1

(1862).

Det er huglegt aa ro igjenom eit sund utved havet, naar himmelen er blid og sjøen spak, so ein ikkje ser nokot merke paa nærleiken av Vesterhavet utan berre den ruggande tungalda, som kjem sigande utantil og gjerer eit litet drag i tangfjøra og ein liten skval uppyver fjøresteinarne, medan dei halda paa og turkast av solskinet. Men det er ikkje alle dagar solskin, og helder ikkje er det alle folk, som hava det so lagat, at dei kunna berre ro ut i svartestilla og sidan sitja heima, naar vedret er litet-vetta ufyset.

Ein morgon i vaarfiskja var Harald i Tversund komen ned aat naustet og saag etter alt, som skulde vera medhavt paa baaten; for han var styremann og skulde ut sjølvfemte og draga torskegarni. Ein av grannom, som heitte Sjurd, kom ogso gangande med skinnstakken paa armen og nistebumba i handi; dei andre vaaro snart ventande. »Kor likar du himmelsbragdi i dag? Eg tenkjer, me faa godt sjøvedr«, sagde Sjurd. Harald saag seg i kring og kinkade paa hovudet. »Berre det ikkje vendest, lid ut paa dagen«, sagde han; »der er ein bakke ut og sud i, som eg ikkje likar. Og no ero me ikkje so godt mente paa baaten helder, som me ymist hava voret. Han Paal heve forfoll, so han ikkje kann vera med, og so skal denna guten vera i staden hans, og honom heve eg ingi tru til. Der heve han voret burte i tvau try aar, og det veit ingen, kvat han heve lært. Sidst han var heima, vilde han ikkje gjera annat en lesa, og so kann ein vita, kvat sjømann han er. Nei, nei, han Gunnar verd ikkje den mann, som fader hans«.

2Men rett som dei stodo so og rødde, kom han Gunnar gangande med skinnklæde og nistebumba, og sidan komo dei andre og, so laget var fullskipat. Dei flotade baaten og stemnde til havs og komo paa fiskestaden i god tid; men medan dei drogo garni, var det alt komet vending i vedret. Den myrke skybakken ut og sud i var komen høgt upp-aa himmelen, og ei svart spong paa sjøen kom dragande nordetter, vonom snøggare. »Sjaa utsynningen gutar«, sagde Harald; »han kjem so svart som ein brand; lat oss skunda oss og hespa garni inn i baaten«. Dei skundade seg, mest dei vunno, og vundo seglet og stemnde aat land; men det var ikkje langt aa bida, fyrr utsynningen hadde naatt deim.

Heimleidi deira laag nokot sunnarlege, so dei fingo vind og baara paa sida, og endaa luto dei beita kvast, naar dei skulde halda høgdi si og ikkje reka undan or leidi. Det var ogsaa torvi til aa hava eit stort rom til aa driva paa, for vinden voks, og baara kveste seg med skavl og brot, og styremannen laut gjera mangein bøyg og styra undan, naar skavlarne vilde slaa innyver. I verste rykkjom laut seglet ned, og dessimillom kom det sjeldan so høgt som midt i mastr, men uppe laut det daa vera, so lenge som lyda vilde; for der var ikkje annat aa bergast med; og daa var det ikkje fritt, at baaten hallade og støytte hardt millom dei bratte baarom, og at sjøen fossade inn, so det vardt mesta uvinnelegt fyre deim, som skulde ausa.

Sidst paa kjøvde det so til med driv og rok, at ein knapt kunde sjaa frammum stamnen fyre frøsande skavlar og drivgardar, og rundt i kring stod sjøen som ein rjukande foss, og mest paa landsida, der brimet brakade fyre bergom og nesjom, so det duvde fyre øyrom. »Me naa ikkje upp Synstesundet«, sagde styremannen; »det er ikkje tenkjande; me faa ganga undan nord um øyarne og vera glade dess, um me berga livet med di.« Elles so vardt der ikkje mange ord talat, medan detta stod paa; den einaste røda, som gjekk, var berre dei stutte ropi: »set« og »vitt«, og »sjaa fram i« og »halde kvar sitt«. Og det var torvi til, at kvar skulde halda sitt; — ein einaste liten slepp, eit 3einaste mistak med vol elder handsyfte kunde lett vera nog til aa taka deim av tofta og leggja deim i laagaste sengi med eit tareblad under hovudet. Men, som dei sagde sidan: dei vaaro ikkje feige endaa, dei hadde endaa nokot ulivt; og soleides fingo dei daa baska seg inn eit sund, so myket dei fingo logn av landet og kunde ro seg heimatter.

