5

(1875.)

Mannen heve fenget ymse gaavor og krafter, som fyrst koma til framvokster i samlivet med annat folk. Han er ikkje berre upplagd til aa tenkja og døma um dei ting, som han kjenner til, men ogso til aa tyda sin hug og tanke fyre annat folk. Og dertil heve han fenget ei serleg gaava, med di at munn og tunga ero so vel skapade til aa skifta ljod, at han alt i barndomen kann læra aa tala; han kann nemna den ting, som han tenkjer paa, med visse ord elder namn, so at andre maa tenkja paa den same ting, so snart som dei høyra namnet; han kann segja, kvat han heve seet og høyrt, og alt kvat han elles vil; og med nokor øving og upplæring kann denne fraasegni falla so lett, at talen gjeng lika so fort som tanken. Dei, som bu i same grendom, vilja alltid skyna dei same ordi, og soleides verd det daa eit tungemaal med ord i tusundtal, som ein alltid kann taka i bruk og setja saman, etter som ein treng til. Detta er ei overslege stor gaava; og ein kann endaa segja, at det er grunnlaget til mannsens største fyremuner i skapningen. For tungemaalet hjelper baade til aa giva tanken den rette skipnad og greidskap, og det hjelper og til aa føra 6tanken alt vidare og vidare fraa stig til stig, fraa det kjende til det ukjende, fraa det synlege til det usynlege. Ein endaa større vinning verd det, naar ein kann teikna maalet med skrift, so ein kann baade sjaa og høyra det fyre seg; men detta høyrer no ikkje til mannsens fyrste torv; det er fyrst i eit samlag med større vitsemd og kunnskap, at det skriftlege maalet kjem til bruk.

Naar altsaman gjeng sin skaplege gang, vil den nyfødde menneskja veksa upp hjaa sine foreldre i eit litet samlag av skyldfolk og grannar; og det fyrste, som menneskja lærer, er daa det tungemaal, som grendi talar, og den sed og tru, som ætti er uppfostrad med. Menneskja heve ein medfødd hug til aa taka etter og gjera som andre hava gjort; og i den lange uppvokstren lagar ho seg meir etter sed og vis en etter sitt eiget vit; for vitet kjem lika so seint som vokstren og stundom helder seinare. I den vegen er der stor skilnad imillom folk og annat livende. Det frie dyret treng ikkje til annan lærdom en aa fylgja sin eigen medgivnad; dermed verd det unge kvikinde lika fullkomet som det gamle; men so verd det helder ikkje nokot meir. Menneskja derimot vil turva lang upplæring baade til ymis embætting og vinneskap og lika eins til aa temja seg til eit skaplegt samliv med annat folk. Etter sin eigen medgivnad er menneskja upplagd til baade godt og vondt, og i ymse ungmenne kann den vonde hugen vera sterkare en den gode, so der jamnan vil vera torv til tugt og age. Difyre er det ei stor heppa aa vera uppfostrad i ei grend, som elskar gode seder og alltid vaktar seg, at der ikkje skal verda nokot atterfall til villskap og vyrdløysa.

Den største fyremun, som menneskja heve i skapningen, er soleides den, at ho med hjelp av tungemaalet kann erva den kunnskap og røynsla, som forfederne hava havt, og at ho med sin eigen tilgaaning kann vinna seg eit skyn paa den heile synlege skapningen og endaa ein tanke um dei usynlege ting. Med sin medfødde givnad til aa gledjast av alt, som er fagert, kann ho alt finna rikleg fagnad berre av si umsyn i sjølve skaparverket; og med den lærdom, 7som ho erver etter sine fyremenner, kann ho ogso hava ei vitring um skaparen og dermed og ei rettleiding til aa styra sin eigen hug og vakta seg fyre slike tiltak, som draga uhugnad etter seg. Og daa det timelege livet er stutt og umskiftelegt og jamnan fullt av faare, so vil menneskja sidstpaa hava største hugnaden av si tru paa Guds tilsyn og av si von um ei uppreisning til eit nytt liv etter dauden.

