7

(1853).

Det er ein ting, som fylgjer med dei ymise tilstandi i verdi, at der alltid maa vera myken skilnad paa folk, at sume maa vera megtugare en sume, og at den eine kann hava mangein god givnad framfyre den andre. Men naar ein ser vel etter alt, so merkar ein og, at der er myket som er likt med alle, at der er ymise veilor og vanskar, som endaa likaste folket ikkje er fritt fyre, at det kanskje verd rettelege litet, som den eine heve til aa gjera seg stor av framfyre hine. Fyre det fyrste er der mange fyremuner, som mannen er liksom fødd med; han heve ikkje lagt deim upp med sitt eiget stræv, men han heve fenget deim liksom sovande elder berre til givende; og givne gaavor skal ein takka givaren fyre og ikkje seg sjølv. Og dernæst skal ein hugsa, at desse fyremunerne ero likso snart farande som komande; dei kann vera lette til aa tapa og tunge til aa halda, og difyre kann ein ikkje rettelege stola seg paa deim. Aa vera stolt og storlaaten av slike fyremuner er difyre jamnaste berre ein uvitingskap, og det vantar helder ikkje merke paa, at agtande folk ero smaalaatne og umgjengelege, medan faaduglege folk ero so byrge og bratte, at ein kann kvida mot aa møta deim paa vegen.

Storlætet heve mange orsaker, og dei ero ikkje alle so myket mæte helder. Sume ero storvyrdne av likams magt og styrke, og sume av ein fager skapnad og eit fint andlit. 8Men det er mange, som hava havt dei fyremunerne og endaa havt liten baten av deim. Styrke er god aa hava; men endaa sterkaste folki kunna verda utslitne og underbøygde av ymise misfelle, og det heve ofta hendt, at ein veik og visen bul heve gjort større ting og stadet seg betre i lengdi. Fagerskapen elder vænleiken er og ein god ting; men han er jamnaste kverven og kortvarug; han er lika eins som blomen paa marki, for han glimar og bragar, so lenge som inkje røyner paa; men so snart som det kjem eit uvedr paa, so fell og folnar han vonom snarare; og um han endaa slepp av fyre uvedret, so heve han daa alltid ei kort stund til aa standa i.

Ei onnor rot til storvyrdna er standet, sidan der er ei gamal tru um, at sume standi skulo vera høge, og sume skulo vera laage. Men det er betre, at mannen pryder standet, en at standet skal pryda mannen. Det er gode og duglege folk til aa finna i dei fleste standi, og det finst ogso laake og faaduglege folk i dei fleste. Og so hender det ogso jamt, at smaae folk kunna vera so hepne, at dei koma i eit betre stand, og at store folk kunna vera so uhepne, at dei koma i eit verre stand.

So er det og med rikdomen, som mange folk hava so ovlege store tankar um. Han er sein til aa sanka, og snar til aa missa; den, som var rik i fjor, er fatik i aar, og eit annat aar er det vel ogso einkvar, som heve mist magti si og lotet sjaa paa, at smærre folk hava stiget uppatter i staden hans.

So paa lag er det og med ei stor æra og eit stort ord; der sjaa me ofta døme paa, at mannen kann missa det lika so fort, som han fær det. Naar han kann fara fint fram og vera kvars manns vin, so kann det vel vara ei stund frametter; men skulde han koma til aa gjera eit litet miskast elder nøydast til aa slaa paa ein streng, som folk ikkje likar, so er det ende paa den skripna, og daa kann det henda, at han fær skam til takk fyre alt ihop.

Nokot dilikt er det og med eit stort vit elder ein stor kunst og lærdom; det er helder ikkje nokot til aa gjera seg 9til av. Vitet er ei gaava, som mannen ikkje heve gjevet seg sjølv; og mest lika eins er det med lærdomen og, for han kjem oftaste av eit godt næme og godt tilhald i yngdi, elder i det minste av ei god raad og tilleiding til aa læra. Og dernæst kann ein sjaa, at vit og lærdom ero helder ikkje alltid paalitande; for det er mange ting i verdi, som ero so blinde og løynde fyre manns-augat, at den lærde stend lika so fast som den ulærde; og der er so mange tilfelle, daa ei ring og vandelaus raad kann gjera betre gagn en ei, som er sløg og djuptenkt. Og helder ikkje vantar det døme paa, at ogso klokaste folket kann ganga ein galen veg, og at ein heimalen styving kann stella seg betre en den, som klokare skulde vera.