Dei, som heima vaaro, hadde reint syrgt deim av; for dei saago so myket av vedret, at dei tykte, det aldri kunde ganga vel med deim, som daa vaaro ute. Det vardt ikkje liten fagnad, daa dei sidan saago ein baat koma strævande nordantil og baskande med androren, so det stod drivet fyre honom. Endaa inn i sundom var stormen so strid, at det syntest korkje vera roande elder siglande, og i verste flagom stod baaten so forsett av andvedret, at det var knapast so myket, det neit fram; men kallarne rodde mannlege, for endaa dei vaaro so vel vædde med skinnklæde, hadde dei daa fenget so god bløyta, at dei tyktest turva eit handekrafs til aa halda varmen i kroppen. Born og kvende stodo ventande ned paa voren i verste hardvedret og toko imot baaten, daa han endelege kom i stødi. Mennerne sette fram baaten og slengde garn og fisk upp-aa land, og sidan gjekk kvar til seg; men fyrr dei skildest, talade Harald til Gunnar og bad honom koma inn, naar han hadde voret heim og fenget av seg vaasklædi. Gunnar sagde, han skulde koma; men ellest so undradest han myket paa, kvat detta skulde hava paa seg. Han hadde no voret lenge burte, og daa han skildest fraa Harald sidst, saag det just ikkje ut til nokon vinskap med deim.

Harald hadde ei dotter, som heitte Ragnild, og henne hadde Gunnar havt elskhug til; men gamlen vilde ikkje vita av slike raader; han vilde ikkje hava Gunnar til maag. »Det er ikkje nokot framtak i honom«, sagde han, »det verd ei gagnløysa, som ikkje heve hug til annat en berre aa lesa og draga i hop alle dei slarvebøker, som han kann uppspyrja. Slike folk er der ingi von med; fyrst verda dei uduglege til aa fylla ein manns rom paa sjo elder land, og dernæst verda dei fortullade i hovudet av desse fillebokom, 4som er so myki lygn og so liti sanning i. Me hava nog med dei bøker, som er Guds ord i; men dei andre heve eg liti tru til, for dei ero ikkje alle bispar, som gjera bøker, maa vita. Eg ser alltid det, at naar dei skriva um nokot, som kjem oss ved, og som me sjølve kunna vita, daa ljuga dei meir en annatkvart ord; og difyre maa eg tenkja, at dei ljuga lika so myket um dei ting, som me ikkje skyna. Det er ingen, som liver med lesnad her hjaa oss; den, som vil hava slike goddagar, han maa fara til byen og halda seg til dei folk, som ikkje gjera annat en lesa og eta«.

Daa Harald no hadde fenget fiskarusket or vegen og bytt av seg den vaate sjohamen, kveikte han pipa si og sette seg innar aat bordet. »Gakk ned, Ragnild«, sagde han, »og kjenn etter, um der er nokot atter paa jolekaggen, og heng so ei gryta paa skjerdingen; eg tenkjer, han Gunnar kjem inn, og so vilja me hava oss ei skaal med heitt øl attpaa vaaset«. Ragnild vardt so raud som ei hjupa og grundade paa, kvat slikt skulde tyda. Sidst han Gunnar var der i huset, hadde gamlen visat honom ut og sagt so falne ord, at han turvte ikkje koma der oftare. Men gamlen hadde fenget ei vending i hugen. Han hadde gjort den same røynskapen, som so mange andre hava gjort, at den, som me vyrda minst, kann stundom gjera største hjelpi.

Gunnar kom og vardt vel fagnad; han laut daa fortelja, kvar han hadde voret desse sidste aari; han hadde havt største hugen til boki og tenkt aa læra eitkvart slag; men daa han kom ut i verdi, vilde ingen vita av honom; helder var det so, at han vardt hædd og utlædd som ein heimføding i all si aatferd; difyre hadde han furtat og faret heimatter og tenkt med seg, at naar det skal vera so mange viser og vipror til aa læra, so var det best aa taka atter det same handverk, som hans forfeder hadde drivet. Dette likade gamlen ovlege vel, og so bad han daa Gunnar um, at han ikkje vilde bera illvilje til honom fyre det, som var imillom deim fyrr. »Eg visste ikkje fyrr, kvat mann du er«, sagde han, »men i dag fekk eg sjaa det, og eg tyktest endaa sjaa so myket, at hadde ikkje du voret med, 5so hadde det kanskje gjenget verr, en det gjekk. Den, som duger mest, naar mest nøyder paa, honom kallar eg ein fagna-mann; og slike folk er det, som me turva her hjaa oss; han fær ikkje vera raadlaus, som her skal bergast, og helder ikkje fær han vera brøysk i bringa, um det ser ruskutt utt. Men no vonar eg, at me skulo vera oftare i lag og sigla med beinare byr en den, som me hadde i dag«.

