3

Fedrarne vaare var heidningar, daa dei vandrad inn i landet, og trudde paa fleire gudar, og det gjekk mange hundrad aar, fyrr dei høyrde um kristendomen. Dei skapte seg ei gudelæra sjølve, streng og aalvorsam som landet sjølvt, men fager.

Fyrr verdi vart skapt, trudde dei, var det eit tomt rom, Ginnungagap. Sunnanfyr laag Muspelheim; der var det eld og hite, og der raadde Surt med det logande 4sverdet sitt. Nordanfyr var skoddeheimen, Nivlheim; der er det kulde og myrker og brunnen Kvergjelme, og i den bur ein drake, som heiter Nidhogg. Fraa brunnen strøymer det kalde eiter-aaer, som møtest med gneistar fraa Muspelheim, og av detta vert Jotunen Yme skapt og kui Audhumbla. Fraa Yme kjem alle jotnar, risar og rimtursar. Audhumbla sleikte dei salte rimklumparne, og av detta vart Bure skapt. Han hadde sonen Bør, og han hadde tri søner, Odin, Vile og Ve, som dei kallad æser. Æserne drap Yme og drog liket hans ut i Ginnungagap og skapte jordi av kroppen, sjøen av blodet, fjelli av beini og tre-i av haaret og himlen av skallen, og paa den sette dei gneistar fraa Muspelheim til stjernur, og dei skapte skyer av heilen. Jotnarne rømde undan mot nord til Jotunheim og Utgard. No skapte æserne ein mann og ei kvinna, Ask og Embla, av tvo tre, og bygde aat dei ei borg, Midgard, av augnebruni hans Yme, til aa verja dei mot jotnarne. Æserne sette bu i himlen i Aasgard og bygde ei bru fraa Aasgard til Midgard, som heiter Biv-rost (vegen som bivrar, regnbogen). Dei held ting under aski Yggdrasil. Det er det gjævaste av alle tre, med grøne greiner utyver all verdi. Det hev tri røter, den eine i brunnen Kvergjelme, der draken Nidhogg gneg paa roti, den andre i Jotunheim i brunnen hans Mime; der er det eine augat hans Odin, som han sette i pant til aa faa læra visdom av Mime. Den tridje roti er i Aasgard i Urdarbrunnen. Der bur dei tri nornur, som raader fyr lagnaden. Dei heiter Urd, Verdande og Skuld. Dei vatnar roti, so treet alltid held seg grønt, elles kom det snart til aa visna, daa Nidhogg og mange ormar gneg paa roti, og ein hjort 5gneg paa toppen, og det rotnar paa sidurne, og treet lid meir vondt, enn menner veit um. Det er eit bilæte paa mannelivet.

Paa Yggdrasil¹) heng Odin i 9 næter, saarad med spjotet og offrad aat seg sjølv, og lærer visdom, skrikande av verk og pine.

Odin er den største av æserne; han kallast Allfader og Valfader (fader til dei utvalde, som skal falla i strid). Han drikk kvar dag av brunnen hans Mime, og fraa Lidskjalv skodar han ut yver all verdi. Tvo ramnar, Hugin og Munin (tanke og minne), kjem med bod og tidend til han um alt, som hender. Han hev ein hest, som heiter Sleipne og hev aatte bein; han er snøggare enn andre hestar. Spjotet hans heiter Gungne og raakar alt, som han skyt etter. Han hev ei stor hall, som heiter Valhall. Til honom kjem etter dauden alle dei, som hev livt retteleg.

Tor er son hans Odin. Han kjøyrer i ei kjerra med tvo gjeitebukkar, og difyr kallast han Aketor. Han er gud fyr tora (tore-dun) og ljoneld. Han hev eit styrkebelte, Megingjord, som han tek paa seg, naar han treng all si gudemagt, og hamaren Mjølne, og slæst med jotnar og troll og bergjar bonden. Til honom kjem trælarne, naar dei døyr. Han bur i Trudvang.

Balder er son til Odin og Frigg, kona hans. Han er god og mild og skuldlaus. Han bur paa Breidablik, og der finst inkje, som er ureint.

