Som framvekstring dreiv han handel med tobak og noko brennevin, og ein og annan sauen, og gamle byrsor og felor. Dette liv førde honom til byen og vidt um. So raakte han paa ein og annan mann som han fekk ein og annan setning av, og so fann han skinnbøker, fulle av duft, paa hjellen i dei gardarne der han laag paa sine ferder. So lærde han seg til aa skrive, og sette altid store bokstavar for noko som han tykte var stort, som aa «handle» og «kaupe» og «selja», og «stor», og «eta» og «drikke», og «snyte» sette han med ein stor utkrota S. For daa han er eit godt hovud paa sin vis, so vil han altid finne ein grunn for alt, og derfor la han seg ogso mest etter rettsbøker, og daa mest etter den gamle loven av Kristian den femte, med ei stor greivande løve paa titelbladet, som han titt kunde sitja som i draumar og sjaa paa. Han trudde paa denne boki som paa bibelen, og væl so det, og derfor var han i betre lot paa tingstaden enn i kyrkja, og for so vidt var det noko gamalnorsk i honom, so han rett var i sit es, naar han kunde bruke lovkrokar. For det han vann med rettens hjelp, var i hans tankar altid den største rett, kor urimelegt det elles var for den rettvise tanken. Men det som undrad honom mest, det var, at han titt tapte saker tvert imot det han las seg til i loven. For slikt som var avlagt 183hundrad aar sea, og væl so det, trudde han endaa stod ved lag, og han sette titt paa seg brillorne og las og las uppatt og sa: «Det maa vera mykje til dom dette; men høgsterett gjer honom vel um.»
Ja Lars er ein rettens mann, og derfor gjeng han ogso med lumma full av lovbøker og retsbrev. Men svart og blakt er det alt av all den bruken; for han dreg desse greiorne sine upp og les dei som bøneboki, naar han kviler i vegbrauti, og naar han hev lagt seg um kvelden.
Han var skulemeistar eit bil; men ein slik rettens mann maatte ogso um vintren vera meir ute i strid og rettstrætte enn det er høvelegt for skulemeistaren, og all denne handelen hans kunde ikkje fremjast med aa stava for smaaborn. Det var no i den tid, ikring fyrti aar sea¹, daa jordi gjekk for eit ringe verd, at han kaupte seg ein gard, og bytte og bytte, til han vart sitjande paa ein av dei beste i bygdi. So kaupte han skogteigar og førde saker um grensor og sankevegar og slikt noko; og i den tid stod det større stegg av ein slik rettsmann enn no, so at han titt skræmde folk og gjorde det eine tak større enn det andre. Men med all denne rettslærdomen og rikdomen sin var Lars ein mann som aldri flaug etter den nye stasen. Han gjekk, som den dag i dag, med ei huve under og med ein hatt uppaa, svart og blakk og attpaa nakken, so huva er sjaaande rundt ikring hovudet, berre ikkje bak. Lars klær seg liksom med spontak, der den eine sponen ligg paa den andre som fiskeskjel. Soleis hev han, for aa taka nedantil, hose paa hose upp etter leggen, der den innafor er ein god tumme lenger upp enn den ytre, og yver kneet ein smokk, liksom ei avklipt omnsrøyr. Like eins er der brok paa brok og vest paa vest uppetter, og kjole og alt av det grøvste ty, liksom det skulde vera vovi av riskvister, og fullt av mjølkedropar og matflekkjer og grip etter fingrarne hans; for han fylgjer den gamle skikken og turkar henderne nedpaa klæi, daa han, med alle slike folk, kallar turkeklut ein 184ovbuna. Naar no til denne klæbunaen kjem hans store biksaumsko og hans fyreskinn, som atid slankar ned til knes, so var det inkje under, at folk i eldre dagar var rædde denne rettens mann, naar han kom paa tingstaden. Og hans glirande augo, og munnvikar mest attaat øyro, kunde nok giva aalmugen den tanken, at dette var ein mann som kunde meir enn mata seg. — I sit gardsbruk og husstell hev han likso lite teki etter den nyare skikken, endaa han ikkje var fullt so sermerkt der som i klæbunaen. For den ting aa drive ein god gard soleis at han knapt fôr driftsfolket, det er ikkje so einstaka. Det finst mange folk som gjenomfører det gamle ord: «Sulten ét sulten upp,» og Lars er ein av dei beste til dette. No er det vel so med Lars, at han titt leier ei ku til torgs for aa kunne taka ut ankestemning, og soleis dreg unda garden og til retten; men gardsstellet hans er elles gamaldags nok. Han leiger dei udyraste folk, og derfor er det mest svenskar paa garden hans. Daa gjeng det paa med graut i den eine neven og graabeinsild i den andre, som det vert snubba og biti av som av pylse eller tobak, og so daa attaat lagt i seg av tunn velling, so magen er so utspana, at dei knapt kan rigge og gange fraa bordet, og er, som kvar kan vita, tunge og late den halve øykti.
