243

I slutten av 20-aari vart »det heilage samlaget« sprengt, og det vart slutt paa det bakstrævet, som alt fraa 1814 hadde leget som ei skodda yver Europa.

I 1830 vart det revolution i Frankrike (Juli-revolutionen), og eit friare styre vart innført. Yver heile 244Europa for det som ein fridoms-vind, og det kom som ei frisk gufs til Norig med.

Den manns-ætti, som hadde styrt i landet fraa 1814 til 1830, hadde vokset upp under einveldet, men no kom det ei ny ætt, som var uppfødd i fridom og sjølvstyre. Denne nye ætti sette seg fyre aa gjenomføra grunnlogi i aand og sanning.

Etter grunnlogi var det bønderne, som skulde hava største magti; dei skulde velja tvo tridjepartar av tingmennerne, og byarne ein tridjepart. I fyrstningi valde bønderne mest embættsmenner, og desse hadde i den fyrste tidi voret djerve og gløgge til aa verja grunnlogi. Det hadde aldri voret meir enn 20 bønder paa tinget; men paa stortinget i 1833 møtte 45, bland dei Ole Gabriel Ueland. No tok det til med strid millom bønderne, som vilde hava den magti, dei etter grunnlogi tyktest hava rett til, og embættsmennerne, som vilde alt skulde vera ved det gamle. Ved detta leitet hadde dei selt myket geistlegt jordegods (beneficiargods), og detta og at mange gardar vart smaabytte, gjorde at talet paa sjølveigarar aukad dugeleg paa.

Kongen kom i strid med stortinget 1836, daa han totte, det sette for hardt imot. Dei kongelege forslag til forandringar i grunnlogi vart inkje sende til ein komite, men burtlagde med ein gong. Stortingsmennerne fraa Kristiania sette fram forslag um aa fastsetja handelsflagdet av 1821 ved log og um aa faa eit norskare orlogsflagd og faa betre skikk paa ymse unions-greidur. 17de mai heldt stortinget fest og kommandanten paa Aakershus, oberst Hagemann, let musikken gaa i gaturne. Daa vart kongen rasande, Hagemann vart avsett og stortinget uppløyst, lenge fyrr det var ferdigt; men 245fyrr stortinget skildest, vedtok odelstinget tiltale fyr riksrett mot statsminister Løvenskjold, fyr di han inkje hadde talt kongen ifraa.

I september vart Løvenskjold dømd til aa bøta 4000 krunur.

Kongen trudde, at denne ugreida myket kom av di, at der i dei siste 7 aari ingen stathaldar hadde voret til aa styra, og no utnemnde han ein nordmann, Herman Wedel-Jarlsberg, til stathaldar, og i oktober kallad han stortinget ihop att til eit umfram-storting. Detta bad den norske styringi um aa faa stellt det so, at norske handelsskip kunne sigla under norskt flagd kor dei vilde, daa røvarstatarne no inkje var aa ottast fyr lenger. (Dei stortingsmennerne, som gjorde mest til detta, var Herman Foss og Jonas Anton Hjelm). Styringi dreiv paa saki, og i 1838 kom det kongeleg resolution um, at dei kunne bruka det norske flagdet paa langferder, men dei skulde sjølve taka vaagnaden paa seg. Same aaret fekk svenskarne lov til aa sigla med sitt eiget gamle flagd paa langferder. Heretter skulde den norske statsministeren vera med, naar utanriks-ministeren lagde fram fyr kongen utanriks-saker, som kom Norig ved (kongeleg resolution av 13de april 1835). Til aa avgjera spursmaalet um orlogsflagdet og hine unions-greidurne vart det ihopsett ein unionskomite.

Same stortinget gav ut formannskaps-logi (1837). Ved denne logi fekk kvar by og kvart herad rett til aa styra sine eigne greidur, so no vart sjølvstyret fullt gjenomført.

Daa den gamle kriminal-logi (logi um korleids ein 246skal refsa logbrot) var reint umenneskjeleg, kom det ut ei ny kriminal-log i 1842.

Same aaret vart konventikel-plakaten av 1741 avteken, so dei, som høyrde til statskyrkja, no fekk lov til aa halda gudelege møte og høyra paa lægprædikantar. Tvo gonger hadde kongen sett veto mot denne logi, og detta var den andre logi, stortinget dreiv igjenom mot kongens vilje. (Den fyrste var adelslogi).

I dei siste aari hadde det voret betre tider, handel og næring var i god framgang, og landet arbeidde seg smaatt um senn ut or armodsdomen. I 1825 var dei svenske hamnerne opnad fyr norske skip (so nær som kystfarten og farten paa ymse stader utanfyr Europa, som var stengd fyr norske skip radt til 1840). Soleids gjekk myket af fraktfarten fraa Sverik yver til norske skip. I 1826 fekk Norig handels-traktat med England og rett til aa frakta varur fraa Sverik til England. Fraa den tid gjekk det fram med skipsferdi, so Norig i 1845 hadde dubbelt so stor handelsflote som i 1824¹). Utførsla av fisk gjekk upp til meir enn det dubbelte, toll-innkomurne steig, so dei kunne setja ned landskatten meir og meir, til dess stortinget 1836 tok han reint burt, so sidan hev det inkje voret betalt endefram skatt til rikskassa. I 1842 naadde papirsetlarne same verde som sylv.

Stortinget i 1842 tok paa og umgjorde toll-logi og. Denne var bygd paa »det merkantile system«, men vart no etterkvart lempad etter dei nyare grunnsetningar um frihandel. Meste æra av detta hadde professor 247Anton Martin Schweigaard, som fyrste gongen møtte paa stortinget i 1842.

Etter som det leid, vart Karl Johan meir vensæl. Han skynad, at nordmennerne var eit trufast og ærlegt folk, og nordmennerne merkad, at kongen hadde eit varmt hjartelag fyr Norigs framgang, og dei laut høgvyrda Karl Johan, som hadde voret soldat og underoffiser, og no var konge yver tvo rike. Av sine eigne pengar gav han store gaavur til framhjelp fyr landet, og etter 1829 innsette han berre nordmenner til stathaldarar (eidsvollsmennerne Wedel-Jarlsberg og Løvenskjold¹). Alt detta gjorde og myket til, at det gamle svenskehatet tok til aa leggja seg no.

Nordmennerne syrgde paa Karl Johan, daa han døydde 1844, 80 aar gamall. So gamall hadde ingen norsk konge voret, fraa di Harald Haarfagre livde.

Etter honom vart Oskar den fyrste konge. Han hadde voret visekonge i Norig tvo gonger, 1824 og 1833. 20de juni 1844 gav han ut ein kongeleg resolution, af Norig skulde hava sitt eiget orlogsflagd, likt handelsflagdet av 1821, men med kluft og tunga. Eit unionsmerke av norske og svenske fargar vart innsett baade i orlogsflagdet og handelsflagdet i baade riki. Det vart fastsett og, at inkje andre handelsskip kunne faa hjelp av norske og svenske konsular og herskip enn dei, som førde unionsmerke.

Soleids fekk Norig no det ytre merket paa sjølvstende; gleda vart stor i landet, daa dei svenske fargarne gjekk ned paa alle festningar og herskip, og dei norske gjekk upp. 248Aaret etter sende Norig og Sverik og Danmark herskip til Marocco, den einaste av røvarstatarne, som no var att, og daa kom det ei semja i stand, at dei inkje skulde betala skatt til Marocco lenger.

Ved detta leitet kom skandinavismen upp, som vilde samla Norig, Sverik og Danmark til eit forsvarssamlag. I 1845 møttest studentarne fraa alle 3 rik- og lovad, at dei skulde verja Slesvik, um tysken sette paa.

Tri aar etter, 1848, braut Februar-revolutionen ut i Frankrike og for Europa rundt. Daa det gamle adelsveldet vart døyvt ved den fyrste store revolutionen, og sidan pengemennerne fekk magti etter Juli-revolutionen, so ankad arbeidaren seg under detta nye hardstyret og grunad paa, um inkje samfundet kunne skipast paa rettferdig vis, so han kunne faa sin rett. Folki totte og, at no kunne det vera slutt paa den gamle kongepolitikken, og kravde folkelegt styre og sjølvstende, og dermed kom det upp store motsetningar millom ymse folk, som kongarne i gamle dagar hadde samlat til eitt rike.

Tyskararne i Slesvik-Holsten gjorde upprør og fekk hjelp i Tyskland. Fraa Norig og Sverik for fleire hundrad friviljuge ned og hjelpte dansken, og kong Oskar drog ihop ein norsk og svensk her i Skaane sumaren 1848; han hjelpte Danmark til aa faa vaapnkvila, og seinare, daa det bar ihop att, og det so vart vaapnkvila att, hersette han Nord-Slesvik med norske og svenske hermenner. Tri av dei beste førararne i den danske heren var nordmenner: general Rye, som fall ved Fredericia 1849, general Schleppegrell, som fall 249ved Isted 1850, og oberstløytnant Helgesen, som vann paa tysken ved Fredriksstad.

I det store revolutions-aaret 1848 vart det staak og uro i Norig med. Student Markus Thrane for umkring i by og bygd og preikad den nye revolutions-læra (kommunisme og sosialisme) og skipad arbeidar-samlag. Husmennerne totte gildt um, at jordi no skulde bytast likt millom alle, og sume stader tok dei alt paa og vilde byta. Her og kvar laut styringi samla militærmagt til aa halda styr, og Thrane og fleire andre kom i straff. I 1851 kom det ut ei log um husmannsvæsenet, og sidan vart det myket likare fyr husmennerne.

Nokre aar etter hadde Norig nær fenget ufred, daa Russland kravde eit stykke land ved Varangerfjorden. Men snart etter tok Russland paa og tøygde seg etter Konstantinopel, og dermed fekk det ufred med vestmagterne, England og Frankrike. (Krim-ufreden 1853—1856). Karl Johan hadde allstødt haldet med Russland, men Oskar tydde seg til vestmagterne, og i november 1855 gjorde han ei avtala med dei, at dei skulde hjelpa Norig og Sverik, um Russland freistad paa aa taka ei hamn elder ein fiskeplass ved den norske elder svenske havstrandi (November-traktaten).

Med Danmark gjorde Norig i 1857 ei avtala um aa sleppa Øresunds-tollen mot aa betala 1¼ million krunur paa lag.

Paa denne tidi gjekk Norig munarleg fram i vælstand. I 1845 vart Fredrik Stang sett yver indredepartementet; han var ein mann med baade framferd og dugleike, og no tok dei paa og lagde um gamle veger, lagde nye og grov kanalar og sette i gang eim-baatar. 250(Den fyrste var sett i gang 1826). Den fyrste jarnvegen tok dei paa og bygde millom Kristiania og Eidsvoll i 1851; i 1854 tok dei paa med aa leggja telegrafar, og det kom fyrar paa den lange havstrandi. Landbruksskular vart skipad, og i 1851 tok hypothekbanken til. Midt i 50-aari gav jordbruket og fe-avlen mest dubbelt so myket av seg som midt i 30-aari. (104 mill. krunur mot 59).

I 1849 vart navigations-akti¹) avteki i England, og sidan hadde den norske handelsfloten inkje vondt fyr frakt. Fraa 1852 til 1855 aukad handelsfloten fraa 160,000 kommercelæster til 200,000 og under Krim-ufreden tente norske skip store pengar.

Daa vestmagterne hadde staggat Russland, vart det eit friare drag paa alle umkverve, frihandels-systemet vann seg fram i mange land, og rikdom og handel aukad paa. Paa denne tidi fekk Norig handels-traktatar med framande land og fekk vera med i det store kappspranget. Fabrik-drifti tok seg og godt fram.

