112

Han Hall var berre ein hund, men ein framifraa stor og klok hund. Han kom til bygdi i fylgje med ein engelsmann, som leigde seg hus paa garden Kvaale i nystòva de.. Denne engelsmannen var ein underleg selle, tykte dei der i bygdi; han fór dagstødt og kleiv i villaste bergi der umkring. Han som fortel dette var gut den gongen, og fylgde mykje med engelsmannen paa desse utferderne; men han fekk ikkje lov aa vera med burt i styggefjellet. Daa laut han vera att med hunden einkvar staden, og dei leika seg med kvarandre og vart svært godvener. Det høgste og villaste fjellet der var Jordbergnuten. Paa den eine sida av den var det eit stort rundt hòl inni, som dei kalla Drakehiet. Dette hadde engelsmannen lenge gjenge og sigta paa, og ein dag la han i vegen, etter ei trong skòr, som gjekk tvert kring nuten burt imot Drakehiet. Men ein staden han skulde framum ein liten bergknatt, ramla han laus og stupte, med hòvudet fyre og armarne vidt utslegne, lukt i braadjupet, medan guten og hunden stod og saag paa.

Han Hall hadde sete heile tidi og mein-stirt, so augo i honom glímde som berre gløder, og gav seg ille gjorde han, rett som det var. Men no vart han reint som ifraa seg. 113Gøyande og ylande flaug han ned paa stupet, att og fram, upp um fossen, og so ned att. Eg tok spranget heim etter hjelp; men det var nok ikkje tenkjande paa berging der. Det hadde fyrr i manns minne fare baade folk og fe ned i det djupet, men inkje beinet hadde kòme fram att i dagsens ljos. Utpaa kveldsida gjekk eg dit upp att. Daa hadde hunden drege sig fram paa flòget, so langt han kòma kunde, og laag og stirde ende ned fyre seg i det gapande sluket. Det var inkje raad aa faa honom der ifraa, med

alt det eg lokka. Eg hadde med meg litevetta mat, men han vilde ikkje smaka biten. Han vart verande der ved den djupe gravi aat husbonden i samfelde tri døger, og kveldarne ut-yver kunde me heim til Kvaale høyra ómen millom fjelli av dei uhuglege yli han stundom sette i. Men tridje dagen, daa eg frampaa eftansida kom og kalla paa honom, kraup han seg endeleg fram-etter til meg, med slike merke av den vonlause sorgi, at eg, hugsjuk som eg sjølv var, slo armarne um honom og grét som eg skulde vera dengd.

Rolfsen: Læsebog for folkeskolen. III.

114Fraa den stundi heldt han seg til meg, med ein truskap som var reint vedkjømeleg. Det var som han visste at no hadde han ikkje nòkon annan enn meg som brydde seg um honom. Han fylgde med heim. — Daa me kom inn i stòva, var det som han livna upp; han flaug mot nystòvedøri, gøydde og gnistra, og gav seg ikkje fyrr han slapp inn. Han snusa og leita romet rundt fleire gonger. Dermed var det liksom han seig ihop att, og so gjekk han sin veg.

«Men so gjev daa stakars dyret nòko aa liva av!» sa eg

«So lag til graut og mjølk aat honom i koppen hans Passupp, du,» svara han far.

«Men — eg er rædd han ikkje vil hava det.»

«Ja so fær han eta den maten han sjølv hev, daa,» meinte gamlen. «Me hev ikkje raad aa gjera større krus med honom. Men er han svòlten, gjeng det nok ned.»

Mjølki var sur som brim, og den sleipe koppen lukta verre enn ille. Ikkje fyrr hadde hunden snusa til det, fyrr han snudde seg ifraa og saag upp paa meg, med eit augnelag som vilde han spyrja um det kunde vera meiningi mi han skulde eta so ufysen mat. Men eg hadde ikkje betre aa bjoda, eg, raadlaus som eg stod, med graaten i halsen. Endeleg freista han med eit par bitar, gjekk der-etter burt og ringla seg ihop paa gòlvet ved peisen.