Tyr med eine handi er gud fyr ufred og slaasting.

Heimdall, den kvite aas med gulltenner, bur paa 6Himinbjørg (Himmelborgi) og vaktar paa Bivrost. Han er vakare enn fuglen og ser 100 miler og høyrer graset gror. Naar jotnarne kjem, blæs han i Gjallarhornet, og daa ljomar det yver heile verdi.

Brage med det side skjegget er gud fyr skaldskap. Naar dei drakk skaali hans i gjestebod, lovad dei aa gjera eitkvart storverk.

Hod (udtal: Haad) er blind og sterk og gud fyr den blinde lagnaden.

Vidar med jarnskoen, son hans Odin, er tagall; han er den sterkaste etter Tor. Ull er ein god skidløypar og bogeskyttar.

Forsete, son hans Balder, gjer forlik paa jordi og i himlen.

Nokre av gudarne kallad dei Vaner; dei hadde fyrst ufred med æserne, men vart sidan forlikte med dei. Til Vanerne høyrde:

Njord, som raader fyr vind og sjø. Han bur i Noatun utmed sjøen og hev ein son Frøy, som bur paa Alvheim og raader fyr regn og solskin. Han sender fred og gode aaringar, og gjer ingen mann harm. Han kjøyrer med galten Gullinburste (Gullbust), som fer baade i luft og yver hav, og sigler med skipet Skidbladne, som sigler paa land og hav.

Øge raader fyr havet. Han er ein jotun, men ven med æserne.

Aasynjurne (elder kvinne-gudarne) er:

Frigg, som bur i Fensalerne elder Søkkvabekk, kona hans Odin. Siv med gullhaaret er gift med Tor. Nanna, kona hans Balder, døyr av sorg, daa Balder vert drepen. Skade er dotter til jotnen Tjasse og gift med Njord, men dei kann inkje forlikast. Han bur 7utmed havet, og ho gjeng paa skid og veider dyr paa fjellet. Gjerd er og ei jotundotter og er gift med Frøy. Han gav sitt sverd til aa faa ho, og difyr er han sverdlaus i den siste striden. Idun, kona hans Brage, gjøymer gullepli, som gudarne et av til inkje aa eldast. Frøya, syster hans Frøy, raader fyr elsk og kjærleike. Ho kjøyrer i ei kjerra med tvo kattar og bur paa Folkvang, og fær helvti av kjempurne med Odin. Ho græt gull-taarur fyr mannen sin, som for til framande land. Ho kallast Vanadis (vane-gudinna). Raan er gift med Øge. Ho hev eit net og fangar sjømenner med.

Valkyrjurne er skjoldmøyar (møyar som er i herferd), som Odin sender ut i striden til aa velja ut dei, som skal falla. Dei rid gjenom luft og yver hav.

Kvart menneskje hev ei usynleg fylgja. Alvar bur i lufti og inne i jordi. Dvergar bur i bergi og er dugande smedar. Troll og draugar og mangeslags vette finst det i mengd.

Loke er av jotunætt, men fosterbror hans Odin. Han er fager, men vond og ful og gjer myket vondt fyr æserne. Med jotungjenta Angerboda hev han tri born: Fenrisulven, Midgardsormen og Hel. Æserne vilde binda Fenrisulven med ei snor, men han var rædd, at det var trollskap med snori, so han inkje skulde koma laus att. Daa stakk Tyr handi i gapet hans, og daa let ulven binda seg, men daa han inkje kunne slita seg laus, beit han handi av Tyr. Midgardsormen ligg rundt umkring jordi og bit seg i sporden. Hel bur i Helheim. Dit kjem daadlause og vonde menner etter dauden. Paa Naastrandi (likstrandi) langt fraa soli stend ein sal; eiterdropar fell ned gjenom ljoren, og ormerygger vind seg um salen. Dei som hev 8svoret meineid elder myrdat elder lokkat annan manns kona, vassar der i tunge straumar.