Etter all denne blømingi kom det i 1857 ein penge-krise (penge-naud), som herjad mest i heile Europa, og gamle grunnfeste handelshus ramlad alle stader. Han kom til Norig med, men stod inkje lenge paa.

Stortinget bøtte myket paa logerne i denne tidi. I 1845 kom dissentar-logi ut. Etter grunnlogi hadde inkje jødarne lov til aa vera i Norig. I 1851 slapp 251dei inn. Det var diktaren Henrik Vergeland, som hadde voret trottigast til aa arbeida fyr denne saki.

I 1854 kom det ut ei log um, at menner og kvinnur skulde erva likt, og same aaret vart det vedteket, at alle, inkje berre bønderne, skulde vera med i heren, som grunnlogi baud.

I 1851 møtte fyrste gongen Johan Sverdrup paa stortinget. Han var uppglødd fyr tankarne i Februar-revolutionen og samlad ein flokk umkring seg, dei liberale. Sverdrup arbeidde paa aa samla all magt i stortinget og i alle maatar gjenomføra ei styring fyr folket ved folket. Bønderne, som samlad seg kring Ueland, dreiv paa og sparde og arbeidde fyr demokratiet og sjølvstyret og alt, som kunne vera til framhjelp fyr bønderne. Baade desse flokkarne vilde taka magti fraa embættsmennerne. Dei, som heldt paa det gamle, samlad seg under Schweigaard og studde seg til kongsmagti.

Oskar var ein utifraa vensæl konge, endaa han, allvisst etter Februar-revolutionen, heldt strengt paa magti si og brydde seg litet um statsraadet. I 1852 vart han sjuk; um hausten same aaret døydde i Kristiania Gustav, son hans, ein emneleg mann og god tonediktar. Kongen syrgde myket og vart aldri frisk meir. Dei tvo siste aari, han livde, var berre eit langt sloknande. Han døydde 1859.

Etter honom vart Karl, son hans, konge. Han kallad seg Karl den femtande i Norig, endaa han med retten var den fjorde. Han hadde voret visekonge i Norig i 1856 og fyrstningi av 1857; sidan styrde han i tvo aar fyr far sin med full kongeleg magt. Karl var ein stor, vakker og endefram mann og godt likad, men mange totte han beinkad seg for myket etter svensken.

252I 1855 hadde stathaldaren Løvenskjold gjenget av, og aaret etter hadde statsraad Stang vortet sjuk og fenget avskil. Daa Karl vart konge, var det eit meir frilyndt statsraad, det Sibbern-Birchske.

Nordmennerne hadde aldri likat, at kongen etter grunnlogi hadde rett til aa innsetja ein svenske til stathaldar, og det hadde fleire gonger komet forslag um aa leggja ned stathaldar-posten. I 1859 var det framsett forslag att, og Karl hadde lovat samtykkje. Stortinget vedtok forslaget; berre 2 røystad imot.

Men no bar det so uheppeleg til, at svenskarne var sinnad, fyr di stortinget i 1857 hadde negtat samtykkje til ei log um millomriks-handelen; dei totte det var greidt aa vita, at nordmennerne vilde vera reint fyr seg sjølve. Nokre vikur fyrr stortinget vedtok forslaget um stathaldar-posten, vart den anckarsvärdske motionen, dei kallar, framsett i den svenske riksdagen; i den vart det sagt, at det var krenkjande fyr Sverik, um Norig vart jamsides med det, og motionen sette fram krav um revision (gjenomsyn og umgjering) av unions-akti paa grunnlag av Kieler-freden. Norig skulde soleids reiknast fyr herteket land. Daa det kom tidend til Sverik um, at stortinget hadde vedteket forslaget um stathaldar-posten, vart den dalmanske motionen, dei kallar, framsett i den svenske riksdagen; denne gjekk ut paa, at daa stathaldar-posten var innkomen i grunnlogi, daa stortinget i 1814 tingad med dei svenske utsendingarne, kunne inkje stortinget leggja ned posten, mindre riksdagen samtykte. Paa denne maaten vart den norske grunnlogi ein kontrakt med Sverik, og svenskarne fekk raada likso myket fyr grunnlogi som nordmennerne.

253No braut det gamle hatet fram paa baade sidurne av Kjølen. Dei tvo motionarne vart sende til ein komite (ekonomi-utskottet), som samtykte dei og kravde revision av unions-akti paa grunnlag av Kieler-freden. 17de mars 1860 vedtok alle 4 stand paa den svenske riksdagen denne komite-innstillingi. I riddarsalen staakad og skreik 300 adelsmenner ved midnettes-tider slik, at ein skulde tenkt dei gamle murarne hadde ramlat ned.

Etter detta vart kongen skræmd og negtad sanktion 4de april i norskt statsraad, men lovad, at sidan, naar det høvde betre, skulde han sjølv setja fram forslag um aa leggja ned stathaldar-posten. — Soleids vann svensken, men tregad paa, at saki var avgjord i norskt statsraad og inkje i »svenskt-norskt«.

23de april hadde stortinget møte um sanktionsnegtingi. Det sat utetter natti, liksom den svenske adelen hadde gjort i riddarsalen, og dryfte saki, men heiltupp roleg og stillferdleg. Samrøystes vedtok stortinget ei adresse til kongen, at den svenske riksdagen inkje hadde nokot med forandringar i den norske grunnlogi, og at ein revision av samlags-greidurne kunne inkje Norig finna seg i paa andre vilkaar, enn at baade riki fekk same rett.

Ved detta leitet skipad dei skyttarlag rundt umkring i landet til aa hjelpa heren, um nokot skulde koma paa.

1861 kom det svenske statsraadet med forslag um revision; der skulde vera sams storting fyr Norig og Sverik etter folketalet, tvo svenskar mot ein nordmann. Etter detta vart det usemja i det norske statsraadet; enden vart, at dei tri djervaste gjekk av, Birch-Reichenwald, Petersen og Ketil Motzfeldt. I staden fyr dei kom bland andre Fredrik Stang. 254Danmark hadde sidan den siste ufreden havt eit ævelegt krangel med Tyskland. Tysken vilde inkje, at Slesvik skulde bindast ihop med Danmark, men med Holsten, og dei »eiderdanske« og likeins »skandinavarne« i Norig og Sverik vilde hava Holsten utskilt og binda Slesvik til Danmark. Kong Karl var ein god ven med Fredrik den 7de i Danmark, og i 1863 heldt dei paa og avtalad eit forsvarssamlag um aa verja Danmark til Eideren. Men fyrr detta vart avgjort, braaddøydde den danske kongen. Den nye kongen, Kristjan den 9de, skreiv under ei sams grunnlog fyr Slesvik og Danmark, og dermed sende Preussen og Austrike ein her inn i Danmark februar 1864.

No kom kong Karl i skorfeste; skam var det, um han inkje hjelpte, og raadlaust var det aa slaast med tvo stormagter. I mars kom eit umfram-storting ihop; kongen bad um pengar og lov til aa bruka hermagti. 29de mars vedtok stortinget mot 2 røyster, at kongen kunne bruka hermagti, men sende eit fylgjeskriv med, at »Norges deltagelse i den danske krig maa være afhængig af, at en alliance er afsluttet, hvorved der tilveiebringes forholdsmæssighed mellem stridskræfterne paa begge sider« og at »den store flerhed af det norske folk sikkerlig ikke ønsker nogen nærmere politisk forbindelse mellem de forenede riger og Danmark.« Svenskarne var inkje hugad paa aa hjelpa, vestmagterne vilde inkje; den danske styringi var so einvis og, at det var inkje greidt aa hjelpa ho; dermed stod Danmark no hjelpelaust aaleine og misste heile Slesvik.

Stor sorg vart det i Norig, daa det gamle brorlandet for so ille. Mange totte og, at smaafolki inkje kunne greida seg lenger i slike tider, mindre dei slo 255seg ihop. 31te mai 1864 vart det skandinaviske selskab skipat i Kristiania; det vilde arbeida fyr eit samlag av dei tri rike med sams utanriks-styre, sams her og ting (unions-parlament) etter folketalet. Mange av dei mest høgsette mennerne var med i detta samlaget. Men snart tok folk til aa tvila fyr, at det budde nokot meir innunder, og at meiningi var, at Norig og Danmark skulde ganga upp i Sverik. Dei, som heldt paa Norigs sjølvstende, gjekk ut or samlaget, slike som advokat Dunker og diktaren Bjørnstjerne Bjørnson.

Mange skandinavar meinte, at det fyrste, dei laut gjera, naar dei skulde setja skandinavismen i verk, var aa slaa Norig og Sverik ihop til eitt rike, so kunne Danmark koma med sidan. Stortinget i 1863 hadde gjevet sitt samtykje til ein revision av unionen paa same grunnlaget som unions-akti. Ein unions-komite vart vald ei tid etter, og hausten 1867 kunngjorde komiteen forslaget sitt, og styringi lagde det fram i stortinget 1868—69. Etter detta forslaget skulde inkje Norig og Sverik bere vera ihop under ein konge (personal-union), men ein ny heil-stat, ein svensk-norsk stat, skulde byggjast ovanpaa dei tvo gamle rike (real-union).

Medan dei mest høgsette mennerne i landet tøygde seg etter fyremaal, som laag langt utanfyr landsens grensur, tok stortingsmann Søren Jaabæk fraa Lister til og skipad bondeven-samlag umkring i landet; desse vilde jamna ut all stands-skilnad og gjera ende paa penge-velde og embætts-velde, setja ned rentefoten og løningarne til embættsmennerne. Inkje blad i landet hadde so mange tingarar som »Folketidende« hans Jaabæk, og Jaabæk sjølv var ei stund den megtigaste mannen i landet.

256I 1865 hadde Herman Anker og Olaus Arvesen grunnlagt den fyrste »folkehøgskulen« paa Sagatun til aa gjeva bondegutarne større upplysning og hug paa kunnskap. Kristoffer Brun og fleire kom snart etter.

Ved detta leitet tok »maalreisningi« til fyr aalvor og, med Ivar Aasen og Aasmund Olavsson Vinje til fyregangsmenner.

I 1859 hadde stortinget vedteket, at byarne berre skulde velja tridjeparten av tingmennerne, slik som grunnlogi i 1814 hadde fyresett (byarne hadde fyre 1859 havt 50 tingmenner, heretter fekk dei 37). I 1869 vedtok stortinget eit forslag av styringi, at stortinget skulde møta kvart aar.

Alt detta aukad magti fyr bønderne og stortinget; bønderne og dei liberale, maalmenner og folkehøgskulevener slo seg no ihop til eit megtigt vinstreparti mot ministeriet Stang og unions-politikken aat høgre.

I 1870 misste høgre sin store, gjæve førar Schweigaard. Samstundes døydde bonde-hovdingen Ueland; han hadde voret med i unions-komiteen, og dei sagde, han hadde tregat slik paa, at han hadde voret med paa unions-forslaget, at han gjekk i gravi fyre tidi. Landet syrgde etter baade tvo.

Paa stortinget i 1871 rauk unionsforslaget; berre 17 tingmenner røystad fyr det.

I 1824 hadde stortinget negtat samtykkje til eit forslag av Falsen, at statsraadarne skulde hava rett til aa vera med i stortings-møti. Sidan sette kongen gong etter gong fram forslag um det same, men det nyttad aldri; stortinget tvilad fyr, at kongen og statsraadet daa kunne faa for myket magt. Ein av dei fremste maalsmennerne fyr denne saki i 1860 var Fredrik Stang.