Det var mi største umsut, i dei fire fem vikorne som no gjekk, aa finna mat aat han Hall. Sjølv skifte eg no alltid trufast med honom, og fekk stundom tigge laust eitkvart kjøtbeinet, og daa han dertil, som det leid, laut venja seg aa taka til takke med graut, vart det endaa so han berga seg. Men han var ikkje lenger den staute sjølvbyrge karen han fyrr hadde vore. Han gjekk der og drog seg som ein skugge og lét sig lita med noko so nær alt. Um han vart sneist, so berre smatt han undan og heldt seg or vegen, so godt han kunde. Sjølv han Passupp, den kroken, vart smaatt um senn so modig at han vaaga seg til aa retta ròva i vêret og bysta seg, naar han gjekk fram-um honom.

1152. Paa auksjon.

Det leid paa lag ein maanad; so kom lensmannen og las upp at eignelùterne etter engelsmannen skulde seljast paa ein auksjon som var tillyst heime paa Kvaale etter gamle Hans Krokelid, husmannen vaar. «Du fær kjøpa hunden daa, du Per,» sa han Salamon, tenestguten, og log. Eg snøgga meg paa døri, so fort eg kunde, og lokka hunden med meg. Med hòvudet hans i fanget mitt laag eg til fram imot kvelden uppi urdi og grunda paa raad. Eg kjende det som det var ei heilag pligt eg hadde paa meg, aa berga honom. Men kva skulde eg gripa til? Ei mark og tvo og ein halv skilling var alle dei pengar eg aatte. Og um eg no fekk kjøpt hunden for desse pengarne, kva hadde eg so aa fø honom med? Eg hadde aldri fyrr visst kor vondt det er aa vera for liten og for magtlaus, so hugheil endaa viljen kann vera.

So var daa endeleg maandagen kòmen, og med den lensmannen, og av bygdefolk so mange at stòva var full mest. Han Hail stod bunden etter eit tòg burte ved omnen. Han lét deim stella med seg som dei vilde, armingen.

Det varde til framyver nón, fyrr det vart upp-ropt, det som etter engelsmannen var. Byrsa vart seld, so klædeplaggi og dei tvo kistorne. «Ja,» ropte lensmannen endeleg, «so hev me her ein hund, som endaa til kann ganga for baade bamse og skrubb. — Gjer bòd!» — »Ei mark for skinnet til styvels-leggjer!» skreik han Lars Lunde. Eg kjende, der eg stod, kvart ordet stinga meg i hjarta, som det skulde vera syls-oddar. «Ei mark er bòdi! Ei mark, — Ingen betre? — Ein halv dalar daa for baade skinn og skròv!» — «Ja daa maa lensmannen vel hava honom for meg,» tok han Lars Lunde fram-i. «Ein halv dalar! Tridje og siste gongen, ein halv dalar! — No slær eg!» — «Ja, slaa du!» sa han far.

Og lensmannen lyfte den litle hamaren sin. — Eg sprang aat døri; og med det same eg fór yver dørstokken, fekk eg det gnelle kvasse ljodet av hamarslaget etter meg. Dermed 116tok eg spranget aat høyløda, kasta meg ned, reiv og sleit i høyet, grét og skreik og gav vondt fraa meg, so eg mest vart fælen for meg sjølv. Eg var sinna so det kokte i meg, sinna paa alle, paa lensmannen, paa han far òg — ja, eg tykte endaa Vaarherre med gjerne kunde ha vore meg noko til hjelp, han som hadde so godt for det.

Daa lét duren av ei kjerra nede paa vegen. Eg kika ut gjenom eit navarshòl, — og der køyrde lensmannen, med hunden slunkande bak-etter kjerra, bunden med eit tòg til den eine stolfjøri. — At han daa ikkje, so sterk som han var, reiv seg laus og beit og sleit deim sund alle ihop!

Men det varde ikkje lenger enn godt og vel natti yver, so hadde eg honom hjaa meg att. Eg stod endaa attum staburet og lødde staur um morgonen, daa eg med eitt fekk sjaa honom koma langbyksande hit-etter Storaakren.