Gunnar er alt no komen paa styremanns-tofta etter Harald. Han heve hug til boki endaa; men han er komen paa same vegen som verfader hans, at han trur ikkje alt, som er prentat.

1

(1862).

Det er huglegt å ro igjennom eit sund utved havet, når himmelen er blid og sjøen spak, so ein ikkje ser noko merke på nærleiken av Vesterhavet utan berre den ruggande tungalda, som kjem sigande utantil og gjer eit lite drag i tangfjøra og ein liten skval uppyver fjøresteinane, medan dei halda på og turkast av solskinet. Men det er ikkje alle dagar solskin, og heller ikkje er det alle folk, som hava det so lagat, at dei kunna berre ro ut i svartestilla og sidan sitja heima, når været er lite-vetta ufyset.

Ein morgon i vaarfiskja var Harald i Tversund komen ned åt naustet og såg etter alt, som skulle vera medhavt på båten; for han var styremann og skulle ut sjølvfemte og draga torskegarni. Ein av grannom, som heitte Sjurd, kom også gåande med skinnstakken på armen og nistebumba i handa; dei andre var snart ventande. »Kor likar du himmelsbragda i dag? Eg tenkjer, me få godt sjøvedr«, sa Sjurd. Harald såg seg i kring og kinkade på hovudet. »Berre det ikkje vendest, lid ut på dagen«, sa han; »der er ein bakke ut og sør i, som eg ikkje likar. Og no er me ikkje so godt mente på båten heller, som me ymist hava vore. Han Paal heve forfoll, so han ikkje kan vera med, og so skal denne guten vera i staden hans, og han heve eg ingi tru til. Der heve han vore borte i to try år, og det veit ingen, kvat han heve lært. Sist han var heima, ville han ikkje gjera anna en lesa, og so kan ein vita, kvat sjømann han er. Nei, nei, han Gunnar verd ikkje den mann, som fader hans«.

2Men rett som dei stod so og rødde, kom han Gunnar gåande med skinnklæde og nistebumba, og sidan kom dei andre og, so laget var fullskipat. Dei flota båten og stemnde til havs og kom på fiskestaden i god tid; men medan dei drogo garna, var det alt kome vending i været. Den mørke skybakken ut og sør i var komen høgt opp-aa himmelen, og ei svart spong på sjøen kom dragande nordetter, vonom snøggare. »Sjå utsynningen gutar«, sa Harald; »han kjem so svart som ein brand; lat oss skunda oss og hespa garna inn i båten«. Dei skunda seg, mest dei vunno, og vundo seglet og stemnde åt land; men det var ikkje langt å bida, før utsynningen hadde nått dei.

Heimleida deira låg noko sunnarlege, so dei fekk vind og båra på sida, og endå luto dei beita kvast, når dei skulle halda høgda si og ikkje reka undan or leidi. Det var også torvi til aa hava eit stort rom til å driva på, for vinden voks, og båra kveste seg med skavl og brot, og styrmannen laut gjera mang ein bøyg og styra undan, når skavlane ville slaa innover. I verste rykkjom laut seglet ned, og dessimillom kom det sjeldan so høgt som midt i mastr, men oppe laut det då vera, so lenge som lyda ville; for der var ikkje anna å bergast med; og då var det ikkje fritt, at båten halla og støytte hardt mellom dei bratte baarom, og at sjøen fossa inn, so det vart mesta uvinnelegt fyre dei, som skulle ausa.

Sist på kjøvde det so til med driv og rok, at ein knapt kunne sjå frammum stamnen fyre frøsande skavlar og drivgardar, og rundt i kring stod sjøen som ein rjukande foss, og mest på landsida, der brimet braka fyre bergom og nesjom, so det duvde fyre øyrom. »Me nå ikkje opp Synstesundet«, sa styrmannen; »det er ikkje tenkjande; me få ganga undan nord om øyane og vera glade dess, om me berga livet med di.« Elles so vart der ikkje mange ord tala, medan detta stod på; den einaste røda, som gjekk, var berre dei stutte ropa: »set« og »vitt«, og »sjå fram i« og »halde kvar sitt«. Og det var torvi til, at kvar skulle halda sitt; — ein einaste liten slepp, eit 3einaste mistak med vol eller handsyfte kunne lett vera nok til å taka dei av tofta og leggja dei i lågaste senga med eit tareblad under hovudet. Men, som dei sa sidan: dei var ikkje feige endå, dei hadde endå noko ulivt; og soleides fekk dei då baska seg inn eit sund, so mykje dei fekk logn av landet og kunne ro seg heimatter.