Jotnen Trym hev stolet Tors-hamaren og vil inkje gjeva han att, utan han fær Frøya til kona. Loke raader Tor til aa klæda seg ut som Frøya, og dei kjøyrer til Jotunheim, og jotnarne ber inn hamaren; men daa Tor fær att Mjolne, drep han Trym og mange jotnar. Soleids hjelper Loke Tor til hamaren sin, men med synd og svik. Snart fær vondskapen magt. Balder drøymer, at det er faare fyr livet hans, og daa tek Frigg eid av alle ting paa, at dei inkje skal skada Balder, men ho tek inkje eid av mistelteinen, daa ho totte han var for ung til aa sverja. Æserne skaut fyr moro etter Balder, men ingenting skadde han. Daa gjekk Loke etter mistelteinen og gav han til den blinde Hod og bad han skjota. Daa fall Balder daud ned. Frigg sende Hermod til Hel og bad ho senda Balder upp att, og det lovad ho, um alle ting i verdi vilde graata fyr Balder. Daa gret alle ting i verdi so nær som ei trollkjering; men den trollkjeringi var Loke.¹)

Æserne hemnde seg paa Loke; dei batt han med tarmarne til son hans yver tri kvasse steinar og hengde ein orm yver andletet hans, og Eiteren dryp ned paa han. Sigyn, kona hans, held ein kopp under, men kvar gong koppen er full og ho slær han ut, dryp det i andletet hans. Soleids ligg han til ragnarok (gudedauden, domedag).

9Daa den gode Balder er burte, tek det vonde yverhand i himlen og paa jordi. Brøder slæst, til dei døyr, det er hardt i verdi, horing og dreping, det er økse-tid og sverd-tid, og skjoldar kløyvest, og daa er enden nær. Daa kjem den lange vetren, Fimbul-vetren, det fyk fraa alle kantar, og det frys og blæs, og soli fær inkje skina tri vetrar paa rad, og ingen sumar er imillom. Yggdrasil skjelv og jordi rister, og fjelli ramlar ned. No kjem Loke og Fenrisulven laus, og Midgardsormen vrid seg i jotun-sinne og sym til lands. Skipet Naglfar sigler ut med heile jotun-heren, og Loke med heile flokken fraa Hel stemner yver havet, og Surt med si fylking kjem sunnantil med logande sverd. Alle stemner dei til den store sletta, Vigrid, der skal striden standa. No blæs Heimdall i gjallarhornet, og gudarne rid ned yver Bivrost til striden. Odin rid fyre, men Fenrisulven gløyper han. Vidar hemner Odin og riv upp kjeften paa ulven. Frøy gjeng mot Surt, men daa han hev selt sverdet sitt, er han vaapnlaus og fell. Loke og Heimdall drep kvarandre. Tor drep Midgardsormen, og gjeng ni steg fraa den vonde eiterormen, so døyr han sjølv. Daa svartnar soli, stjernurne kjem burt, jordi sig ned i havet, Yggdrasil brenn, og logarne leikar mot himlen.

Men ei ny jord kjem upp or havet med fossar og fjell. Æserne møtest paa Idavollen og finn i graset dei underfulle gull-brikkur, som dei hadde aatt i gamle dagar, og spelar med dei; aakrarne veks usaadde, alt det vonde høyrer upp, og Balder kjem att. Ein mann og ei kvinna, Liv og Livtrase, hev gjøymt seg i Yggdrasil, daa verdi brann, og havt morgondoggi til mat; fraa dei kjem ei ny manna-ætt. Alle dei gode skal 10bu i Gimle, som er takt med gull og fagrare enn soli, og der skal dei njota æveleg gleda. Daa kjem den megtuge, han som raader fyr alt; men den glinsande myrke draken, Nidhogg, rømer undan og flyg burt yver vollen med lik paa vengjurne.

Denne trui vart inkje til med ein gong, og inkje hadde alle plent same trui helder. Det var venteleg mange, som trudde, at gudarne aldri skulde døy. I vikingtidi (det 8de og 9de aarhundrad etter Kristus) var slag og slaasting den største gleda, og daa vart trui um det store »Ragnarok« til. Daa trudde mange, at dei som fall i slag elder merkte seg med gjeirsodden paa sottesengi (gjeir er det same som spjot), skulde koma til Odin i Valhall og vera einherjar og slaast kvar dag, til dei fall, og livna uppatt um kvelden og eta flesk og drikka mjød, men at dei, som døydde av alderdom elder sjukdom, skulde koma til Hel. Daa heldt dei mot og djervskap fyr den største dygdi.

