136

I Sverik og Danmark hadde det lagat seg til eit sterkt stormannsvelde. Dei, som i ufredstider vilde tena kongen fullt rustad og med hest, slapp aa betala skatt av garden sin. Desse vart daa kallad frie (paa Svensk frälse), og hine, som laut betala, ufrie. Denne retten kom til aa ganga i arv, so det paa slutten vart ein erve-adel, og denne tok seg stødt meir og meir magt. Han hadde i fyrstningi all si magt fraa kongen, men kom paa slutten til aa raada meir enn kongen sjølv. Dei gjævaste vart kongens raad, men etter kvart tok dei seg so myket magt, at dei fekk landsstyringi i si hand og vart til eit riksraad. I detta fekk dei øvste geistlege stormennerne og sæte. Desse stormennerne pinte og plaagad aalmugen, bygde borger umkring i landet og røvad fraa folk og slost med kvarandre um magti. I Danmark fekk dei størst magt. Der tok dei tidt gardarne fraa dei frie bønderne og gjorde dei til festebønder og plaagad dei med avgifter og arbeide (hoveri). Inkje stort likare var det med den svenske aalmugen. Liksom i Norig hadde aalmugen baade i Sverik og Danmark misst sjølvstyret sitt. Paa landskapstingi (fylkestingi) kunne i gamle dagar kvar fri mann møta fram, men no var hovdingmøte elder herredagar 137komne i stellet og raadde i staden fyr folket. Mest magt fekk stormennerne ved det, at dei tok seg rett til aa velja ny konge, naar den gamle døydde. Denne retten brukad dei daa til aa tvinga kongsemnet til aa skriva under ei handfestning (val-forlik), som gjekk ut paa aa auka stormannsveldet.

Eit slikt stormannskap heldt paa og lagad seg til i Norig og, men det kom aldri rett til aa trivast. Magnus Lagabøtar hadde gjort dei handgjengne mennerne sine frie fyr leidings-avgift, som bønderne laut betala; men denne avgifti var inkje stor og var fastsett ein gong fyr alle. Den norske odelsbonden minntest, at han hadde havt stormanns-rett i eldre tider, og det var slikt grjot i honom, at dei nye handgjengne stormennerne og dei kongelege embættsmennerne kunne inkje trælka honom til aa vinna magt og rikdom sjølve, og dei norske kongarne, som hadde stridt seg til den magti, dei hadde, mot det gamle stormannsvelde, hjelpte bønderne mot yvergang. Daa Norig var eit erve-rike, kunne inkje stormennerne tvinga kongarne til aa skriva under handfestningar helder. Difyr vart inkje dei norske stormennerne gode til aa halda i hempa med dei svenske og danske.

I alle tri landi hadde bønderne misst sjølvstyret. I Sverik og Danmark var dei litet frie, og kongedømet var veikt og stormennerne sterke, men i Norig var bonden fri og stormennerne veike, og kongen den einaste, som styrde. I Sverik og Danmark var det eit stort herremannslag, som kunne styra, og som hadde myket aa tapa, um landet kom under framande herrar, men i Norig var det inkje slik. Bonden var like glad, korleids det gjekk landet, naar han berre var fri mann 138paa garden sin, og alt stod paa kongen. Hadde Norig ein klok og sterk konge, gjekk alting godt, hadde det ein veik konge, gjekk det maateleg, og skulde Norig hava konge ihop med andre land og kongen jamt var burte, kunne inkje landet i lengdi halda seg jamhøgt med hine.

I det fjortande aarh. hadde det voret myket samkvæm millom dei svenske og danske stormennerne, mange giftarmaal kom i stand millom svenske og danske ætter, og det svenske og danske maalet kom til aa verta mest likt hjaa stormennerne. I baade landi kunne dei inkje venta annat enn fiendskap av folket og av kongen. Um det kom i stand eit samlag millom baade riki, kunne dei lettare trakka paa folket og trassa kongen. Fyr Norig vilde eit samlag med dei tvo andre riki vera øydeleggjande. Landet var reint hjelpelaust, naar det ingen konge hadde fyr seg sjølv, riksraadet, som inkje hadde nokot stormannsvelde aa stydja seg til, hadde liti magt, og naar nordmennerne sjølve inkje kunne styra, var det inkje annat aa venta, enn at dei framande stormennerne vilde taka styringi.

Daa den norske kongsætti døydde ut, var tilstandet i Norig betre enn i Sverik og Danmark. Men det var reint eit tilfelle, um detta skulde vara ved elder inkje.

