stormennerne (odelsbønderne) raadde mest (aristokratiske republikkar), men etter kvart trengde kongsmagti seg inn i mange fylke.¹)

10

Det meste av det, som me veit om trua og åndslivet i den eldste tida, lærer me av gamle kvede, som skriv seg frå vikingtida, men vart oppskrivne og samla fleire hundre år etter. Denne samlinga gjeng no under namnet »den eldre edda« (eller Sæmundar edda). Mange av desse kvede er om gudane og deira liv, og mange av dei om kjemper i gamle-tida som Sigurd Faavnesbane, Helge Hundingsbane, og fleire. Desse kvædi målar eit villt liv med slåsting og drap og blodhemn, men der er heit kjærleik og truskap og. 11Eit merkjelegt dikt i »den eldre edda« heiter Haavamaal (tala av den høge, Odin). Det gjev mange livereglar: Gjestmild skal ein vera. »Den treng eld, som kjem inn og er kald på kne-i. Mat og klede treng den mann, som har faret over fjellet«. Ein skal vara seg fyr drykk: »Det beste ein har med seg på ferdavegen er godt vit, det verste ein har med seg er å drikka seg full.« Ein skal vera modig: »Ein gap trur han skal leve æveleg, om han varar seg fyr strid; men alderdomen gjev han ingen fred, endå om vaapni sparer han.« Ein skal inkje tala for mykje: »Ei kjapp tunga fær seg titt ei ulukka«. Ein skal vera sin eigen herre: »Eige bu er betre, om det so er lite; kvar er herre heime. Blodutt er hjartet fyr den, som skal beda om mat til kvart mål.« Ein skal elska venene sine, men vera sviksam mot den, som lyg: »Vil ein njota godt av ein, som ein trur ille, skal ein tala fagert, men tenkja sviksamt.« Ein treng vener: »Fura, som står på tråkka, turkar bort; korkje bork eller bar lever ho mot kuldi. So er det med ein mann, som ingen elskar; kvi skal han lenge liva?« Ein skal arbeida fyr æra og godt ettermæle: »Fe døyr, frendar døyr, sjølv døyr du og, men æra døyr aldri.«

Omfram desse gamle kvede finst der mange yngre soger og segner om kjemper og hendingar i det 8de og 9de aarhundrad, om Fridtjov den frøkne, om Starkad, Halv og kjempene hans og Braavallaslaget og meir. Me kan inkje lita noko visst på desse gamle hendingane, som dei fortel om, men av dei fær me likevel vita mykje om, korleis dei gamle livde på denne tida.

Næringsvegane var jordbruk, feavl, skytteri, fiske og handel. Dei hadde sylv og gull, men inkje myntat, 12so nær som framand mynt, men denne tok dei og berre etter vekt. Dei hadde spiralrunde ringar (baugar) av gull og sylv, som dei bar på armen og hogg bitar av, når dei skulle betala, og betalte so etter vekt. Av jarn hadde dei både innført jarn og norsk jarn av myrmalm. Dei var gode handverkarar og utifrå gode smedar.

Husa var på den tida og lenge frametter på lag som vaare gamle rotstovur. Skålen eller Halli var det gjævaste huset på garden. Det var bygt i firkant frå aust mot vest, og veggene mot nord og sør var lengre enn hine. Der var berre jordgolv, men steinsett etter midten, og der brann langelden. Røyken gjekk opp gjennom ljoren; ljoset kom inn gjennom gluggar høgt oppe på veggen. Langs med langveggene var det langbenker. Midt på den nørdste langbenken, som var den gjævaste, då den snudde mot sør, mot sola, var husbondens høgsete, Andvege, med høgsætes-stolpane, truleg fyr det meste med utskorne gude-bilete på, ein på kvar sida av høgsetet. Midt imot på hin langbenken var eit ringare høgsete fyr den gjævaste gjesten. Paa den eine tverveggen, midt imot inngangsdøra, var tverbenken eller tverpallen, og der sat fyr det meste kvinnfolket. Veggene var prydde med skjoldar og andre våpen, og når det var stas, strådde dei halm på golvet og hengde tjald, fint ty, på veggene og la putur på benkene. Langs veggene var det sengerom, so kvar hadde si seng bak der han sat.