257Men no tok stortinget til aa skifta meining. Naar statsraadarne sat paa kontorkrakkarne sine og inkje fekk vera med i stortings-møti, vart dei meir som andre embættsmenner, styrde kvar sitt departement, hadde inkje andsvar fyr, korleids det gjekk, og vart kongens raadgjevarar og tenarar; naar so kongen styrde eit annat større folk og, var det litet trulegt, at eit slikt statsraad skulde standa seg mot paaverknaden fraa kongen og Sverik. Kom statsraadarne med i stortings-møti, vart dei statsmenner og inkje berre embættsmenner, laut hava folkets tillit og kom til aa verta folkets raad hjaa kongen. Stortinget kjende seg so sterkt og no, at det inkje var rædd fyr aa taka mot statsraadarne, um dei kom.

I 1872 vedtok stortinget statsraads-saki med 80 røyster mot 29, men no hadde Stang og skift meining og talde kongen til aa negta sanktion. Ministeriet Stang meinte no, at skulde statsraadarne møta i stortinget, laut dei med same krevja fleire forandringar i grunnlogi. Tvo av statsraadarne totte detta var urett og gjekk av (den eine var O. J. Broch).

Etter detta sende stortinget ei mistillits-adresse til kongen, og daa sagde heile statsraadet seg viljugt til aa taka avskil, men Karl sagde, han hadde tillit til det, og at det skulde standa.

No var 1000 aar gjengne, sidan Harald Haarfagre vann slaget i Hafrsfjord og samlad riket; 18de juli heldt dei tusendaars-fest yver heile landet og reiste ei stytta paa Haralds haugen.

Um hausten døydde kong Karl. Han hadde ingi søner, berre ei dotter Lovise, som var gift med krunprins Fredrik i Danmark.

Etter Karl vart Oskar den andre, bror hans, konge.

17

258I 1873 vedtok stortinget samrøystes, at stathaldarposten skulde verta nedlagd, og at ein statsminister skulde hava forsætet i statsraadet i Kristiania. Kongen samtykte detta i norskt statsraad og utnemnde Fredrik Stang til statsminister.

I 1874 vedtok stortinget med 74 røyster mot 35 statsraads-saki att, men med ei liti forandring, so det inkje var plent same vedtaket som i 1872. Kongen negtad daa og.

I 1877 vedtok stortinget statsraads-saki i same ordlag som i 1874, med 82 røyster mot 29. Kongen sagde nei.

No vart striden millom stortinget og styringi heitare. Stortinget tok no til aa styra paa eigi hand, og stortings-komitearne hadde meir aa segja enn regjerings-departementerne, og det saag ut til, at styringi skulde verta standande som ei bru paa turre landet; atterhaldsmennerne, allvisst i byarne paa Austlandet, gjorde ring umkring kongen og ventad bergjing fraa honom.

Endaa verre vart det i 1879, daa det kom fram forslag um aa logfesta flagdet av 1821 (»det reine flagdet«, utan unionsmerke). Detta trudde mange var det same som aa segja upp samlaget med Sverik, og no vart det slikt staak og livnad, so ingen tingmann vaagad seg til aa røysta fyr det.

17de mars 1880 vedtok stortinget statsraads-saki tridje gongen i same ordlagi. Vinstre meinte det, at det var med grunnlog-saker liksom med andre log-saker, at kongen inkje hadde rett til aa negta sanktion meir enn tvo gonger til eit logemne, som var vedteket i same ordlag (suspensivt veto), og sume meinte paa det, at kongen slett inkje hadde nokot »veto« (rett til 259aa negta sanktion) i grunnlog-saker. Høgre stod paa det, at kongen i slike saker hadde absolut veto, og 29de mai negtad kongen sanktion. Berre ein av statsraadarne talde ifraa.

No sette Johan Sverdrup fram forslag i stortinget, um at dette vedtaket um statsraads-saki skulde gjelda som grunnlog, og 9de juni vedtok stortinget detta med 74 røyster mot 40; men styringi vilde inkje fira.

Um hausten tok statsminister Stang avskil, og Kristian August Selmer vart ettermannen hans.

No kvesste det paa med striden, heile landet skildest i tvo flokkar, og mange nye stridsemne kom til. Stortinget vedtok i 1881 ei forandring i grunnlogi um aa vidka røysteretten, for dei gamle reglarne var reint umogelege no (ein slagtar hadde røysterett, men inkje ein lækjar; paa ein skule hadde vaktmeisteren røysterett, men ingen av lærararne); kongen negtad sanktion. Stortinget negtad pengar, som styringi bad um, og let pengar til, som styringi inkje vilde taka imot; no tok styringi seg rett til veto i bevilgningssaker og.

21de juni 1882 møtte kong Oskar med hoffet og dei øvste embættsmennerne i tingsalen og løyste upp stortinget. Kongen sat og las upp trontala; han sagde, at hans »overbevisning« var »urokkelig« og bad um, at eit naadigt forsyn vilde avvenda det vonde, som vilde koma, um dei rikkad grunnvollen fyr den samfundsorden, som det norske folket i so mange aar hadde livt lukkeleg og fritt med.

Detta trugsmaalet gjorde vondt verre. No hadde kongen sjølv teket parti. »Kongsmagti hev brent skipi sine,« sagde høgre, og 14 dagar etter trontala sagde Bjørnstjerne Bjørnson paa Stiklestad til 4000 bønder, 260som der hadde samlat seg, at soframt kongen inkje kunne gjeva upp det absolute veto, fekk det norske folket gjeva upp kongsmagti.

No bar det til med trugsmaal verre og verre. Høgre slo frampaa um statskupp (aa bruka magti), og folkevæpnings-samlag lagad seg til alle stader og vilde verja grunnlogi.

Sumaren og hausten var det nytt val. Trontala spreiddest yver heile landet, og dei heldt store folkemøte og dryfte ho. Enden vart, at vinstre fekk 82 tingmenner, høgre 32.

Likevæl vilde inkje høgre gjeva seg. Det var meir no enn ein strid um politiske spursmaal, det vart meir og meir ein strid millom tvo livssyn. Utlivd tysk filosofi og romantik raadde endaa i dei høgre samfundslag, mange stader, allvisst i byarne sunnanfjells, jamsides med grov materialisme og mistru til folket og landet. Men mange var det og, som hadde teket til aa arbeida seg ut or detta og hadde fenget friare synsmaatar fraa Vest-Europa med tru paa framgang og utvikling. Fyrr stortinget kom ihop i 1883, sende nokre høgremenner ut eit upprop til kristendomens vener, at kristendomen var i faare, um vinstre vann; jamvæl sume vinstremenner totte det var inkje heiltupp faarelaust.

Vinstre var no so sterkt paa tinget, at det kunne setja berre vinstremenner i lagtinget, og endaa hadde det reint yvertaket i odelstinget. Etter eit langt ordskifte 16de til 24de april vedtok odelstinget med 53 mot 32 røyster tiltale fyr riksrett mot heile styringi. Mest i 3 fjordungaar heldt riksretten paa; i februar 1884 vart Selmer dømd fraa embættet.

Mange trudde, at kongen inkje vilde bry seg um 261denne domen, og ved same leitet gav han sitt samtykkje til aa klaga Bjørnstjerne Bjørnson og fleire andre fyr majestæts-brot. Endeleg fastsette kongen 11te mars, at Selmer skulde ganga av; samstundes gjorde han Selmer til riddar av den svenske serafimer-orden, den høgste svenske orden, som finst.

Høgre vart no sinnat paa kongen, som hadde gjevet etter fyr riksretten, og paa høgsterett, som inkje hadde sprengt riksretten, og vilde, at no skulde dei gjera nokot, inkje berre snakka. Dessimillom dømde riksretten den andre statsministeren, Kjerulf, og 6 statsraadar, som hadde talt kongen til aa negta sanktion i statsraads-saki, fraa embættet, den eine etter den andre, og 3 vart dømde til aa bøta 8000 krunur kvar.

3die april kom eit nytt ministerium i stand, april-ministeriet. Alle dei tri statsraadarne, som var dømde til bøter, fekk plass i det nye ministeriet, og ein av dei, Schweigaard, son til professor Schweigaard, vart statsminister i Kristiania. Alle dei nye statsraadarne var menner, som vilde halda fram med striden.

Men no kom det upp, at chefen fyr arme-departementet, Munthe, i riksretts-tidi hadde teket av laasarne paa 20,000 byrsur og gjøymt dei, at herstyrken i Kristiania hadde fenget skarpe patronar, og at kanonur hadde stadet ferdige paa Aakershus. Vinstre vart reint forstøkt; slikt hadde inkje hendt i den beiskaste styretidi hans Karl Johan, og odelstinget stemnde fyrst ein av april-ministrarne og sidan Munthe 1) til aa møta fyr seg og fekk upplyst, kvat som hadde hendt. Det 262var aa vange og, at odelstinget skulde stemna inn statsminister Schweigaard, so han kunne gjera greida fyr, korleids det hekk ihop med det, at Selmer hadde voret med i statsraadet, etter han var dømd. Det synte seg og no, at det ingi hjelp var aa faa fyr høgre fraa Sverik, og dermed vart april-ministeriet skræmt; det gav upp dei søksmaal, som ministeriet Selmer hadde reist fyr majestæts-brot, og vilde gjeva etter i ymse ting, men no var det for seint, og det bad um avskil 31te mai.

No totte mange, striden hadde vart lenge nok, og vilde hava eit forliks-ministerium med Broch (s. s. 257) til statsminister; nokre av stortings-fleirtalet skulde og vera med; men høgre totte det var ei skam, um kongen smaaminkad seg til aa taka niande-juni-menner med i ministeriet. So vart inkje detta av.

Daa var det inkje onnor raad, enn at kongen bad Johan Sverdrup taka styringi, og nokre dagar etter, 26de juni, vart ministeriet Sverdrup utnemnt. Gleda var stor paa vinstre, og mange totte gildt um, at ein bonde, Baard Haugland, no var komen med i kongens raad. Sundagen 29de juni gjekk ei stor folkeferd i gaturne i Kristiania, 35 fanur og 10,000 mann; bland dei var bønderne under det gamle merket hans Magnus Berrføtt; dei takkad stortinget, Johan Sverdrup og kongen, og fraa kongsgarden kunne Oskar sjaa ned paa 40,000; menneskje, som hadde krullat seg ihop um folkeferdi og gledde seg, av di det no skulde koma fred og soning i landet.

Etter avtala vedtok stortinget no mot 25 røyster statsraads-saki att med eit tillegg (at den, som hadde voret statsraad, kunne veljast til tingmann andre stader, enn der han budde), og forslag um aa vidka røysteretten, 263og kongen samtykte desse og fleire til, som det hadde voret usemja um, og 2dre juli møtte statsraadarne fram i stortinget.

I 1885 var det ting-val att, og folket godkjende det, som hadde hendt. Paa det nye tinget for vinstre til aa kløyva seg; nokre vinstremenner kallad seg fyr »moderate« og sagdest halda paa kristendomen og det nationale; dei kallad hine vinstremennerne fyr »reine« og totte dei var hoste radikale og europæiske og fritenkjande. Baade vinstreflokkarne heldt likevæl ihop i ymse ting og dreiv i 1887 igjenom jury-logi. Ved den kom folke-domstolar i staden fyr dei gamle embættsmanns-domstolar, og landet vart bytt i 6 lagdøme, Borgarting, Eidsivating, Agder, Gulating, Frostating og Haalogaland. Større logbrot vert no paadømde ved lagmanns-rett; i denne er 3 domarar; den eine av desse kallast lagmann og er formann i retten; lagretta, 10 folkevalde menner, skal avgjera, um den, som er under tiltale, er skyldig elder inkje. Mindre saker vert paadømde ved meddoms-rett, underdomaren (byfut elder skrivar) og tvo folkevalde domsmenner.