136

I Sverik og Danmark hadde det lagat seg til eit sterkt stormannsvelde. Dei, som i ufredstider ville tena kongen fullt rustad og med hest, slapp å betala skatt av garden sin. Desse vart då kalla frie (på Svensk frälse), og hine, som laut betala, ufrie. Denne retten kom til å gå i arv, so det på slutten vart ein erve-adel, og denne tok seg støtt meir og meir makt. Han hadde i fyrstninga all si makt frå kongen, men kom på slutten til å råda meir enn kongen sjølv. Dei gjævaste vart kongens råd, men etter kvart tok dei seg so mykje makt, at dei fekk landsstyringi i si hand og vart til eit riksråd. I detta fekk dei øvste geistlege stormennene og sæte. Desse stormennene pinte og plaga ålmugen, bygde borger omkring i landet og røva frå folk og slost med kvarandre om makta. I Danmark fekk dei størst makt. Der tok dei titt gardane frå dei frie bøndene og gjorde dei til festebønder og plaga dei med avgifter og arbeide (hoveri). Inkje stort likare var det med den svenske ålmugen. Liksom i Norig hadde ålmugen både i Sverik og Danmark mist sjølvstyret sitt. Paa landskapstinga (fylkestinga) kunne i gamle dagar kvar fri mann møta fram, men no var høvdingmøte eller herredagar 137komne i stellet og rådde i staden fyr folket. Mest makt fekk stormennene ved det, at dei tok seg rett til å velja ny konge, når den gamle døydde. Denne retten bruka dei då til å tvinga kongsemnet til å skriva under ei handfestning (val-forlik), som gjekk ut på å auka stormannsveldet.

Eit slikt stormannskap heldt på og laga seg til i Norig og, men det kom aldri rett til å trivast. Magnus Lagabøtar hadde gjort dei handgjengne mennene sine frie fyr leidings-avgift, som bøndene laut betala; men denne avgifta var inkje stor og var fastsett ein gong fyr alle. Den norske odelsbonden minntest, at han hadde hatt stormanns-rett i eldre tider, og det var slikt grjot i han, at dei nye handgjengne stormennene og dei kongelege embetsmennene kunne inkje trælka han til å vinne makt og rikdom sjølve, og dei norske kongane, som hadde stridt seg til den makta, dei hadde, mot det gamle stormannsvelde, hjelpte bøndene mot overgang. Då Norig var eit erve-rike, kunne inkje stormennene tvinga kongane til å skriva under handfestningar heller. Difor vart inkje dei norske stormennene gode til å halda i hempa med dei svenske og danske.

I alle tre landa hadde bøndene mist sjølvstyret. I Sverik og Danmark var dei lite frie, og kongedømet var veikt og stormennene sterke, men i Norig var bonden fri og stormennene veike, og kongen den einaste, som styrde. I Sverik og Danmark var det eit stort herremannslag, som kunne styra, og som hadde mykje å tapa, om landet kom under framande herrar, men i Norig var det inkje slik. Bonden var like glad, korleis det gjekk landet, når han berre var fri mann 138på garden sin, og alt stod på kongen. Hadde Norig ein klok og sterk konge, gjekk alting godt, hadde det ein veik konge, gjekk det måteleg, og skulle Norig hava konge i hop med andre land og kongen jamt var borte, kunne inkje landet i lengda halda seg jamhøgt med hine.

I det fjortande aarh. hadde det vore mykje samkvem mellom dei svenske og danske stormennene, mange giftarmål kom i stand mellom svenske og danske ætter, og det svenske og danske målet kom til å verta mest likt hjå stormennene. I både landa kunne dei inkje venta anna enn fiendskap av folket og av kongen. Om det kom i stand eit samlag mellom både rika, kunne dei lettare trakka på folket og trassa kongen. Fyr Norig ville eit samlag med dei tvo andre rika vera øydeleggjande. Landet var reint hjelpelaust, når det ingen konge hadde fyr seg sjølv, riksrådet, som inkje hadde noko stormannsvelde å støtte seg til, hadde lita makt, og når nordmennene sjølve inkje kunne styra, var det inkje anna å venta, enn at dei framande stormennene ville taka styringa.

Då den norske kongsætta døydde ut, var tilstandet i Norig betre enn i Sverik og Danmark. Men det var reint eit tilfelle, om detta skulle vara ved eller inkje.