·

Centraltrykkeriet, Kristiania.

·Det var meiningi, at denne boki skulde vera brukeleg til lesebok i høgre skular (fraa amtsskulen av og uppetter). Samstundes skulde ho, so vidt slikt let seg gjera, i ei so liti bok, og det ei skulebok, der ikkje alle slag kann høva, gjeva som eit lite bilæte av sjølve landsmaalsbokavlen, slik som denne fraa ikring 50-aari av hev arbeidt seg fram. Aa semja dei tvo ting ihop var ikkje lett; men me tenkte det kunne ikkje duga ufreistat.

Det var daa fyrst skrivemaaten. Greidast og i ein maate rettast vilde det hava voret aa sett kvar forfattar upp med si rettskrivning; men i ei lesebok vilde ikkje det gaa væl an. So kunne me hava sett alle forfattarar i ei form. Men det vart ikkje høvelegt, det helder, naar boki skulde gjeva ei framsyning av maalvokstren.

So gjekk me ein millomveg. Me sette upp for seg sjølv, fyrst i boki, dei forfattarar, som mest strengt hev fylgt Aasen, og dei rettad me alle inn under den skrivemaaten, som er brukt i „Ervingen“ og „Heimsyn“. Etter desse sette me Vinje, som me ikkje vilde stella paa meir enn naudsynt; han kom daa til aa staa for seg sjølv, liksom paa ein yvergang. Til sist sette me upp nokre nyare maalmenn, som hev brigdat noko paa visse av Aasens former, daa dei dermed trur aa faa landsmaalet nærare inn til daglegtalen; „ymse stykkje“ rettad me og inn under denne nyare skrivemaaten, som me likevæl ikkje hev gjenomført strengt i alle ting; soleis hev me latet dei forfattarar, som brukar dativ (i fleirtal), faa hava dette. Me hev ikkje trutt at dette skulde vera til nokon større vanske.

Hermed vil ein faa ei meining um maalvokstren i dei store drag, og samstundes vil det staa kvar lærar i landsmaalet fritt for aa halda seg til den rettskrivingi, han best munde lika. Eit par stykkje hev me dessutan teket inn paa tiljamnat elder normaliserat bygdemaal, som fleire maalmenn hev brukt istadenfor Aasens landsmaal.

Me hadde lite rom. Mykje maatte me lata ute, som skulde voret med, og umsynet til skularne gjorde, at me ofte laut velja meir etter innhaldet enn etter det, som kanskje best kunne syna fram det sermerkte ved ein forfattar. Sume stader hev me voret ·nøydde til aa stytta av paa stykki, naar me skulde faa dei høvelege og ikkje altfor lange; dette gjeld serleg um fleire stykkje av Vinje, Schjøtt og Garborg.

„Ymse stykkje“ er for det meste fraa den nyaste tid. Nokre faae eldre forfattarar tok me likevæl med der, daa det ikkje vart raad til aa setja dei upp serskilt i fyrste enden av boki. Umskrifter tok me ikkje med meir enn eit par av.

Av bygdemaal fekk me mindre med, enn me vilde; det viste seg raadlaust aa faa rom. Etter planen i heile boki heldt me oss serleg til dei bygdemaal, som det hev voret skrivet paa i seinare tid; dei, som hev flest forfattarar, fekk daa fyrste romet. Skrivemaaten kunne ikkje her verta strengt fonetisk; sume forfattarar hev me ikkje stelt noko paa maalet til.

„Ordlista“ er meint paa aa gjeva rettleiding um ord elder vendingar, som finst i denne boki, og som det elles kunne vera mindre lett aa faa greide paa. Baade ordliste og „ordformer“ er sette upp etter den nyare skrivemaaten; men dei eldre formerne er sette til i ( ). Stend det t. d.: Visur (or) — visurne (orna), so tyder det, at den nyare skrivemaaten hev „visur — visurne“, men Aasens „visor — visorna“, osfr. Serleg aa merka er, at den nyare skrivemaaten ikkje brukar fleirtal i gjerningsordi. Den daude t’en vert burtkastat i nokre smaaord, som kjem ofte att: mykje (myket), lite(t), noko(t), anna(t). Merk dessutan: gut, gutar, gutarne, men: lærar, lærarar, læraranne, Romar, Romarar, Romaranne, osfr.

Bokstavdelingi er gjord etter den nyare maaten (etter roti), endaa me vil ikkje dermed hava sagt, um den er den høvelegste elder ikkje.

Etter den nyare skrivemaaten er det meiningi, at einskilde t’ar og d’ar i enden av ord og d’ar inni ordi (dei „daude konsonantar“) ikkje skal høyrast. Les altso ikkje Huset, men huse, ikkje lagad, men laga, ikkje strida, men stria, osfr. Kjem ein i tvil um den rette uttalen nokonstad, vil ein i det heile gjera rett i aa halda seg so nær som ein kann til uttalen i det bygdemaalet, ein kann elder kjenner.

Hev me havt lite rom, so hev me ikkje havt meir tid, og daa me dertil hev havt mykje anna aa stræva med, hev me ikkje kunnat leggja det arbeidet paa denne boki, som me gjerne hadde viljat. Dette vil væl mill. a. visa seg i korrekturen. Me sender likevæl boki ut paa prøve i den trui, at ho kann vera brukeleg um ho ikkje er fullkomi, og i den voni, at folk vil segja fraa um, kva dei likar og ikkje likar, so at det, som kanskje er ubeint no, kann verta beinkat og bøtt i eit nytt upplag.