Lars er so sæl, at han hav fengi seg ei hæv og snild og tolmodig kone. Det er titt at ho maa ut paa bakken og rote og grava etter karvekaal og anna slikt røte, naar huset er alfor matlaust um vaaren og utpaa sumaren. Titt er det ogso, at aarhagen av denne gode garden ikkje naar lenger en noko fram paa vintren, og ikkje endaa so langt den hausten han slepte buskapen ut i konnstauren og jordepleaakren, av di det var gjort innførsel i aarsgrøda. Daa 185han ikkje lenger kunde draga saki ut med ankestemningar, men maatte sjaa futen koma og taka utlegg i aarsvokstren, daa vart han sinna og dreiv buskapen ut paa aakren. Men, stakars Lars, det hjelpte honom ikkje; for han var god nok, so han maatte betala si gjeld med anna, og var attaat nær ved aa koma i bøter; og buskapen var her ikkje noko aa søkja skadegjeld av. Daa riste han paa hovudet og sa: «Det er vondt aa koma til retten sin.»
Ein gong han førde ei stor sak mot bror sin, sa eg til honom: «Du skulde ikkje føre so mange saker, Lars.» — «Hm,» svarte han, og bøygde paa hovudet og glirte med augo; «hm, hadde eg ført fleire saker, kunde eg hava vori ein rik mann; men eg hev vori for god i meg og trutt folk for væl, stakars kroken min!»
Det er guten sin, Lars, som ikkje armar seg ut med staute hus og gjæv husbuna. Det finst snart ikkje ein heil stol i huset, og bordbenken stend og ruggar paa tri bein. Kona skurar nok og vaskar, men ho rekk det ikkje alt, stakar, med alle dei smaaborn ho hev aa dragast med. I golvet er tiljor ute imillom, so ein ser ned i kjellaren, og kona maa vera paa livet for smaaborni sine. Kjem ei vindaugsrute til skades, so vert det putta i holet eit stykkje av eit gamalt utsliti klæplagg, som det finst heile haugar av millom halmen i sengi og i kvar huskraa, men mest i stabursvali inmed ein liten utsliten slipestein.
Det var her i vaar ein gong, at det tok eld i omnspipa og brann eit stort hol i taket, fyrr det vart sløkt. Men holet stod og gapte like rundt og svart, daa eg var der, so eg saag beint upp i blaae himmelen fraa krakken der eg sat frammed gruva. Det var no sumars tid, so det gjorde ikkje so mykje, meinte Lars.—Som husbond og herre i huset gjeng han med alle lyklar, so det er so det ringlar i lumorne hans. Det er ikkje verdt aa tru nokon, meiner Lars, og kona kunde finne paa so mykje, ho, naar ho fekk raa seg.
Han rister paa hovudet og undrar seg, kofor han med sit sparsame liv hev vori nøydd til aa selja den eine skogteigen etter den andre og det beste jordstykkjet paa garden sin, og endaa pantsett det som att er, so det vil ikkje gange 186lenger. Men, det er for di han hev vori for god i seg og ikkje ført saker nok. — «Far væl, Lars,» sa eg, daa eg skildest med honom, «far væl! Du er ein av dei gamaldags menn, som eg hev kjent mange av, berre paa ein lite annan maate; for du veit det, Lars, at ikkje ein gong tvo lauv er like.» — «Nei det er vel so det, guten min. Og naar du kjem hit att, maa du vitja meg; for av deg kan eg ukaupt lære noko rett imot alle dei vonde folk som sit um meg paa alle kantar. Her saag du futekaren gjorde innførsel for ei gjeld som eg er likso uskuldig i som det minste barnet. Du saag eg hadde pengar; men det maa daa vera rett aa faa inni Kristiania.» — «Jamenn er der rett, gode Lars.» — «Ja no reiser eg snart der inn for aa taka ankestemning. Det fær ikkje hjelpa, um det er slaattonni aldri so mykje; for retten er framum alt.»