Alle slike fyremuner kann ein gjerna slaa saman og kalla deim berre ei god lukka. Vistnog er det sume av deim, som mannen kann auka og fremda med si eigi verksemd; men alltid er det daa so, at han treng lukka til verksemdi si og, um ho skal vera til nokor hjelp. Det er mange, som hava stridt og strævat fyre det, at dei skulde koma eit stykke fram i verdi; men det vilde ikkje lukkast fyre deim, det var faafengt og gagnlaust alt kvat dei strævade. Og likavel kann ein ikkje segja, at dei vaaro mindre verde til aa hava lukka en so mange andre. Det er vandt aa vita, kven som verdugast er, og det kann vel vera einkvar, som tenkjer, at naar alt skulde ganga etter verdleiken, so vilde mangein liten mann vera stor og mangein stor vera liten. Men naar verdleiken er so vand aa døma, so skulde den, som heve lukka med seg, vera nokot varsam og vægjesam i sitt umgjenge med deim, som hava havt mindre lukka. Han skulde koma i hug, at andre folk kunde vera lika so gode som han, naar lagnaden elder umstødorna hadde voret lika so gode fyre deim som fyre honom. Han skulde ogso minnast, at der endaa er visse tilfelle, som bita lika hardt paa dei store som paa dei smaa, at der er visse tilstand, daa alle maa luta og bøygja seg, og daa korkje magt elder æra kann hjelpa. Og allrahelst skulde han vara seg fyre aa bruka magti si til ugagn, liksom til aa skræma 10smaafolket med og hogga mest paa deim, som minst kunna verja seg. Dei kunna hava mein og møda nog, um dei ikkje skulo hava hat og hæding av den, som dei helder skulde venta hjelp og stydnad av. Den, som heve so stort eit mod, han kann alltid finna eitkvart, som toler aa taka imot, so han treng aldri um aa øyda det paa nokot smaaflygje; der kann alltid vera eit verk elder ein freistnad til aa gjera, som krev baade mod og magt; og der er det høvelegaste til aa prøva, kor langt det vil rekka.

7

(1853).

Det er ein ting, som fylgjer med dei ymise tilstandi i verdi, at der alltid må vera myken skilnad på folk, at somme må vera megtugare en somme, og at den eine kan hava mang ein god givnad framfor den andre. Men når ein ser vel etter alt, so merkar ein og, at der er mykje som er likt med alle, at der er ymise veilor og vanskar, som endå likaste folket ikkje er fritt fyre, at det kanskje verd rettelege lite, som den eine heve til å gjera seg stor av framfor hine. Fyre det fyrste er der mange fyremuner, som mannen er liksom fødd med; han heve ikkje lagt dei opp med sitt eige strev, men han heve fenget dei liksom sovande eller berre til givende; og givne gaavor skal ein takka givaren fyre og ikkje seg sjølv. Og dernest skal ein hugsa, at desse fyremunerne er likso snart farande som komande; dei kan vera lette til å tapa og tunge til å halda, og difor kan ein ikkje rettelege stola seg på dei. Å vera stolt og storlåten av slike fyremuner er difor jamnaste berre ein uvitingskap, og det vantar heller ikkje merke på, at agtande folk er smålåtne og umgjengelege, medan faaduglege folk er so byrge og bratte, at ein kan kvida mot å møta dei på vegen.

Storlætet heve mange orsaker, og dei er ikkje alle so mykje mæte heller. Somme er storvyrdne av likams makt og styrke, og somme av ein fager skapnad og eit fint andlit. 8Men det er mange, som hava hatt dei fyremunerne og endå hatt liten baten av dei. Styrke er god aa hava; men endå sterkaste folka kunna verda utslitne og underbøygde av ymise misfelle, og det heve ofte hendt, at ein veik og visen bul heve gjort større ting og stadet seg betre i lengda. Fagerskapen eller vænleiken er og ein god ting; men han er jamnaste kverven og kortvarug; han er lika eins som blomen på marka, for han glimar og bragar, so lenge som inkje røyner på; men so snart som det kjem eit uvêr på, so fell og folnar han vonom snarare; og om han endå slepp av fyre uvedret, so heve han då alltid ei kort stund til aa standa i.