Kristiania i Juli 1885.

Utgjevaranne.

·

Centraltrykkeriet, Kristiania.

·Det var meininga, at denne boka skulle vera brukeleg til lesebok i høgre skular (frå amtsskulen av og oppetter). Samstundes skulle ho, so vidt slikt let seg gjera, i ei so lita bok, og det ei skulebok, der ikkje alle slag kan høva, gjeva som eit lite bilete av sjølve landsmålsbokavlen, slik som denne frå ikring 50-åra av har arbeidt seg fram. Å semje dei tvo ting i hop var ikkje lett; men me tenkte det kunne ikkje duga ufreistat.

Det var då fyrst skrivemåten. Greidast og i ein måte rettast ville det hava vore aa sett kvar forfattar opp med si rettskriving; men i ei lesebok ville ikkje det gå vel an. So kunne me hava sett alle forfattarar i ei form. Men det vart ikkje høveleg, det heller, når boka skulle gje ei framsyning av maalvokstren.

So gjekk me ein millomveg. Me sette opp for seg sjølv, fyrst i boka, dei forfattarar, som mest strengt har fylgt Aasen, og dei retta me alle inn under den skrivemåten, som er brukt i „Ervingen“ og „Heimsyn“. Etter desse sette me Vinje, som me ikkje ville stella på meir enn naudsynt; han kom då til å stå for seg sjølv, liksom på ein overgang. Til sist sette me opp nokre nyare målmenn, som har brigda noko på visse av Aasens former, då dei dermed trur å få landsmålet nærare inn til daglegtalen; „ymse stykke“ retta me og inn under denne nyare skrivemåten, som me likevel ikkje har gjenomført strengt i alle ting; soleis har me latet dei forfattarar, som brukar dativ (i fleirtal), få hava dette. Me har ikkje trutt at dette skulle vera til nokon større vanske.

Hermed vil ein få ei meining om maalvokstren i dei store drag, og samstundes vil det stå kvar lærar i landsmålet fritt for å halda seg til den rettskrivinga, han best munde lika. Eit par stykke har me dessutan teke inn på tiljamnat eller normalisert bygdemål, som fleire målmenn har brukt i staden for Aasens landsmål.

Me hadde lite rom. Mykje måtte me lata ute, som skulle vore med, og umsynet til skulane gjorde, at me ofte laut velja meir etter innhaldet enn etter det, som kanskje best kunne syna fram det sermerkte ved ein forfattar. Somme stader har me vore ·nøydde til å stytta av på stykka, når me skulle få dei høvelege og ikkje altfor lange; dette gjeld særleg om fleire stykke av Vinje, Schjøtt og Garborg.

„Ymse stykke“ er for det meste frå den nyaste tid. Nokre fåe eldre forfattarar tok me likevel med der, då det ikkje vart råd til å setja dei opp særskilt i fyrste enden av boka. Omskrifter tok me ikkje med meir enn eit par av.

Av bygdemål fekk me mindre med, enn me ville; det viste seg rådlaust å få rom. Etter planen i heile boka heldt me oss særleg til dei bygdemål, som det har vore skrive på i seinare tid; dei, som har flest forfattarar, fekk då fyrste rommet. Skrivemåten kunne ikkje her verta strengt fonetisk; somme forfattarar har me ikkje stelt noko på målet til.

„Ordlista“ er meint på å gje rettleiing om ord eller vendingar, som finst i denne boka, og som det elles kunne vera mindre lett å få greie på. Både ordliste og „ordformer“ er sette opp etter den nyare skrivemåten; men dei eldre formerne er sette til i ( ). Står det t. d.: Visur (or) — visurne (orna), so tyder det, at den nyare skrivemåten har „visur — visurne“, men Aasens „visor — visorna“, osfr. Særleg å merka er, at den nyare skrivemåten ikkje brukar fleirtal i gjerningsorda. Den daude t’en vert bortkasta i nokre småord, som kjem ofte att: mykje (mykje), lite(t), noko(t), anna(t). Merk dessutan: gut, gutar, gutane, men: lærar, lærarar, lærarane, Romar, Romarar, Romaranne, osfr.

Bokstavdelinga er gjord etter den nyare måten (etter rota), endå me vil ikkje dermed hava sagt, om den er den høvelegste eller ikkje.

Etter den nyare skrivemåten er det meininga, at einskilde t’ar og d’ar i enden av ord og d’ar inni orda (dei „daude konsonantar“) ikkje skal høyrast. Les altso ikkje Huset, men huse, ikkje laga, men laga, ikkje strida, men stria, osfr. Kjem ein i tvil om den rette uttalen nokonstad, vil ein i det heile gjera rett i å halda seg so nær som ein kan til uttalen i det bygdemålet, ein kan eller kjenner.

Har me hatt lite rom, so har me ikkje hatt meir tid, og då me dertil har hatt mykje anna å streva med, har me ikkje kunnat leggja det arbeidet på denne boka, som me gjerne hadde viljat. Dette vil vel mill. a. visa seg i korrekturen. Me sender likevel boka ut på prøve i den trua, at ho kan vera brukeleg om ho ikkje er fullkomi, og i den vona, at folk vil seie frå om, kva dei likar og ikkje likar, so at det, som kanskje er ubeint no, kan verta beinkat og bøtt i eit nytt opplag.

Kristiania i Juli 1885.

Utgjevarane.