3

Fedrane vaare var heidningar, då dei vandra inn i landet, og trudde på fleire gudar, og det gjekk mange hundre år, før dei høyrde om kristendomen. Dei skapte seg ei gudelæra sjølve, streng og alvorsam som landet sjølvt, men fager.

Før verdi vart skapt, trudde dei, var det eit tomt rom, Ginnungagap. Sunnanfyr låg Muspelheim; der var det eld og hite, og der rådde Surt med det logande 4sverdet sitt. Nordanfyr var skoddeheimen, Nivlheim; der er det kulde og myrker og brunnen Kvergjelme, og i den bur ein drake, som heiter Nidhogg. Fraa brunnen strøymer det kalde eiter-åer, som møtest med gneistar frå Muspelheim, og av detta vert Jotunen Yme skapt og kua Audhumbla. Fraa Yme kjem alle jotnar, risar og rimtursar. Audhumbla sleikte dei salte rimklumparne, og av detta vart Bure skapt. Han hadde sonen Bør, og han hadde tre søner, Odin, Vile og Ve, som dei kalla æser. Æsene drap Yme og drog liket hans ut i Ginnungagap og skapte jorda av kroppen, sjøen av blodet, fjella av beina og tre-i av håret og himlen av skallen, og på den sette dei gneistar frå Muspelheim til stjerner, og dei skapte skyer av heilen. Jotnane rømde undan mot nord til Jotunheim og Utgard. No skapte æsene ein mann og ei kvinna, Ask og Embla, av to tre, og bygde åt dei ei borg, Midgard, av augnebruna hans Yme, til å verja dei mot jotnane. Æsene sette bu i himlen i Aasgard og bygde ei bru frå Aasgard til Midgard, som heiter Biv-rost (vegen som bivrar, regnbogen). Dei held ting under aski Yggdrasil. Det er det gjævaste av alle tre, med grøne greiner utover all verdi. Det har tre røter, den eine i brunnen Kvergjelme, der draken Nidhogg gneg på rota, den andre i Jotunheim i brunnen hans Mime; der er det eine auget hans Odin, som han sette i pant til å få læra visdom av Mime. Den tredje rota er i Aasgard i Urdarbrunnen. Der bur dei tre nornur, som råder fyr lagnaden. Dei heiter Urd, Verdande og Skuld. Dei vatnar rota, so treet alltid held seg grønt, elles kom det snart til å visna, då Nidhogg og mange ormar gneg på rota, og ein hjort 5gneg på toppen, og det rotnar på sidene, og treet lid meir vondt, enn menn veit om. Det er eit bilete på mannelivet.

Paa Yggdrasil¹) heng Odin i 9 næter, såra med spjotet og ofra åt seg sjølv, og lærer visdom, skrikande av verk og pine.

Odin er den største av æsene; han kallast Allfader og Valfader (fader til dei utvalde, som skal falla i strid). Han drikk kvar dag av brunnen hans Mime, og frå Lidskjalv skodar han ut over all verdi. To ramnar, Hugin og Munin (tanke og minne), kjem med bod og tidend til han om alt, som hender. Han har ein hest, som heiter Sleipne og har åtte bein; han er snøggare enn andre hestar. Spjotet hans heiter Gungne og råkar alt, som han skyt etter. Han har ei stor hall, som heiter Valhall. Til han kjem etter døden alle dei, som har levd retteleg.

Tor er son hans Odin. Han køyrer i ei kjerra med to gjeitebukkar, og difor kallast han Aketor. Han er gud fyr tora (tore-dun) og ljoneld. Han har eit styrkebelte, Megingjord, som han tek på seg, når han treng all si gudemakt, og hamaren Mjølne, og slåst med jotnar og troll og bergjar bonden. Til han kjem trælane, når dei døyr. Han bur i Trudvang.

Balder er son til Odin og Frigg, kona hans. Han er god og mild og skuldlaus. Han bur på Breidablik, og der finst inkje, som er ureint.