Ei anna rot til storvyrdna er standet, sidan der er ei gamal tru om, at somme standi skulo vera høge, og somme skulo vera låge. Men det er betre, at mannen pryder standet, en at standet skal pryda mannen. Det er gode og duglege folk til å finna i dei fleste standi, og det finst også låke og faaduglege folk i dei fleste. Og so hender det også jamt, at småe folk kunna vera so hepne, at dei koma i eit betre stand, og at store folk kunna vera so uhepne, at dei koma i eit verre stand.

So er det og med rikdomen, som mange folk hava so ovlege store tankar om. Han er sein til å sanka, og snar til å missa; den, som var rik i fjor, er fatik i år, og eit anna år er det vel også einkvar, som heve mist makta si og lotet sjå på, at smærre folk hava stiget uppatter i staden hans.

So på lag er det og med ei stor æra og eit stort ord; der sjå me ofte døme på, at mannen kan missa det lika so fort, som han fær det. Naar han kan fara fint fram og vera kvars manns vin, so kan det vel vara ei stund frametter; men skulle han koma til å gjera eit lite miskast eller nøydast til aa slaa på ein streng, som folk ikkje likar, so er det ende på den skripna, og då kan det henda, at han fær skam til takk fyre alt i hop.

Noko dilikt er det og med eit stort vit eller ein stor kunst og lærdom; det er heller ikkje noko til å gjera seg 9til av. Vitet er ei gåva, som mannen ikkje heve gjeve seg sjølv; og mest lika eins er det med lærdomen og, for han kjem oftast av eit godt næme og godt tilhald i yngda, eller i det minste av ei god råd og tilleiding til å læra. Og dernest kan ein sjå, at vit og lærdom er heller ikkje alltid pålitande; for det er mange ting i verdi, som er so blinde og løynde fyre manns-auget, at den lærde står lika so fast som den ulærde; og der er so mange tilfelle, då ei ring og vandelaus råd kan gjera betre gagn en ei, som er sløg og djuptenkt. Og heller ikkje vantar det døme på, at også klokaste folket kan ganga ein galen veg, og at ein heimalen styving kan stella seg betre en den, som klokare skulle vera.

Alle slike fyremuner kan ein gjerne slaa saman og kalla dei berre ei god lukka. Visst nok er det somme av dei, som mannen kan auka og fremda med si eiga verksemd; men alltid er det då so, at han treng lukka til verksemda si og, om ho skal vera til nokor hjelp. Det er mange, som hava stridt og strævat fyre det, at dei skulle koma eit stykke fram i verdi; men det ville ikkje lukkast fyre dei, det var fåfengt og gagnlaust alt kvat dei strævade. Og likevel kan ein ikkje segja, at dei var mindre verde til aa hava lukka en so mange andre. Det er vandt å vita, kven som verdugast er, og det kan vel vera einkvar, som tenkjer, at når alt skulle gå etter verdleiken, so ville mang ein liten mann vera stor og mang ein stor vera liten. Men når verdleiken er so vand å døma, so skulle den, som heve lukka med seg, vera noko varsam og vægjesam i sitt umgjenge med dei, som hava hatt mindre lukka. Han skulle koma i hug, at andre folk kunne vera lika so gode som han, når lagnaden eller umstødorna hadde vore lika so gode fyre dei som fyre han. Han skulle også minnast, at der endå er visse tilfelle, som bita lika hardt på dei store som på dei små, at der er visse tilstand, då alle må luta og bøygja seg, og då korkje makt eller æra kan hjelpa. Og allrahelst skulle han vara seg fyre å bruka makta si til ugagn, liksom til aa skræma 10småfolket med og hogga mest på dei, som minst kunna verja seg. Dei kunna hava mein og møda nok, om dei ikkje skulo hava hat og hæding av den, som dei heller skulle venta hjelp og stydnad av. Den, som heve so stort eit mod, han kan alltid finna eitkvart, som toler å taka imot, so han treng aldri om å øyda det på noko smaaflygje; der kan alltid vera eit verk eller ein freistnad til å gjera, som krev både mod og makt; og der er det høvelegaste til å prøva, kor langt det vil rekka.