Sverdrup var i ei vanskeleg stilling. I 1885 vedtok den svenske riksdagen ei forandring i grunnlogi um utanriks-saker. Fyrr fyredrog den svenske utanriks-ministeren desse sakerne i »ministerielt statsraad« fyr kongen; i detta skulde ein svensk statsraad vera med og etter 1835 den norske statsministeren, naar det var saker, som kom Norig ved. Utanriks-saker laag under kongen serskilt, og han hadde einvaldsmagt, aa kalla, paa detta umkvervet. Etter forandringi i 1885 kom desse sakerne under same andsvar som andre saker, slik at riksdagen no fekk tilsyn med dei, og 2 264svenske statsraadar skulde no vera med i det ministerielle statsraadet. Fyrr var det i detta statsraadet 1 norsk mot 2 svenske, no vart det 1 norsk mot 3 svenske, og attaat var detta statsraadet no andsvarlegt fyr riksdagen, men inkje fyr stortinget.

Soleids var Norig endaa verre stellt med utanriks-sakerne no enn fyrr, og ministeriet Sverdrup kunne inkje faa bøtt paa detta.

Den usemja, som var millom vinstremennerne, kom inn i ministeriet med, den eine statsraaden gjekk av etter den andre og dei »reine« drog seg burt fraa ministeriet. I 1888 var det ting-val att. Dei moderate var no so forargad, at dei hjelpte høgre med aa »høga ned« fleire av dei beste vinstremennerne, og no vart høgre den sterkaste av dei tri flokkarne paa tinget. Ministeriet Sverdrup var no berre som ein skugge; sumaren 1889 tok høgre styringi, og Emil Stang, son hans Fredrik Stang, vart førar fyr det nye høgre-ministeriet.

Av loger, som kom ut, sidan aarlege storting vart innførde, kann nemnast: logi um pengevæsenet 1873, som gjorde gull til myntfot, og logi um mynt-konventionen med Sverik og Danmark i 1875; fraa den tid skulde ein reikna i krunur og øyre istaden fyr dalar, mark og skilling. Same aaret vart det vedteket aa innføra metrisk maal og vegt. I 1878 og 1880 vart det fastsett tru-fridom fyr dei fleste embættsmennerne. I 1882 fekk kvinnur lov til aa verta studentar. I 1889 kom det ut tvo loger um folkeskulen paa landet og i byarne, so borni no vil faa myket betre upplæring enn paa den gamle aalmuge-skulen.

I dei siste treti aari hev det gjenget myket fram med landet i mange maatar. Telegrafar og veger er 265lagde rundt heile landet. I 1860 fanst det 68 kilometer jarnveg, no yver 1500. Handel og skipsferd hev aukat paa, so handelsfloten er paa lag 5 gonger so stor som i 1850 og 30 gonger so stor som i 1767, og nordmennerne er eit av dei fremste folki paa sjøen. Endaa mange hev utvandrat til Amerika, er folkemengdi no meir enn dubbelt so stor som i 1814, og Kristiania, som i 1814 hadde berre 10,000 menneskje, hev no 140,000.

Bokrike, kunst og vitenskap. Maalreisningi.

Etter 1814 voks det upp ei ny ætt, som tok til aa skyna, at det inkje var nok fyr nordmennerne aa vera politisk frie og sjølvstyrande, og at det vantad myket paa, at dei var eit heilvakset folk, slik som dei fleste andre folk i Europa. Dei totte, at Norigs-soga fraa Kalmar-samlaget til 1814 var reint ærelaus, og hatad Danmark, som dei meinte var skuld i det. Landet var yvergrott med danskt tungemaal og kultur, og dei laut frigjera seg fyr detta og vera seg sjølve. Umkring aaret 1830 tok det til ein heit strid um detta, og difyr kallar dei tidi fraa 1830 og frametter fyr »Norskheds-perioden«.

Den, som gjekk i fyreenden med desse nye tankarne, var Henrik Vergeland, son til presten Nikolai Vergeland. Han er Norigs største diktar. Han hatad all ufridom og hardstyring og trudde paa framgang og utvikling. Han vilde gjera nordmannen til ein upplyst og fri borgar »under borgarkransen skodande fritt og vidt ut i verdi«, men vilde, at han skulde vera norsk og. Han heldt bonden fyr aa vera den rette arvtakaren etter dei gamle nordmennerne fraa stortidi. Alle dei framgangs-tankarne, som sidan hev voret uppe, leikad alt i hugen hans; han skreiv visur paa bygdemaal og spaadde eit nytt norskt bokmaal »før aarhundredet nedrødmer«. 266Detta var nettupp, daa bønderne møtte mannsterke paa stortinget og fekk Ueland til førar. Daa tok dei fæla, som heldt paa det gamle (»intelligensen«); dei hadde si rot i det tysk-danske kulturlivet og vilde halda det aandelege samliv med Danmark ved lag, medan Vergeland samstavad med engelske og franske synsmaatar. »Intelligensen« fylkte seg um diktaren Johan Velhaven (d. 1873). Mange av dei vart sidan store menner, som A. M. Schweigaard, Fr. Stang, Birch-Reichenwald, Dunker og P. A. Munch.

I 1834 skreiv Velhaven Norges dæmring med ymse fagre ord um Norigs framtid, men endaa meir med skjerande spott; det stod i diktet so myket som so, at nordmannens heim inkje var Norig, men Danmark og Norig. No skildest alle tenkjande menner i landet i tvo flokkar, og det kveste paa med striden (»Dæmrings-feiden«). »Norskhedsmændene« tok 17de mai aaret etter paa fleire stader og brende boki hans Velhaven med stor høgtid, og i 1838 gjekk dei i teatret paa »dæmrings-mændene« med knytte nevar og jagad dei ut, daa dei peip fyr Vergeland (teaterslaget).

Daa Vergeland døydde 1845, syrgde heile folket, og aldri hadde Norig set maken til likferd.

I dei siste aari hadde det stilnat av med striden, og den tysk-danske romantikken fekk yverhand i Norig, men vart so national, so han kom til aa gjera ei stor gjerning. I 1838 gav Jakob Aall (d. 1844) ut si umskrift av kongesogurne; for umskrifti hans Peder Klausson var reint utsliti og gamaldags. 1840 gav Jørgen Moe (d. 1882) ut »Norske folkeviser og stev«, og 2 aar etter gav han ut i lag med Peter Christian Asbjørnsen (d. 1885) »Norske folkeeventyr«. Sidan kom »Norske 267huldreeventyr og folkesagn« av Asbjørnsen. No hadde Velhaven mognat til si diktar-gjerning med og skreiv fagre dikt og hadde fenget betre tru paa folket. Presten Magnus Landstad (d. 1880) skreiv upp visur i Telemarki, og Ludvig Lindeman (d. 1887) samlad folketonar. Dei namngjetne maalararne Adolf Tidemand (d. 1876) og Hans Gude og fleire andre maalad bilæte fraa det norske folkelivet og den norske naturi, og den store spelemannen Ole Bull (d. 1880) spelad norske tonar. Tonediktararne Rikard Nordraak (d. 1866) og Halfdan Kjerulf (d. 1863) vann seg eit stort namn ved si norske tonediktning, og Bjørnstjerne Bjørnson og Henrik Ibsen skreiv sine fyrste diktarverk. Alle desse opnad augur og hjartur paa byfolket, so det saag, at det var den gamle norske grunnen, som det nye skulde veksa upp or.

Det nye livet, som hadde vaknat i Norig, synte seg i vitenskapen og. Her skal nemnast astronomen Kristoffer Hansten (d. 1873), matematikaren Nils Henrik Abel (d. 1829), soologen Mikael Sars (d. 1869), og historikarne Rudolf Keyser (d. 1864) og Peter Andreas Munch (d. 1863), som granskad den gamle Norigs-soga og det gamle norske maalet, og maalgranskaren Ivar Aasen, som drog fram bygdemaali.

Fraa fyrstningi av 40-aari til midten av 60-aari lagde diktarar, kunstmenner og vitenskapsmenner eit ypparlegt grunnlag fyr nationalt arbeid. Ein fin daam av romantik og skandinavisme laag yver det heile. Men sidan tedde livet seg, som det var, hardt og inkje alltid so fagert. Skandinavismen var det inkje større mun i, enn at Danmark misste Slesvik. Bonden, som dei hadde kvedet so fagert um, vart »radikal« og vilde 268slaa ned løningarne fyr embættsmennerne, og bondens maal kravde sitt gamle rom att. Samstundes som den politiske striden braut ut i 60-aari, trengde realismen romantikken undan. Bjørnson og Ibsen teiknad bilæte av det norske samfunds-liv, som det er, og gav folket mangt eit sannings-ord til aa tenkja paa. Bokriket vart inkje til hugnad lenger, men til tugt. Camilla Collet, syster hans Vergeland, vart fyregangsmann til aa hjelpa kvinna fram til større rett. Nye dugande diktarar kom til, som Jonas Lie, Alexander Kjelland og Kristian Elster (d. 1881).

Maalreisningi, som tok paa alt i 50-aari, trudde dei lenge var berre eit romantiskt paafund, men i midten av 60-aari vart det aalvor i leiken. Aasmund Olavsson Vinje var ein av vaare beste diktarar; han døydde 1870. Av andre landsmaals-diktarar er dei mest namnkjende Ivar Aasen, Henrik Krohn (d. 1879), Kristoffer Janson, Arne Garborg og salmediktaren Elias Blix. Det nye testamentet er no umsett paa Norsk, og meir og meir hev landsmaalet arbeidt seg fram jamsides med det framande bokmaalet.

[269]I dei fyrste ark er det fleire misprentingar. Fleire stader stend: austlandet, vestlandet, upplandi, i staden fyr: Austlandet, Vestlandet, Upplandi; Rognvald Jarl, Haakon Jarl, istaden fyr: Rognvald jarl o. s. fr.; Sviakongen, Kristendom, i staden fyr: sviakongen, kristendom.

Nokre gonger stend fyr (ɔ: thi), skal vera: for. S 16, 15de radi stend: upplandet, s. v.: Upplandi. S. 71, 2dre radi stend: graagaasi, s. v.: Graagaasi.

S. 177. Etter det, som i det siste er upplyst, skulde mangt rettast i denne forteljingi um skote-ferdi. Det ser mest ut til, at heile den forteljingi gjerne kunne ganga ut or Norigs soga.

Um ferdi hans Munkhaven skulde det berre standa, at han med 1400 mann slapp gjenom Stjørdalen yver til Sverik fyrutan motstand. S. 202. Det er inkje visst, at den kula, som drap Karl den 12te, kom fraa festningi.