5

(1875.)

Mannen heve fenget ymse gaavor og krafter, som fyrst koma til framvokster i samlivet med anna folk. Han er ikkje berre opplagd til å tenkja og døma om dei ting, som han kjenner til, men også til å tyda sin hug og tanke fyre anna folk. Og dertil heve han fenget ei særleg gåva, med di at munn og tunga er so vel skapa til å skifta ljod, at han alt i barndomen kan læra å tala; han kan nemna den ting, som han tenkjer på, med visse ord eller namn, so at andre må tenkja på den same ting, so snart som dei høyra namnet; han kan segja, kvat han heve sett og høyrt, og alt kvat han elles vil; og med nokor øving og opplæring kan denne fråsegna falla so lett, at talen gjeng lika so fort som tanken. Dei, som bu i same grendom, vilja alltid skyna dei same orda, og soleides verd det då eit tungemål med ord i tusundtal, som ein alltid kan taka i bruk og setja saman, etter som ein treng til. Detta er ei overslege stor gåva; og ein kan endå segja, at det er grunnlaget til mannsens største fyremuner i skapningen. For tungemålet hjelper både til å gje tanken den rette skipnad og greidskap, og det hjelper og til å føra 6tanken alt vidare og vidare frå stig til stig, frå det kjende til det ukjende, frå det synlege til det usynlege. Ein endå større vinning verd det, når ein kan teikna målet med skrift, so ein kan både sjå og høyra det fyre seg; men detta høyrer no ikkje til mannsens fyrste torv; det er fyrst i eit samlag med større vitsemd og kunnskap, at det skriftlege målet kjem til bruk.

Naar alt saman gjeng sin skaplege gang, vil den nyfødde menneskja veksa opp hjå sine foreldre i eit lite samlag av skyldfolk og grannar; og det fyrste, som menneskja lærer, er då det tungemål, som grenda talar, og den sed og tru, som ætta er uppfostrad med. Menneskja heve ein medfødd hug til å taka etter og gjera som andre hava gjort; og i den lange uppvokstren lagar ho seg meir etter sed og vis en etter sitt eige vit; for vitet kjem lika so seint som vokstren og stundom heller seinare. I den vegen er der stor skilnad imellom folk og anna livende. Det frie dyret treng ikkje til annan lærdom en å fylgje sin eigen medgivnad; dermed verd det unge kvikinde lika fullkomet som det gamle; men so verd det heller ikkje noko meir. Menneskja derimot vil turva lang opplæring både til ymis embætting og vinneskap og lika eins til å temja seg til eit skaplegt samliv med anna folk. Etter sin eigen medgivnad er menneskja opplagd til både godt og vondt, og i ymse ungmenne kan den vonde hugen vera sterkare en den gode, so der jamnan vil vera torv til tugt og age. Difor er det ei stor heppa å vera uppfostrad i ei grend, som elskar gode seder og alltid vaktar seg, at der ikkje skal verda noko atterfall til villskap og vyrdløysa.

Den største fyremun, som menneskja heve i skapningen, er soleides den, at ho med hjelp av tungemålet kan erva den kunnskap og røynsla, som forfederne hava hatt, og at ho med sin eigen tilgaaning kan vinna seg eit skyn på den heile synlege skapningen og endå ein tanke om dei usynlege ting. Med sin medfødde givnad til aa gledjast av alt, som er fagert, kan ho alt finna rikleg fagnad berre av si umsyn i sjølve skaparverket; og med den lærdom, 7som ho erver etter sine fyremenner, kan ho også hava ei vitring om skaparen og dermed og ei rettleiing til å styra sin eigen hug og vakta seg fyre slike tiltak, som draga uhugnad etter seg. Og då det timelege livet er stutt og umskiftelegt og jamnan fullt av fare, so vil menneskja sidstpaa hava største hugnaden av si tru på Guds tilsyn og av si von om ei oppreisning til eit nytt liv etter døden.