Dei gamle var kjære i stas, og allermest prydde dei herskipi sine, langskipa. Fremst var det titt eit drakehovud og i bakstamnen ein spord, og når dei sette segl til, såg skipet ut som ein fljugande drake, og 13slike skip kalla dei fyr drakar og ormar. Fine klede og våpen likte dei og godt. Vaapni deira var: sverd, spyd, øks, boge og skjold, og når dei hadde råd, hjelm og brynja. Naar dei døydde, vart dei la i gravhaug med vaapni sine; stundom vart dei gravsette i langskipa. Paa haugen sette dei bautasteinar og hogg innskrifter med runer.

Kvar fri mann, odelsbonde og leiglending, rådde fritt i sitt eige hus. Naar eit barn var født, kunne han segja frå, om dei skulle føda det opp eller »setja det ut«, so det døydde. Giftarmål gjekk fyr seg som ein handel, og mannen kunne hava fleire konur, men detta hende sjeldan. Det var inkje ofte, at dei sette ut born heller, utan når dei inkje hadde råd til å føda dei opp. Trælane kunne dei drepa eller selja, men dei var fyr det meste snilde med dei, og gav dei titt frie. Kona stod høgt i æra og hadde titt serskild eigedom (heimanfylgja si og det som mannen hadde kjøpt ho fyr). Kona var med mannen i gjestebod og jamleg på ting og, og stundom i strid. Det var soleids eit godt og vakkert husliv, endå husbonden hadde ein stor rett.

Fylkes-skipnaden.

Odelsbøndene eller holdarne var kjernen i landet og liksom ein adel. Dei hadde full eigedomsrett til odelsgardane sine, og garden gjekk frå far til son, og ætta let inkje gjerne garden ganga frå seg, då ho elles miste odelsretten. Ingen kunne selja ein odelsgard, mindre han fyrst baud han til odels-ervingane, som hadde fyrste retten til aa kaupa. Seinare vart det so, at den, som var odelsboren, i ei viss tid hadde rett 14til å løysa inn odelsgarden. I den eldste tida var det mange gonger fleire leiglendingar enn odelsbønder, men kvar fri mann kunne kaupa seg jord, og når jorda hadde vore lenge i ætta (etter Gulatingslogi i 6 ættled), vart det odelsjord, og eigaren vart odelsbonde. Odelsbøndene hadde i mange måtar større rett og makt enn småbøndene.

I kvart herad, som ein her hadde busett seg i, var det ein herse, som var herførar i ufred, og forstandar eller gode (uttal: gaade) fyr herads-hovet. (Hov, uttal: håv, er det same som gudehus). Ein av dei gjævaste odelsbøndene var herse, og hovet på hans odelsgard vart heradshov, so på den måten kom denne hovdingskapen til å gå i arv frå far til son liksom odelsretten. I kvart herad var det eit herads-ting, og på det avgjorde dei frie bøndene alle saker, som kom heradet ved, og paadømde tretter, men odelsbøndene rådde mest.

I kvart fylke, som eit folk hadde busett seg i, var det eit fylkes-hov og eit fylkes-ting. Eit av dei gjævaste heradshovi var fylkeshov, og den hersen, som hadde fylkeshovet på sin odelsgard, var gode fyr fylkeshovet og hovding fyr heile fylket. Der var inkje andre prestar enn hersane. Dei ofra eller blota til gudane i hov eller på horger, som var simple steinaltar ute på marka. Dei blota dyr og i den fyrste tida menneske, mest trælar eller fangar. Hov og horger var fredlyste, og den, som braut freden der, kalla dei varg i veum (ulv eller varg i heilagdomen), og han kunne dei drepa, kor dei råka han. Etter blotinga hadde dei gjestebod. Dei hadde tre store blot om året: Ved veternæterne (14de oktober), då helsa dei 15vinteren og bad om godt år; og midveters (14de januar), då bad dei om godt år og fred; og ved sumarnæterne (14de april), då bad dei om siger.