Tyr med eine handa er gud fyr ufred og slåsting.

Heimdall, den kvite aas med gulltenner, bur på 6Himinbjørg (Himmelborgi) og vaktar på Bivrost. Han er vakare enn fuglen og ser 100 miler og høyrer graset gror. Naar jotnane kjem, blæs han i Gjallarhornet, og då ljomar det over heile verdi.

Brage med det side skjegget er gud fyr skaldskap. Naar dei drakk skåla hans i gjestebod, lova dei å gjera eitkvart storverk.

Hod (udtal: Håd) er blind og sterk og gud fyr den blinde lagnaden.

Vidar med jarnskoen, son hans Odin, er tagall; han er den sterkaste etter Tor. Ull er ein god skidløypar og bogeskyttar.

Forsete, son hans Balder, gjer forlik på jorda og i himlen.

Nokre av gudane kalla dei Vaner; dei hadde fyrst ufred med æsene, men vart sidan forlikte med dei. Til Vanerne høyrde:

Njord, som råder fyr vind og sjø. Han bur i Noatun utmed sjøen og har ein son Frøy, som bur på Alvheim og råder fyr regn og solskin. Han sender fred og gode åringar, og gjer ingen mann harm. Han køyrer med galten Gullinburste (Gullbust), som fer både i luft og over hav, og sigler med skipet Skidbladne, som sigler på land og hav.

Øge råder fyr havet. Han er ein jotun, men ven med æsene.

Aasynjurne (eller kvinne-gudane) er:

Frigg, som bur i Fensalerne eller Søkkvabekk, kona hans Odin. Siv med gullhåret er gift med Tor. Nanna, kona hans Balder, døyr av sorg, då Balder vert drepen. Skade er dotter til jotnen Tjasse og gift med Njord, men dei kan inkje forlikast. Han bur 7utmed havet, og ho gjeng på skid og veider dyr på fjellet. Gjerd er og ei jotundotter og er gift med Frøy. Han gav sitt sverd til å få ho, og difor er han sverdlaus i den siste striden. Idun, kona hans Brage, gøymer gullepla, som gudane et av til inkje å eldast. Frøya, syster hans Frøy, råder fyr elsk og kjærleik. Ho køyrer i ei kjerra med to kattar og bur på Folkvang, og fær helvta av kjempene med Odin. Ho græt gull-tårer fyr mannen sin, som for til framande land. Ho kallast Vanadis (vane-gudinna). Rån er gift med Øge. Ho har eit net og fangar sjømenn med.

Valkyrjurne er skjoldmøyar (møyar som er i herferd), som Odin sender ut i striden til å velja ut dei, som skal falla. Dei rid gjennom luft og over hav.

Kvart menneske har ei usynleg fylgja. Alvar bur i lufta og inne i jorda. Dvergar bur i berga og er dugande smedar. Troll og draugar og mangeslags vette finst det i mengd.

Loke er av jotunætt, men fosterbror hans Odin. Han er fager, men vond og ful og gjer mykje vondt fyr æsene. Med jotungjenta Angerboda har han tre born: Fenrisulven, Midgardsormen og Hel. Æsene ville binda Fenrisulven med ei snor, men han var redd, at det var trollskap med snora, so han inkje skulle koma laus att. Då stakk Tyr handa i gapet hans, og då let ulven binda seg, men då han inkje kunne slita seg laus, beit han handa av Tyr. Midgardsormen ligg rundt omkring jorda og bit seg i sporden. Hel bur i Helheim. Dit kjem dådlause og vonde menn etter døden. Paa Naastrandi (likstranda) langt frå sola står ein sal; eiterdropar fell ned gjennom ljoren, og ormerygger vind seg om salen. Dei som har 8svore meineid eller myrdat eller lokkat annan manns kona, vassar der i tunge straumar.