Slutten av boki, fraa s. 251, 20de radi og ut skulde berre vera til aa lesa igjenom, inkje til aa læra. Hendingarne i dei siste 30 aari ligg so nær vaar tid, at det visst er uraad aa gjeva ei upartisk historisk utgreiding um dei; skulde eg freista paa aa skriva slik um den politiske striden, at eg gjorde alle til lags, er eg rædd, det vart korkje kjøt elder blod i utgreidingi. Difyr lyt læraren fara fælt varleg fram her. Det, som stend s. 260, 12te radi og nedetter, t. d., fær læraren taka paa den maaten, at han læt gutarne lesa det paa skulen, og so fær han leggja det ut fyr dei, so godt han kann. Og so fær han segja, at detta er skrivet av ein vinstremann, og at truleg dei fleste høgremennerne vilde skrivet anderleids um det, og so fær læraren segja, kvat meining høgre hev um detta. Er læraren sjølv høgremann, gjer han det nok sjølvmint. Eg vil beda han hugsa paa det, at um han synest, eg hev liksom gjevet vinstre rett, so er detta vinstre og detta høgre, som eg hev skrivet um, inkje det same som det vinstre og det høgre, som no etter den politiske striden kvar paa si vis arbeider fyr Norigs framgang.

Forf.

243

I slutten av 20-åra vart »det heilage samlaget« sprengt, og det vart slutt på det bakstrævet, som alt frå 1814 hadde leget som ei skodda over Europa.

I 1830 vart det revolusjon i Frankrike (Juli-revolusjonen), og eit friare styre vart innført. Over heile 244Europa for det som ein fridoms-vind, og det kom som ei frisk gufs til Norig med.

Den manns-ætta, som hadde styrt i landet frå 1814 til 1830, hadde vakse opp under einveldet, men no kom det ei ny ætt, som var uppfødd i fridom og sjølvstyre. Denne nye ætta sette seg fyre aa gjenomføra grunnlova i ånd og sanning.

Etter grunnlova var det bøndene, som skulle hava største makta; dei skulle velja to tridjepartar av tingmennene, og byane ein tredjepart. I fyrstninga valde bøndene mest embetsmenn, og desse hadde i den fyrste tida vore djerve og gløgge til å verja grunnlova. Det hadde aldri vore meir enn 20 bønder på tinget; men på stortinget i 1833 møtte 45, bland dei Ole Gabriel Ueland. No tok det til med strid mellom bøndene, som ville hava den makta, dei etter grunnlova tyktest hava rett til, og embetsmennene, som ville alt skulle vera ved det gamle. Ved detta leitet hadde dei selt mykje geistleg jordegods (beneficiargods), og detta og at mange gardar vart smaabytte, gjorde at talet på sjølveigarar auka dugeleg på.

Kongen kom i strid med stortinget 1836, då han tykte, det sette for hardt imot. Dei kongelege forslag til forandringar i grunnlova vart inkje sende til ein komite, men burtlagde med ein gong. Stortingsmennene frå Kristiania sette fram forslag om å fastsetja handelsflagget av 1821 ved log og om å få eit norskare orlogsflagg og få betre skikk på ymse unions-greidur. 17de mai heldt stortinget fest og kommandanten på Aakershus, oberst Hagemann, let musikken gå i gatene. Då vart kongen rasande, Hagemann vart avsett og stortinget oppløyst, lenge før det var ferdig; men 245før stortinget skildest, vedtok odelstinget tiltale fyr riksrett mot statsminister Løvenskjold, fyr di han inkje hadde talt kongen ifrå.

I september vart Løvenskjold dømd til å bøta 4000 kroner.

Kongen trudde, at denne ugreida mykje kom av di, at der i dei siste 7 åra ingen stathaldar hadde vore til å styra, og no utnemnde han ein nordmann, Herman Wedel-Jarlsberg, til stathaldar, og i oktober kalla han stortinget i hop att til eit omfram-storting. Detta bad den norske styringa om å få stelt det so, at norske handelsskip kunne sigla under norsk flagg kor dei ville, då røvarstatane no inkje var å ottast fyr lenger. (Dei stortingsmennene, som gjorde mest til detta, var Herman Foss og Jonas Anton Hjelm). Styringa dreiv på saka, og i 1838 kom det kongeleg resolusjon om, at dei kunne bruka det norske flagget på langferder, men dei skulle sjølve taka vågnaden på seg. Same året fekk svenskane lov til å sigla med sitt eige gamle flagg på langferder. Heretter skulle den norske statsministeren vera med, når utanriks-ministeren la fram fyr kongen utanriks-saker, som kom Norig ved (kongeleg resolusjon av 13de april 1835). Til å avgjera spørsmålet om orlogsflagget og hine unions-greidurne vart det ihopsett ein unionskomite.

Same stortinget gav ut formannskaps-logi (1837). Ved denne logi fekk kvar by og kvart herad rett til å styra sine eigne greidur, so no vart sjølvstyret fullt gjenomført.

Då den gamle kriminal-logi (logi om korleis ein 246skal refsa lovbrot) var reint umenneskeleg, kom det ut ei ny kriminal-log i 1842.

Same året vart konventikel-plakaten av 1741 avteken, so dei, som høyrde til statskyrkja, no fekk lov til å halda gudelege møte og høyra på lekpredikantar. To gonger hadde kongen sett veto mot denne logi, og detta var den andre logi, stortinget dreiv igjennom mot kongens vilje. (Den fyrste var adelslogi).

I dei siste åra hadde det vore betre tider, handel og næring var i god framgang, og landet arbeidde seg smått om senn ut or armodsdomen. I 1825 var dei svenske hamnene opna fyr norske skip (so nær som kystfarten og farten på ymse stader utanfor Europa, som var stengd fyr norske skip radt til 1840). Soleids gjekk mykje af fraktfarten frå Sverik over til norske skip. I 1826 fekk Norig handels-traktat med England og rett til å frakta varer frå Sverik til England. Fraa den tid gjekk det fram med skipsferdi, so Norig i 1845 hadde dobbelt so stor handelsflåte som i 1824¹). Utførsla av fisk gjekk opp til meir enn det dobbelte, toll-innkomurne steig, so dei kunne setja ned landskatten meir og meir, til dess stortinget 1836 tok han reint bort, so sidan har det inkje vore betalt endefram skatt til rikskassa. I 1842 nådde papirsetlarne same verde som sylv.

Stortinget i 1842 tok på og umgjorde toll-logi og. Denne var bygd på »det merkantile system«, men vart no etter kvart lempa etter dei nyare grunnsetningar om frihandel. Meste æra av detta hadde professor 247Anton Martin Schweigaard, som fyrste gongen møtte på stortinget i 1842.

Etter som det leid, vart Karl Johan meir vensæl. Han skynad, at nordmennene var eit trufast og ærlegt folk, og nordmennene merka, at kongen hadde eit varmt hjartelag fyr Norigs framgang, og dei laut høgvyrda Karl Johan, som hadde vore soldat og underoffiser, og no var konge over to rike. Av sine eigne pengar gav han store gåver til framhjelp fyr landet, og etter 1829 innsette han berre nordmenn til statthaldarar (eidsvollsmennene Wedel-Jarlsberg og Løvenskjold¹). Alt detta gjorde og mykje til, at det gamle svenskehatet tok til å leggja seg no.

Nordmennene sørgde på Karl Johan, då han døydde 1844, 80 år gamal. So gamal hadde ingen norsk konge vore, frå di Harald Haarfagre livde.

Etter han vart Oskar den fyrste konge. Han hadde vore visekonge i Norig to gonger, 1824 og 1833. 20de juni 1844 gav han ut ein kongeleg resolusjon, af Norig skulle hava sitt eige orlogsflagg, likt handelsflagget av 1821, men med kluft og tunga. Eit unionsmerke av norske og svenske fargar vart innsett både i orlogsflagget og handelsflagget i både rika. Det vart fastsett og, at inkje andre handelsskip kunne få hjelp av norske og svenske konsular og herskip enn dei, som førde unionsmerke.

Soleids fekk Norig no det ytre merket på sjølvstende; gleda vart stor i landet, då dei svenske fargane gjekk ned på alle festningar og herskip, og dei norske gjekk opp. 248Året etter sende Norig og Sverik og Danmark herskip til Marocco, den einaste av røvarstatane, som no var att, og då kom det ei semja i stand, at dei inkje skulle betala skatt til Marocco lenger.

Ved detta leitet kom skandinavismen opp, som ville samla Norig, Sverik og Danmark til eit forsvarssamlag. I 1845 møttest studentane frå alle 3 rik- og lova, at dei skulle verja Slesvik, om tysken sette på.

Tre år etter, 1848, braut Februar-revolusjonen ut i Frankrike og for Europa rundt. Då det gamle adelsveldet vart døyvt ved den fyrste store revolusjonen, og sidan pengemennene fekk makta etter Juli-revolusjonen, so anka arbeidaren seg under detta nye hardstyret og grunad på, om inkje samfunnet kunne skipast på rettferdig vis, so han kunne få sin rett. Folka tykte og, at no kunne det vera slutt på den gamle kongepolitikken, og kravde folkeleg styre og sjølvstende, og dermed kom det opp store motsetningar mellom ymse folk, som kongane i gamle dagar hadde samla til eitt rike.

Tyskarane i Slesvik-Holsten gjorde opprør og fekk hjelp i Tyskland. Fraa Norig og Sverik for fleire hundre friviljuge ned og hjelpte dansken, og kong Oskar drog i hop ein norsk og svensk her i Skaane sumaren 1848; han hjelpte Danmark til å få våpenkvila, og seinare, då det bar i hop att, og det so vart våpenkvila att, hersette han Nord-Slesvik med norske og svenske hermenner. Tre av dei beste førarane i den danske hæren var nordmenn: general Rye, som fall ved Fredericia 1849, general Schleppegrell, som fall 249ved Isted 1850, og oberstløytnant Helgesen, som vann på tysken ved Fredriksstad.

I det store revolutions-året 1848 vart det ståk og uro i Norig med. Student Markus Thrane for omkring i by og bygd og preika den nye revolutions-læra (kommunisme og sosialisme) og skipa arbeidar-samlag. Husmennene tykte gildt om, at jorda no skulle bytast likt mellom alle, og somme stader tok dei alt på og ville byta. Her og kvar laut styringa samla militærmakt til å halda styr, og Thrane og fleire andre kom i straff. I 1851 kom det ut ei log om husmannsvesenet, og sidan vart det mykje likare fyr husmennene.

Nokre år etter hadde Norig nær fenget ufred, då Russland kravde eit stykke land ved Varangerfjorden. Men snart etter tok Russland på og tøygde seg etter Konstantinopel, og dermed fekk det ufred med vestmaktene, England og Frankrike. (Krim-ufreden 1853—1856). Karl Johan hadde allstødt halde med Russland, men Oskar tydde seg til vestmaktene, og i november 1855 gjorde han ei avtala med dei, at dei skulle hjelpa Norig og Sverik, om Russland freista på å taka ei hamn eller ein fiskeplass ved den norske eller svenske havstranda (November-traktaten).

Med Danmark gjorde Norig i 1857 ei avtala om å sleppe Øresunds-tollen mot å betala 1¼ million kroner på lag.

Paa denne tida gjekk Norig munarleg fram i velstand. I 1845 vart Fredrik Stang sett over indredepartementet; han var ein mann med både framferd og dugleike, og no tok dei på og la om gamle vegar, la nye og grov kanalar og sette i gang eim-båtar. 250(Den fyrste var sett i gang 1826). Den fyrste jarnvegen tok dei på og bygde mellom Kristiania og Eidsvoll i 1851; i 1854 tok dei på med å leggja telegrafar, og det kom fyrar på den lange havstranda. Landbruksskular vart skipa, og i 1851 tok hypotekbanken til. Midt i 50-åra gav jordbruket og fe-avlen mest dobbelt so mykje av seg som midt i 30-åra. (104 mill. kroner mot 59).