Fylkestinga kom truleg i hop til visse tider og då helst ved dei store blot. Der avgjorde dei saker, som kom heile fylket ved, og tok ved lover og paadømde tretter. Lagretta, domarar, som truleg vart utnemnde av hersen, dømde både på herads- og fylkes-tinga. Der som lagretta sat var det vebond rundt omkring, (heilage bond, fyr det meste haslepaakar). Den, som braut seg gjennom desse, vart fredlaus. Ein annan måte å avgjera tretter på var guds-dom (at dei let Gud døma). Ein slik gudsdom var holmgang, det vil seie, at dei tvo, som hadde noko hopehavande, gjekk ut på ein holm og slost. Då let Gud den vinna, som hadde rett. Ein annan gudsdom, som kvinnfolk bruka, var å taka ein stein opp or ein kjetel med kokande vatten, med naken arm og hand. Naar inkje armen eller handa var skadd, var ho skuldlaus.

Naar nokon i den eldste tida hadde drepe ein mann, var skyldfolket til den, som var drepen, skyldig til å hemne han og drepa anten draapsmannen eller einkvar i hans ætt. Seinare vart det fastsett bøter, som draapsmannen og ætta hans kunne betala til skyldfolket åt den, som drepen var, og frå den tid vart det meir fredsamt i bygdene. Bota var inkje like stor fyr alle. Etter Gulatingslogi og Frostatingslogi var bota fyr ein odelsbonde, anten han var drapsmann eller det var han, som var drepen, 24 øyrar sylv (omkring 1500—2000 kroner i vaare pengar). Etter Gulatingslogi var bota fyr ein frigjeven (ein som hadde vore 16træl) 6 øyrar, fyr son til ein frigjeven 8 ¹), fyr ein bonde 12, odelsbonde 24, herse 48, jarl 96, konge 192.

Naar nokon hadde fenget bot og likevel hemnde seg, var detta nidingsverk, og han vart lyst fredlaus, og kven som ville kunne drepa han.

Naar det var ufred i heradet eller fylket, sende den, som fyrst merka fienden, bodstikka omkring, og då møtte bøndene fram, og hersen, som styrde heradet eller fylket, førde dei mot fienden.

Fleire fylke hadde truleg frå gamal tid slutta seg i hop til mindre samlag om ei log, soleids dei 8 Trondheims-fylke om Frostatings-logi med ting-stad på Frosta på garden Lagatun (heiter no Logtu), fleire fylke på vestlandet om Gulatings-logi med ting-stad på Gula i Sogn, og nokre av fylka på opplandet om Eidsivatings-logi med ting-stad på Eidsvoll. Elles var det lite samband mellom fylka.

I mange fylke vert det nemnt kongar. Kongsmakta kom truleg til på den måten, at storbønder var ute på herferd og hadde mykje stridsfolk om seg. Folket hans het drott, og herføraren drotten eller konge. Naar ein slik herkonge hadde odelsjord i eit fylke og elles var ein dugande mann, fekk han titt meir makt enn hersane, som inkje hadde noko fylgje av stridsmenn å støtte seg på, og han var sjølvskriven til å vera herførar i ufred, og reiv vel titt til seg all den makt, som tilkom hersen, og vart soleids konge over fylket. Det hende titt og, at der var kongar, som inkje hadde 17noko land å råda fyr, og slike kongar kunne det vera mange av i eit fylke, som hadde ein herse eller ein fylkeskonge til styrar. Kongen livde av sitt eige gods, og bøndene betalte inkje skatt. Han kunne utnemna ein av mennene sine til jarl, og han var då den største etter kongen.

Fylka var soleids i fyrstninga små sjølvstyrde rike, der stormennene (odelsbøndene) rådde mest (aristokratiske republikkar), men etter kvart trengde kongsmakta seg inn i mange fylke.¹)