Jotnen Trym har stolet Tors-hamaren og vil inkje gjeva han att, utan han fær Frøya til kona. Loke råder Tor til aa klæda seg ut som Frøya, og dei køyrer til Jotunheim, og jotnane ber inn hamaren; men då Tor fær att Mjolne, drep han Trym og mange jotnar. Soleids hjelper Loke Tor til hamaren sin, men med synd og svik. Snart fær vondskapen makt. Balder drøymer, at det er fare fyr livet hans, og då tek Frigg eid av alle ting på, at dei inkje skal skada Balder, men ho tek inkje eid av mistelteinen, då ho tykte han var for ung til å sverja. Æsene skaut fyr moro etter Balder, men ingenting skadde han. Då gjekk Loke etter mistelteinen og gav han til den blinde Hod og bad han skjota. Då fall Balder daud ned. Frigg sende Hermod til Hel og bad ho senda Balder opp att, og det lova ho, om alle ting i verdi ville gråta fyr Balder. Då gret alle ting i verdi so nær som ei trollkjerring; men den trollkjerringa var Loke.¹)

Æsene hemnde seg på Loke; dei batt han med tarmane til son hans over tre kvasse steinar og hengde ein orm over andletet hans, og Eiteren dryp ned på han. Sigyn, kona hans, held ein kopp under, men kvar gong koppen er full og ho slår han ut, dryp det i andletet hans. Soleids ligg han til ragnarok (gudedauden, domedag).

9Då den gode Balder er borte, tek det vonde overhand i himlen og på jorda. Brøder slåst, til dei døyr, det er hardt i verdi, horing og dreping, det er økse-tid og sverd-tid, og skjoldar kløyvest, og då er enden nær. Då kjem den lange vinteren, Fimbul-vinteren, det fyk frå alle kantar, og det frys og blæs, og sola fær inkje skina tre vetrar på rad, og ingen sumar er imellom. Yggdrasil skjelv og jorda rister, og fjella ramlar ned. No kjem Loke og Fenrisulven laus, og Midgardsormen vrid seg i jotun-sinne og sym til lands. Skipet Naglfar sigler ut med heile jotun-hæren, og Loke med heile flokken frå Hel stemner over havet, og Surt med si fylking kjem sunnantil med logande sverd. Alle stemner dei til den store sletta, Vigrid, der skal striden standa. No blæs Heimdall i gjallarhornet, og gudane rid ned over Bivrost til striden. Odin rid fyre, men Fenrisulven gløyper han. Vidar hemner Odin og riv opp kjeften på ulven. Frøy gjeng mot Surt, men då han har selt sverdet sitt, er han våpenlaus og fell. Loke og Heimdall drep kvarandre. Tor drep Midgardsormen, og gjeng ni steg frå den vonde eiterormen, so døyr han sjølv. Då svartnar sola, stjernurne kjem bort, jorda sig ned i havet, Yggdrasil brenn, og logane leikar mot himlen.

Men ei ny jord kjem opp or havet med fossar og fjell. Æsene møtest på Idavollen og finn i graset dei underfulle gull-brikkur, som dei hadde ått i gamle dagar, og spelar med dei; åkrane veks usaadde, alt det vonde høyrer opp, og Balder kjem att. Ein mann og ei kvinna, Liv og Livtrase, har gøymt seg i Yggdrasil, då verdi brann, og hatt morgondogga til mat; frå dei kjem ei ny manna-ætt. Alle dei gode skal 10bu i Gimle, som er takt med gull og fagrare enn sola, og der skal dei njota æveleg gleda. Då kjem den megtuge, han som råder fyr alt; men den glinsande mørke draken, Nidhogg, rømer undan og flyg bort over vollen med lik på vengjurne.

Denne trua vart inkje til med ein gong, og inkje hadde alle plent same trua heller. Det var venteleg mange, som trudde, at gudane aldri skulle døy. I vikingtida (det 8de og 9de aarhundrad etter Kristus) var slag og slåsting den største gleda, og då vart trua om det store »Ragnarok« til. Då trudde mange, at dei som fall i slag eller merkte seg med gjeirsodden på sottesenga (gjeir er det same som spyd), skulle koma til Odin i Valhall og vera einherjar og slåst kvar dag, til dei fall, og livna uppatt om kvelden og eta flesk og drikka mjød, men at dei, som døydde av alderdom eller sjukdom, skulle koma til Hel. Då heldt dei mot og djervskap fyr den største dygdi.