I 1849 vart navigasjons-akti¹) avteki i England, og sidan hadde den norske handelsfloten inkje vondt fyr frakt. Fraa 1852 til 1855 auka handelsfloten frå 160,000 kommercelæster til 200,000 og under Krim-ufreden tente norske skip store pengar.

Då vestmaktene hadde staggat Russland, vart det eit friare drag på alle umkverve, frihandels-systemet vann seg fram i mange land, og rikdom og handel auka på. Paa denne tida fekk Norig handels-traktatar med framande land og fekk vera med i det store kappspranget. Fabrikk-drifta tok seg og godt fram.

Etter all denne bløminga kom det i 1857 ein penge-krise (penge-naud), som herja mest i heile Europa, og gamle grunnfeste handelshus ramla alle stader. Han kom til Norig med, men stod inkje lenge på.

Stortinget bøtte mykje på lovene i denne tida. I 1845 kom dissentar-logi ut. Etter grunnlova hadde inkje jødane lov til å vera i Norig. I 1851 slapp 251dei inn. Det var diktaren Henrik Vergeland, som hadde vore trottigast til å arbeida fyr denne saka.

I 1854 kom det ut ei log om, at menn og kvinner skulle erva likt, og same året vart det vedteke, at alle, inkje berre bøndene, skulle vera med i hæren, som grunnlova baud.

I 1851 møtte fyrste gongen Johan Sverdrup på stortinget. Han var oppglødd fyr tankane i Februar-revolusjonen og samla ein flokk omkring seg, dei liberale. Sverdrup arbeidde på å samla all makt i stortinget og i alle måtar gjenomføra ei styring fyr folket ved folket. Bøndene, som samla seg kring Ueland, dreiv på og sparte og arbeidde fyr demokratiet og sjølvstyret og alt, som kunne vera til framhjelp fyr bøndene. Både desse flokkane ville taka makta frå embetsmennene. Dei, som heldt på det gamle, samla seg under Schweigaard og studde seg til kongsmakta.

Oskar var ein utifrå vensæl konge, endå han, allvisst etter Februar-revolusjonen, heldt strengt på makta si og brydde seg lite om statsrådet. I 1852 vart han sjuk; om hausten same året døydde i Kristiania Gustav, son hans, ein emneleg mann og god tonediktar. Kongen sørgde mykje og vart aldri frisk meir. Dei tvo siste åra, han livde, var berre eit langt sloknande. Han døydde 1859.

Etter han vart Karl, son hans, konge. Han kalla seg Karl den femtande i Norig, endå han med retten var den fjerde. Han hadde vore visekonge i Norig i 1856 og fyrstninga av 1857; sidan styrde han i to år fyr far sin med full kongeleg makt. Karl var ein stor, vakker og endefram mann og godt likte, men mange tykte han beinkad seg for mykje etter svensken.

252I 1855 hadde statthaldaren Løvenskjold gått av, og året etter hadde statsråd Stang vorte sjuk og fenget avskil. Då Karl vart konge, var det eit meir frilyndt statsråd, det Sibbern-Birchske.

Nordmennene hadde aldri likat, at kongen etter grunnlova hadde rett til å innsetja ein svenske til stathaldar, og det hadde fleire gonger kome forslag om å leggja ned stathaldar-posten. I 1859 var det framsett forslag att, og Karl hadde lova samtykkje. Stortinget vedtok forslaget; berre 2 røysta imot.

Men no bar det so uheppeleg til, at svenskane var sinna, fyr di stortinget i 1857 hadde negtat samtykkje til ei log om mellomriks-handelen; dei tykte det var greitt å vita, at nordmennene ville vera reint fyr seg sjølve. Nokre veker før stortinget vedtok forslaget om stathaldar-posten, vart den anckarsvärdske motionen, dei kallar, framsett i den svenske riksdagen; i den vart det sagt, at det var krenkjande fyr Sverik, om Norig vart jamsides med det, og motionen sette fram krav om revisjon (gjennomsyn og omgjering) av unions-akta på grunnlag av Kieler-freden. Norig skulle soleids reknast fyr herteket land. Då det kom tidend til Sverik om, at stortinget hadde vedteke forslaget om stathaldar-posten, vart den dalmanske motionen, dei kallar, framsett i den svenske riksdagen; denne gjekk ut på, at då stathaldar-posten var innkomen i grunnlova, då stortinget i 1814 tinga med dei svenske utsendingane, kunne inkje stortinget leggja ned posten, mindre riksdagen samtykte. Paa denne måten vart den norske grunnlova ein kontrakt med Sverik, og svenskane fekk råda likso mykje fyr grunnlova som nordmennene.

253No braut det gamle hatet fram på både sidene av Kjølen. Dei tvo motionarne vart sende til ein komite (ekonomi-utskottet), som samtykte dei og kravde revisjon av unions-akta på grunnlag av Kieler-freden. 17de mars 1860 vedtok alle 4 stand på den svenske riksdagen denne komite-innstillinga. I riddarsalen ståka og skreik 300 adelsmenn ved midnettes-tider slik, at ein skulle tenkt dei gamle murane hadde ramla ned.

Etter detta vart kongen skremd og nekta sanksjon 4de april i norsk statsråd, men lova, at sidan, når det høvde betre, skulle han sjølv setja fram forslag om å leggja ned stathaldar-posten. — Soleids vann svensken, men tregad på, at saka var avgjord i norsk statsråd og inkje i »svenskt-norsk«.

23de april hadde stortinget møte om sanktionsnegtingi. Det sat utetter natta, liksom den svenske adelen hadde gjort i riddarsalen, og drøfte saka, men heiltupp roleg og stillferdleg. Samrøystes vedtok stortinget ei adresse til kongen, at den svenske riksdagen inkje hadde noko med forandringar i den norske grunnlova, og at ein revisjon av samlags-greidurne kunne inkje Norig finna seg i på andre vilkår, enn at både rika fekk same rett.

Ved detta leitet skipa dei skyttarlag rundt omkring i landet til å hjelpa hæren, om noko skulle koma på.

1861 kom det svenske statsrådet med forslag om revisjon; der skulle vera sams storting fyr Norig og Sverik etter folketalet, to svenskar mot ein nordmann. Etter detta vart det usemja i det norske statsrådet; enden vart, at dei tre djervaste gjekk av, Birch-Reichenwald, Petersen og Ketil Motzfeldt. I staden fyr dei kom bland andre Fredrik Stang. 254Danmark hadde sidan den siste ufreden hatt eit ævelegt krangel med Tyskland. Tysken ville inkje, at Slesvik skulle bindast i hop med Danmark, men med Holsten, og dei »eiderdanske« og likeins »skandinavane« i Norig og Sverik ville hava Holsten utskilt og binda Slesvik til Danmark. Kong Karl var ein god ven med Fredrik den 7de i Danmark, og i 1863 heldt dei på og avtala eit forsvarssamlag om å verja Danmark til Eideren. Men før detta vart avgjort, braaddøydde den danske kongen. Den nye kongen, Kristjan den 9de, skreiv under ei sams grunnlov fyr Slesvik og Danmark, og dermed sende Preussen og Austrike ein her inn i Danmark februar 1864.

No kom kong Karl i skorfeste; skam var det, om han inkje hjelpte, og rådlaust var det å slåst med to stormakter. I mars kom eit omfram-storting i hop; kongen bad om pengar og lov til å bruka hermagti. 29de mars vedtok stortinget mot 2 røyster, at kongen kunne bruka hermagti, men sende eit fylgjeskriv med, at »Norges deltagelse i den danske krig må være afhængig af, at en alliance er afsluttet, hvorved der tilveiebringes forholdsmæssighed mellem stridskræfterne på begge sider« og at »den store flerhed af det norske folk sikkerlig ikke ønsker nogen nærmere politisk forbindelse mellem de forenede riger og Danmark.« Svenskane var inkje huga på å hjelpa, vestmaktene ville inkje; den danske styringa var so einvis og, at det var inkje greitt å hjelpa ho; dermed stod Danmark no hjelpelaust åleine og miste heile Slesvik.

Stor sorg vart det i Norig, då det gamle brorlandet for so ille. Mange tykte og, at smaafolki inkje kunne greida seg lenger i slike tider, mindre dei slo 255seg i hop. 31te mai 1864 vart det skandinaviske selskab skipat i Kristiania; det ville arbeida fyr eit samlag av dei tre rike med sams utanriks-styre, sams her og ting (unions-parlament) etter folketalet. Mange av dei mest høgsette mennene var med i detta samlaget. Men snart tok folk til å tvila fyr, at det budde noko meir innunder, og at meininga var, at Norig og Danmark skulle gå opp i Sverik. Dei, som heldt på Norigs sjølvstende, gjekk ut or samlaget, slike som advokat Dunker og diktaren Bjørnstjerne Bjørnson.

Mange skandinavar meinte, at det fyrste, dei laut gjera, når dei skulle setja skandinavismen i verk, var aa slaa Norig og Sverik i hop til eitt rike, so kunne Danmark koma med sidan. Stortinget i 1863 hadde gjeve sitt samtykje til ein revisjon av unionen på same grunnlaget som unions-akta. Ein unions-komite vart vald ei tid etter, og hausten 1867 kunngjorde komiteen forslaget sitt, og styringa la det fram i stortinget 1868—69. Etter detta forslaget skulle inkje Norig og Sverik bere vera i hop under ein konge (personal-union), men ein ny heil-stat, ein svensk-norsk stat, skulle byggjast ovanpå dei tvo gamle rike (real-union).

Medan dei mest høgsette mennene i landet tøygde seg etter føremål, som låg langt utanfor landsens grenser, tok stortingsmann Søren Jaabæk frå Lister til og skipa bondeven-samlag omkring i landet; desse ville jamna ut all stands-skilnad og gjera ende på penge-velde og embætts-velde, setja ned rentefoten og løningane til embetsmennene. Inkje blad i landet hadde so mange tingarar som »Folketidende« hans Jaabæk, og Jaabæk sjølv var ei stund den mektigaste mannen i landet.

256I 1865 hadde Herman Anker og Olaus Arvesen grunnlagt den fyrste »folkehøgskulen« på Sagatun til å gje bondegutane større opplysning og hug på kunnskap. Kristoffer Brun og fleire kom snart etter.

Ved detta leitet tok »målreisinga« til fyr alvor og, med Ivar Aasen og Aasmund Olavsson Vinje til føregangsmenn.

I 1859 hadde stortinget vedteke, at byane berre skulle velja tredjeparten av tingmennene, slik som grunnlova i 1814 hadde fyresett (byane hadde fyre 1859 hatt 50 tingmenn, heretter fekk dei 37). I 1869 vedtok stortinget eit forslag av styringa, at stortinget skulle møta kvart år.

Alt detta auka makta fyr bøndene og stortinget; bøndene og dei liberale, målmenn og folkehøgskulevener slo seg no i hop til eit mektig venstreparti mot ministeriet Stang og unions-politikken åt høgre.

I 1870 miste høgre sin store, gjæve førar Schweigaard. Samstundes døydde bonde-hovdingen Ueland; han hadde vore med i unions-komiteen, og dei sa, han hadde tregat slik på, at han hadde vore med på unions-forslaget, at han gjekk i grava fyre tida. Landet sørgde etter både to.

Paa stortinget i 1871 rauk unionsforslaget; berre 17 tingmenn røysta fyr det.

I 1824 hadde stortinget negtat samtykkje til eit forslag av Falsen, at statsrådane skulle hava rett til å vera med i stortings-møta. Sidan sette kongen gong etter gong fram forslag om det same, men det nytta aldri; stortinget tvilad fyr, at kongen og statsrådet då kunne få for mykje makt. Ein av dei fremste målsmennene fyr denne saka i 1860 var Fredrik Stang.