Dei, som heima var, hadde reint syrgt dei av; for dei såg so mykje av været, at dei tykte, det aldri kunne gå vel med dei, som då var ute. Det vart ikkje liten fagnad, då dei sidan såg ein båt koma strævande nordantil og baskande med androren, so det stod drivet fyre han. Endå inn i sundom var stormen so strid, at det syntest korkje vera roande eller siglande, og i verste flagom stod båten so forsett av andvedret, at det var knapast so mykje, det neit fram; men kallane rodde mannlege, for endå dei var so vel vædde med skinnklæde, hadde dei då fenget so god bløyta, at dei tyktest turva eit handekrafs til å halda varmen i kroppen. Born og kvende stod ventande ned på voren i verste hardvedret og tok imot båten, då han endelege kom i stødi. Mennene sette fram båten og slengde garn og fisk opp-aa land, og sidan gjekk kvar til seg; men før dei skildest, tala Harald til Gunnar og bad han koma inn, når han hadde vore heim og fenget av seg vaasklædi. Gunnar sa, han skulle koma; men ellest so undradest han mykje på, kvat detta skulle hava på seg. Han hadde no vore lenge borte, og då han skildest frå Harald sist, såg det just ikkje ut til nokon vinskap med dei.

Harald hadde ei dotter, som heitte Ragnild, og henne hadde Gunnar hatt elskhug til; men gamlen ville ikkje vita av slike råder; han ville ikkje hava Gunnar til måg. »Det er ikkje noko framtak i han«, sa han, »det verd ei gagnløysa, som ikkje heve hug til anna en berre å lesa og draga i hop alle dei slarvebøker, som han kan uppspyrja. Slike folk er der ingi von med; fyrst verda dei uduglege til å fylla ein manns rom på sjø eller land, og dernest verda dei fortullade i hovudet av desse fillebokom, 4som er so myki lygn og so lita sanning i. Me hava nok med dei bøker, som er Guds ord i; men dei andre heve eg lita tru til, for dei er ikkje alle bispar, som gjera bøker, må vita. Eg ser alltid det, at når dei skriva om noko, som kjem oss ved, og som me sjølve kunna vita, då ljuga dei meir en annakvart ord; og difor må eg tenkja, at dei ljuga lika so mykje om dei ting, som me ikkje skyna. Det er ingen, som lever med lesnad her hjå oss; den, som vil hava slike goddagar, han må fara til byen og halda seg til dei folk, som ikkje gjera anna en lesa og eta«.

Då Harald no hadde fenget fiskarusket or vegen og bytt av seg den våte sjohamen, kveikte han pipa si og sette seg innar åt bordet. »Gakk ned, Ragnild«, sa han, »og kjenn etter, om der er noko atter på jolekaggen, og heng so ei gryta på skjerdingen; eg tenkjer, han Gunnar kjem inn, og so vilja me hava oss ei skål med heitt øl attpå våset«. Ragnild vart so raud som ei hjupa og grunda på, kvat slikt skulle tyda. Sist han Gunnar var der i huset, hadde gamlen vist han ut og sagt so falne ord, at han turvte ikkje koma der oftare. Men gamlen hadde fenget ei vending i hugen. Han hadde gjort den same røynskapen, som so mange andre hava gjort, at den, som me vyrda minst, kan stundom gjera største hjelpa.

Gunnar kom og vart vel fagnad; han laut då fortelja, kvar han hadde vore desse sidste åra; han hadde hatt største hugen til boka og tenkt å læra eitkvart slag; men då han kom ut i verdi, ville ingen vita av han; heller var det so, at han vart hædd og utlædd som ein heimføding i all si åtferd; difor hadde han furtat og faret heimatter og tenkt med seg, at når det skal vera so mange viser og vipror til å læra, so var det best å taka atter det same handverk, som hans forfeder hadde drivet. Dette likte gamlen ovlege vel, og so bad han då Gunnar om, at han ikkje ville bere illvilje til han fyre det, som var imellom dei før. »Eg visste ikkje før, kvat mann du er«, sa han, »men i dag fekk eg sjå det, og eg tyktest endå sjå so mykje, at hadde ikkje du vore med, 5so hadde det kanskje gått verr, en det gjekk. Den, som duger mest, når mest nøyder på, han kallar eg ein fagna-mann; og slike folk er det, som me turva her hjå oss; han fær ikkje vera rådlaus, som her skal bergast, og heller ikkje fær han vera brøysk i bringa, om det ser ruskutt utt. Men no vonar eg, at me skulo vera oftare i lag og sigla med beinare byr en den, som me hadde i dag«.

Gunnar er alt no komen på styremanns-tofta etter Harald. Han heve hug til boka endå; men han er komen på same vegen som verfader hans, at han trur ikkje alt, som er prenta.