257Men no tok stortinget til å skifta meining. Naar statsrådane sat på kontorkrakkane sine og inkje fekk vera med i stortings-møta, vart dei meir som andre embetsmenn, styrde kvar sitt departement, hadde inkje ansvar fyr, korleis det gjekk, og vart kongens rådgjevarar og tenarar; når so kongen styrde eit anna større folk og, var det lite truleg, at eit slikt statsråd skulle standa seg mot påverknaden frå kongen og Sverik. Kom statsrådane med i stortings-møta, vart dei statsmenn og inkje berre embetsmenn, laut hava folkets tillit og kom til å verta folkets råd hjå kongen. Stortinget kjende seg so sterkt og no, at det inkje var redd fyr å taka mot statsrådane, om dei kom.

I 1872 vedtok stortinget statsraads-saka med 80 røyster mot 29, men no hadde Stang og skift meining og talde kongen til å nekta sanksjon. Ministeriet Stang meinte no, at skulle statsrådane møta i stortinget, laut dei med same krevja fleire forandringar i grunnlova. To av statsrådane tykte detta var urett og gjekk av (den eine var O. J. Broch).

Etter detta sende stortinget ei mistillits-adresse til kongen, og då sa heile statsrådet seg viljugt til å taka avskil, men Karl sa, han hadde tillit til det, og at det skulle standa.

No var 1000 år gjengne, sidan Harald Haarfagre vann slaget i Hafrsfjord og samla riket; 18de juli heldt dei tusendaars-fest over heile landet og reiste ei stytta på Haralds haugen.

Om hausten døydde kong Karl. Han hadde ingi søner, berre ei dotter Lovise, som var gift med kronprins Fredrik i Danmark.

Etter Karl vart Oskar den andre, bror hans, konge.

17

258I 1873 vedtok stortinget samrøystes, at stathaldarposten skulle verta nedlagd, og at ein statsminister skulle hava forsetet i statsrådet i Kristiania. Kongen samtykte detta i norsk statsråd og utnemnde Fredrik Stang til statsminister.

I 1874 vedtok stortinget med 74 røyster mot 35 statsraads-saka att, men med ei lita forandring, so det inkje var plent same vedtaket som i 1872. Kongen nekta då og.

I 1877 vedtok stortinget statsraads-saka i same ordlag som i 1874, med 82 røyster mot 29. Kongen sa nei.

No vart striden mellom stortinget og styringa heitare. Stortinget tok no til å styra på eiga hand, og stortings-komiteane hadde meir å seie enn regjerings-departementa, og det såg ut til, at styringa skulle verta ståande som ei bru på tørre landet; atterhaldsmennene, allvisst i byane på Austlandet, gjorde ring omkring kongen og venta berging frå han.

Endå verre vart det i 1879, då det kom fram forslag om aa logfesta flagget av 1821 (»det reine flagget«, utan unionsmerke). Detta trudde mange var det same som å seie opp samlaget med Sverik, og no vart det slikt ståk og livnad, so ingen tingmann våga seg til å røysta fyr det.

17de mars 1880 vedtok stortinget statsraads-saka tredje gongen i same ordlaga. Venstre meinte det, at det var med grunnlov-saker liksom med andre log-saker, at kongen inkje hadde rett til å nekta sanksjon meir enn to gonger til eit logemne, som var vedteke i same ordlag (suspensivt veto), og somme meinte på det, at kongen slett inkje hadde noko »veto« (rett til 259å nekta sanksjon) i grunnlov-saker. Høgre stod på det, at kongen i slike saker hadde absolut veto, og 29de mai nekta kongen sanksjon. Berre ein av statsrådane talde ifrå.

No sette Johan Sverdrup fram forslag i stortinget, om at dette vedtaket om statsraads-saka skulle gjelda som grunnlov, og 9de juni vedtok stortinget detta med 74 røyster mot 40; men styringa ville inkje fira.

Om hausten tok statsminister Stang avskil, og Kristian August Selmer vart ettermannen hans.

No kvesste det på med striden, heile landet skildest i to flokkar, og mange nye stridsemne kom til. Stortinget vedtok i 1881 ei forandring i grunnlova om å vidka røysteretten, for dei gamle reglane var reint umogelege no (ein slaktar hadde røysterett, men inkje ein lækjar; på ein skule hadde vaktmeisteren røysterett, men ingen av lærarane); kongen nekta sanksjon. Stortinget nekta pengar, som styringa bad om, og let pengar til, som styringa inkje ville taka imot; no tok styringa seg rett til veto i bevilgningssaker og.

21de juni 1882 møtte kong Oskar med hoffet og dei øvste embetsmennene i tingsalen og løyste opp stortinget. Kongen sat og las opp trontala; han sa, at hans »overbevisning« var »urokkelig« og bad om, at eit naadigt forsyn ville avvenda det vonde, som ville koma, om dei rikka grunnvollen fyr den samfundsorden, som det norske folket i so mange år hadde levd lukkeleg og fritt med.

Detta trugsmålet gjorde vondt verre. No hadde kongen sjølv teke parti. »Kongsmakta har brent skipa sine,« sa høgre, og 14 dagar etter trontala sa Bjørnstjerne Bjørnson på Stiklestad til 4000 bønder, 260som der hadde samla seg, at såframt kongen inkje kunne gje opp det absolute veto, fekk det norske folket gjeva opp kongsmakta.

No bar det til med trugsmål verre og verre. Høgre slo frampå om statskupp (å bruka makta), og folkevæpnings-samlag laga seg til alle stader og ville verja grunnlova.

Sumaren og hausten var det nytt val. Trontala spreiddest over heile landet, og dei heldt store folkemøte og drøfte ho. Enden vart, at venstre fekk 82 tingmenn, høgre 32.

Likevel ville inkje høgre gjeva seg. Det var meir no enn ein strid om politiske spørsmål, det vart meir og meir ein strid mellom to livssyn. Utlevd tysk filosofi og romantikk rådde endå i dei høgre samfundslag, mange stader, allvisst i byane sunnanfjells, jamsides med grov materialisme og mistru til folket og landet. Men mange var det og, som hadde teke til å arbeida seg ut or detta og hadde fenget friare synsmåtar frå Vest-Europa med tru på framgang og utvikling. Før stortinget kom i hop i 1883, sende nokre høgremenn ut eit opprop til kristendomens vener, at kristendomen var i fare, om venstre vann; jamvel somme vinstremenner tykte det var inkje heiltupp farelaust.

Venstre var no so sterkt på tinget, at det kunne setja berre vinstremenner i lagtinget, og endå hadde det reint overtaket i odelstinget. Etter eit langt ordskifte 16de til 24de april vedtok odelstinget med 53 mot 32 røyster tiltale fyr riksrett mot heile styringa. Mest i 3 fjordungaar heldt riksretten på; i februar 1884 vart Selmer dømd frå embetet.

Mange trudde, at kongen inkje ville bry seg om 261denne domen, og ved same leitet gav han sitt samtykkje til å klaga Bjørnstjerne Bjørnson og fleire andre fyr majestæts-brot. Endeleg fastsette kongen 11te mars, at Selmer skulle gå av; samstundes gjorde han Selmer til riddar av den svenske serafimer-orden, den høgste svenske orden, som finst.

Høgre vart no sinna på kongen, som hadde gjeve etter fyr riksretten, og på høgsterett, som inkje hadde sprengt riksretten, og ville, at no skulle dei gjera noko, inkje berre snakka. Dessimillom dømde riksretten den andre statsministeren, Kjerulf, og 6 statsrådar, som hadde talt kongen til å nekta sanksjon i statsraads-saka, frå embetet, den eine etter den andre, og 3 vart dømde til å bøta 8000 kroner kvar.

3die april kom eit nytt ministerium i stand, april-ministeriet. Alle dei tre statsrådane, som var dømde til bøter, fekk plass i det nye ministeriet, og ein av dei, Schweigaard, son til professor Schweigaard, vart statsminister i Kristiania. Alle dei nye statsrådane var menn, som ville halda fram med striden.

Men no kom det opp, at chefen fyr arme-departementet, Munthe, i riksretts-tida hadde teke av låsane på 20,000 byrsur og gøymt dei, at herstyrken i Kristiania hadde fenget skarpe patronar, og at kanonar hadde stadet ferdige på Aakershus. Venstre vart reint forstøkt; slikt hadde inkje hendt i den beiskaste styretida hans Karl Johan, og odelstinget stemnde fyrst ein av april-ministrane og sidan Munthe 1) til å møta fyr seg og fekk opplyst, kvat som hadde hendt. Det 262var aa vange og, at odelstinget skulle stemna inn statsminister Schweigaard, so han kunne gjera greida fyr, korleis det hekk i hop med det, at Selmer hadde vore med i statsrådet, etter han var dømd. Det synte seg og no, at det ingi hjelp var å få fyr høgre frå Sverik, og dermed vart april-ministeriet skremt; det gav opp dei søksmål, som ministeriet Selmer hadde reist fyr majestæts-brot, og ville gje etter i ymse ting, men no var det for seint, og det bad om avskil 31te mai.

No tykte mange, striden hadde vart lenge nok, og ville hava eit forliks-ministerium med Broch (s. s. 257) til statsminister; nokre av stortings-fleirtalet skulle og vera med; men høgre tykte det var ei skam, om kongen småminka seg til å taka niande-juni-menn med i ministeriet. So vart inkje detta av.

Då var det inkje anna råd, enn at kongen bad Johan Sverdrup taka styringa, og nokre dagar etter, 26de juni, vart ministeriet Sverdrup utnemnt. Gleda var stor på venstre, og mange tykte gildt om, at ein bonde, Baard Haugland, no var komen med i kongens råd. Sundagen 29de juni gjekk ei stor folkeferd i gatene i Kristiania, 35 faner og 10,000 mann; bland dei var bøndene under det gamle merket hans Magnus Berrføtt; dei takka stortinget, Johan Sverdrup og kongen, og frå kongsgarden kunne Oskar sjå ned på 40,000; menneske, som hadde krullat seg i hop om folkeferda og gledde seg, av di det no skulle koma fred og soning i landet.

Etter avtala vedtok stortinget no mot 25 røyster statsraads-saka att med eit tillegg (at den, som hadde vore statsråd, kunne veljast til tingmann andre stader, enn der han budde), og forslag om å vidka røysteretten, 263og kongen samtykte desse og fleire til, som det hadde vore usemja om, og 2dre juli møtte statsrådane fram i stortinget.

I 1885 var det ting-val att, og folket godkjende det, som hadde hendt. Paa det nye tinget for venstre til å kløyva seg; nokre vinstremenner kalla seg fyr »moderate« og sagdest halda på kristendomen og det nasjonale; dei kalla hine vinstremennerne fyr »reine« og tykte dei var hoste radikale og europeiske og fritenkjande. Både venstreflokkane heldt likevel i hop i ymse ting og dreiv i 1887 igjennom jury-logi. Ved den kom folke-domstolar i staden fyr dei gamle embættsmanns-domstolar, og landet vart bytt i 6 lagdøme, Borgarting, Eidsivating, Agder, Gulating, Frostating og Haalogaland. Større lovbrot vert no paadømde ved lagmanns-rett; i denne er 3 domarar; den eine av desse kallast lagmann og er formann i retten; lagretta, 10 folkevalde menn, skal avgjera, om den, som er under tiltale, er skyldig eller inkje. Mindre saker vert paadømde ved meddoms-rett, underdomaren (byfut eller skrivar) og tvo folkevalde domsmenn.

Sverdrup var i ei vanskeleg stilling. I 1885 vedtok den svenske riksdagen ei forandring i grunnlova om utanriks-saker. Før fyredrog den svenske utanriks-ministeren desse sakene i »ministerielt statsråd« fyr kongen; i detta skulle ein svensk statsråd vera med og etter 1835 den norske statsministeren, når det var saker, som kom Norig ved. Utanriks-saker låg under kongen særskilt, og han hadde einvaldsmagt, å kalla, på detta umkvervet. Etter forandringa i 1885 kom desse sakene under same ansvar som andre saker, slik at riksdagen no fekk tilsyn med dei, og 2 264svenske statsrådar skulle no vera med i det ministerielle statsrådet. Før var det i detta statsrådet 1 norsk mot 2 svenske, no vart det 1 norsk mot 3 svenske, og attåt var detta statsrådet no andsvarlegt fyr riksdagen, men inkje fyr stortinget.

Soleids var Norig endå verre stelt med utanriks-sakene no enn før, og ministeriet Sverdrup kunne inkje få bøtt på detta.

Den usemja, som var mellom vinstremennerne, kom inn i ministeriet med, den eine statsråden gjekk av etter den andre og dei »reine« drog seg bort frå ministeriet. I 1888 var det ting-val att. Dei moderate var no so forarga, at dei hjelpte høgre med aa »høga ned« fleire av dei beste vinstremennerne, og no vart høgre den sterkaste av dei tre flokkane på tinget. Ministeriet Sverdrup var no berre som ein skugge; sumaren 1889 tok høgre styringa, og Emil Stang, son hans Fredrik Stang, vart førar fyr det nye høgre-ministeriet.

Av lover, som kom ut, sidan årlege storting vart innførte, kan nemnast: logi om pengevæsenet 1873, som gjorde gull til myntfot, og logi om mynt-konvensjonen med Sverik og Danmark i 1875; frå den tid skulle ein rekna i kroner og øyre istaden fyr dalar, mark og skilling. Same året vart det vedteke å innføra metrisk mål og vekt. I 1878 og 1880 vart det fastsett tru-fridom fyr dei fleste embetsmennene. I 1882 fekk kvinner lov til å verta studentar. I 1889 kom det ut to lover om folkeskulen på landet og i byane, so borna no vil få mykje betre opplæring enn på den gamle ålmuge-skulen.

I dei siste tretti åra har det gått mykje fram med landet i mange måtar. Telegrafar og vegar er 265la rundt heile landet. I 1860 fanst det 68 kilometer jarnveg, no over 1500. Handel og skipsferd har auka på, so handelsfloten er på lag 5 gonger so stor som i 1850 og 30 gonger so stor som i 1767, og nordmennene er eit av dei fremste folka på sjøen. Endå mange har utvandra til Amerika, er folkemengda no meir enn dobbelt so stor som i 1814, og Kristiania, som i 1814 hadde berre 10,000 menneske, har no 140,000.

Bokrike, kunst og vitskap. Målreisinga.

Etter 1814 voks det opp ei ny ætt, som tok til å skjøne, at det inkje var nok fyr nordmennene å vera politisk frie og sjølvstyrande, og at det vanta mykje på, at dei var eit heilvakset folk, slik som dei fleste andre folk i Europa. Dei tykte, at Norigs-soga frå Kalmar-samlaget til 1814 var reint ærelaus, og hata Danmark, som dei meinte var skuld i det. Landet var yvergrott med danskt tungemål og kultur, og dei laut frigjera seg fyr detta og vera seg sjølve. Omkring året 1830 tok det til ein heit strid om detta, og difor kallar dei tida frå 1830 og frametter fyr »Norskheds-perioden«.

Den, som gjekk i fyreenden med desse nye tankane, var Henrik Vergeland, son til presten Nikolai Vergeland. Han er Norigs største diktar. Han hata all ufridom og hardstyring og trudde på framgang og utvikling. Han ville gjera nordmannen til ein opplyst og fri borgar »under borgarkransen skodande fritt og vidt ut i verdi«, men ville, at han skulle vera norsk og. Han heldt bonden fyr å vera den rette arvtakaren etter dei gamle nordmennene frå stortida. Alle dei framgangs-tankane, som sidan har vore oppe, leika alt i hugen hans; han skreiv visur på bygdemål og spådde eit nytt norsk bokmål »før aarhundredet nedrødmer«. 266Detta var nettopp, då bøndene møtte mannsterke på stortinget og fekk Ueland til førar. Då tok dei fæla, som heldt på det gamle (»intelligensen«); dei hadde si rot i det tysk-danske kulturlivet og ville halda det åndelege samliv med Danmark ved lag, medan Vergeland samstavad med engelske og franske synsmåtar. »Intelligensen« fylkte seg om diktaren Johan Velhaven (d. 1873). Mange av dei vart sidan store menn, som A. M. Schweigaard, Fr. Stang, Birch-Reichenwald, Dunker og P. A. Munch.

I 1834 skreiv Velhaven Norges dæmring med ymse fagre ord om Norigs framtid, men endå meir med skjerande spott; det stod i diktet so mykje som so, at nordmannens heim inkje var Norig, men Danmark og Norig. No skildest alle tenkjande menn i landet i to flokkar, og det kveste på med striden (»Dæmrings-feiden«). »Norskhedsmændene« tok 17de mai året etter på fleire stader og brende boka hans Velhaven med stor høgtid, og i 1838 gjekk dei i teatret på »dæmrings-mændene« med knytte nevar og jaga dei ut, då dei peip fyr Vergeland (teaterslaget).

Då Vergeland døydde 1845, sørgde heile folket, og aldri hadde Norig set maken til likferd.

I dei siste åra hadde det stilna av med striden, og den tysk-danske romantikken fekk overhand i Norig, men vart so national, so han kom til å gjera ei stor gjerning. I 1838 gav Jakob Aall (d. 1844) ut si omskrift av kongesogene; for umskrifti hans Peder Klausson var reint utsliti og gamaldags. 1840 gav Jørgen Moe (d. 1882) ut »Norske folkeviser og stev«, og 2 år etter gav han ut i lag med Peter Christian Asbjørnsen (d. 1885) »Norske folkeeventyr«. Sidan kom »Norske 267huldreeventyr og folkesagn« av Asbjørnsen. No hadde Velhaven mogna til si diktar-gjerning med og skreiv fagre dikt og hadde fenget betre tru på folket. Presten Magnus Landstad (d. 1880) skreiv opp visur i Telemarki, og Ludvig Lindeman (d. 1887) samla folketonar. Dei namngjetne målarane Adolf Tidemand (d. 1876) og Hans Gude og fleire andre måla bilete frå det norske folkelivet og den norske naturi, og den store spelemannen Ole Bull (d. 1880) spela norske tonar. Tonediktararne Rikard Nordraak (d. 1866) og Halfdan Kjerulf (d. 1863) vann seg eit stort namn ved si norske tonediktning, og Bjørnstjerne Bjørnson og Henrik Ibsen skreiv sine fyrste diktarverk. Alle desse opna augur og hjartur på byfolket, so det såg, at det var den gamle norske grunnen, som det nye skulle veksa opp or.

Det nye livet, som hadde vakna i Norig, synte seg i vitskapen og. Her skal nemnast astronomen Kristoffer Hansten (d. 1873), matematikaren Nils Henrik Abel (d. 1829), soologen Mikael Sars (d. 1869), og historikarane Rudolf Keyser (d. 1864) og Peter Andreas Munch (d. 1863), som granska den gamle Norigs-soga og det gamle norske målet, og målgranskaren Ivar Aasen, som drog fram bygdemåla.

Fraa fyrstninga av 40-åra til midten av 60-åra la diktarar, kunstmenner og vitskapsmenn eit ypparleg grunnlag fyr nasjonalt arbeid. Ein fin dåm av romantikk og skandinavisme låg over det heile. Men sidan tedde livet seg, som det var, hardt og inkje alltid so fagert. Skandinavismen var det inkje større mun i, enn at Danmark miste Slesvik. Bonden, som dei hadde kvedet so fagert om, vart »radikal« og ville 268slaa ned løningane fyr embetsmennene, og bondens mål kravde sitt gamle rom att. Samstundes som den politiske striden braut ut i 60-åra, trengde realismen romantikken undan. Bjørnson og Ibsen teikna bilete av det norske samfunds-liv, som det er, og gav folket mangt eit sannings-ord til å tenkja på. Bokriket vart inkje til hugnad lenger, men til tugt. Camilla Collet, syster hans Vergeland, vart føregangsmann til å hjelpa kvinna fram til større rett. Nye dugande diktarar kom til, som Jonas Lie, Alexander Kjelland og Kristian Elster (d. 1881).

Målreisinga, som tok på alt i 50-åra, trudde dei lenge var berre eit romantisk påfunn, men i midten av 60-åra vart det alvor i leiken. Aasmund Olavsson Vinje var ein av vaare beste diktarar; han døydde 1870. Av andre landsmåls-diktarar er dei mest namnkjende Ivar Aasen, Henrik Krohn (d. 1879), Kristoffer Janson, Arne Garborg og salmediktaren Elias Blix. Det nye testamentet er no omsett på Norsk, og meir og meir har landsmålet arbeidt seg fram jamsides med det framande bokmålet.

269I dei fyrste ark er det fleire misprentingar. Fleire stader står: austlandet, vestlandet, upplandi, i staden fyr: Austlandet, Vestlandet, Upplandi; Rognvald Jarl, Haakon Jarl, istaden fyr: Rognvald jarl o. s. fr.; Sviakongen, Kristendom, i staden fyr: sviakongen, kristendom.

Nokre gonger står fyr (ɔ: thi), skal vera: for. S 16, 15de rada står: opplandet, s. v.: Upplandi. S. 71, 2dre rada står: grågåsa, s. v.: Grågåsa.

S. 177. Etter det, som i det siste er opplyst, skulle mangt rettast i denne forteljinga om skote-ferda. Det ser mest ut til, at heile den forteljinga gjerne kunne gå ut or Norigs soga.

Om ferda hans Munkhaven skulle det berre standa, at han med 1400 mann slapp gjennom Stjørdalen over til Sverik fyrutan motstand. S. 202. Det er inkje visst, at den kula, som drap Karl den 12te, kom frå festninga.

Slutten av boka, frå s. 251, 20de rada og ut skulle berre vera til å lesa igjennom, inkje til å læra. Hendingane i dei siste 30 åra ligg so nær vår tid, at det visst er uråd å gje ei upartisk historisk utgreiing om dei; skulle eg freista på å skriva slik om den politiske striden, at eg gjorde alle til lags, er eg redd, det vart korkje kjøt eller blod i utgreiinga. Difor lyt læraren fara fælt varleg fram her. Det, som står s. 260, 12te rada og nedetter, t. d., fær læraren taka på den måten, at han læt gutane lesa det på skulen, og so fær han leggja det ut fyr dei, so godt han kan. Og so fær han segja, at detta er skrive av ein venstremann, og at truleg dei fleste høgremennene ville skrive anderleids om det, og so fær læraren segja, kvat meining høgre har om detta. Er læraren sjølv høgremann, gjer han det nok sjølvmint. Eg vil beda han hugsa på det, at om han synest, eg har liksom gjeve venstre rett, so er detta venstre og detta høgre, som eg har skrive om, inkje det same som det venstre og det høgre, som no etter den politiske striden kvar på si vis arbeider fyr Norigs framgang.

Forf.