Aa du, for fagnad det vart! Eg trudde hunden skulde verta galen av berre gleda, og sjølv var eg so fegen eg baade hoppa og dansa med honom. So truga eg honom til aa leggja seg, medan eg stillte meg inn paa staburet og stakk under trøyra den tjukkaste og feitaste rullepylsa eg fann.

Men daa var det han far gjekk fram-um, just som eg steig ut att.

«Kva hev du der inne aa gjera?»

«Aa, eg — eg skulde berre inn — etter ein spikar,» stama eg, — daa eg med det same hugsa paa at spikaren stod der inne.

«Det er vel den spikaren eg ser der under trøya di daa, kann henda?»

Eg saag ned-etter meg — aa! der stakk den fille rullepylsa fram nedanfor trøyekanten! Eg vart so rædd med det same at eg slepte henne, so ho rulla ned-etter staburstroppi og vart liggjande framfyre føterne paa han far.

«Kvar skulde du so slaa den spikaren inn?» spurde han langt. Eg slapp for aa svara, med di han Hall nettupp daa kom stingande fram-um nòvi.

117«Haa haa! eg kunde mest tenkja det!» tok han far i, treiv ein stein og grytte etter hunden, so han ylande og hinkrande la i laup upp-etter bakkarne. Og so vart eg gripen i luggen og leidd burt i vedhuset, der eg fekk slik stryk at eg var saar og striput av det i fleire dagar etter. — Og so fekk eg, daa eg endeleg vart slept, noko attaat, som sveid mykje lenger enn all julingi, og det var desse ordi av han far: «Lat meg no berre møta deg paa tjuveveg oftare!» Fraa lensmannen fekk me sidan høyra at hunden hadde fylgt viljugt med heim, der det var meiningi aa halda honom som bandhund ute i tunet. Men morgonen etter hadde han slege seg reint vill, rive og slite i bandet, til han kom laus, og burte var han. — Kvar han no heldt til, var vandt aa vita. Eg var tvo gonger upp-etter og leita, men gjorde korkje saag eller høyrde til honom.

3. Eit udyr.

Me buførde heim fraa stølen ved denne tidi, og buskapen var slept i heimemarki. Og no bar det so til, at hunden, som det leid, meir og meir gjekk meg utor tankar for ein annan firføting — eit vêrelamb, som eg vaaren fyreaat hadde fenge av gudmor mi, ho gamle Ingebjørg Seim. Det hadde endaa mist mor si, vesle krèket, daa eg fekk det, og eg ól det frametter, til det vart slept aat fjellet.

Det var svært som vesle votten hadde kòme seg um sumaren. Var han ikkje vorten slik ein lubb at det var reint morosamt aa sjaa. Og tvo smaa nubbar til horn hadde han fenge seg uppe i skòlten, der det berre hadde vore som tvo erter aa kjenna um vaaren. Og so kjælen og kynd som han var daa! Det varde ikkje mange dagarne fyrr kjennskapen vaar var den gamle gode. Berre han saag meg, kom han kinkande, dilla med vesle spælen og kravde etter einkvar godbiten.

Det lét so, det var nok alt anna enn trygt for udyr uppe i marki den hausten. Fraa grannegrendi fekk me 118soleis høyra dei hadde funne tvo lamb og ei vaksi geit sund-rivne og halvt upp-etne seinste vika. Eg vart illehuga for lamb-ungen min, straks eg fekk vita detta, so mykje meir som han hadde for vane, so som alelamb gjerne plar gjera, aa halda seg for seg sjølv, nòko ute fraa dòtten; eg lova meg paa, at dagen etter skulde han verta innsett.

Og eg hadde ikkje óttast for inkje-noko. For endaa same kvelden, fram imot myrkningi, kom saueflokken setjande heim, i slik ei vitlaus rædsla som han skulde vera skræmd av bamsen sjølv. Men vesle vêren min var ikkje med.

Eg gjekk med bìvrande hjarta og leita dòtten yver tridje gongen, daa han Ola, lausekaren vaar, som hadde vore uppe i marki og hògge famneved um dagen, kom kluftande ned-etter, med augo i haargarden.

«Jau,» skreik han, «no hev eg daa endeleg fenge syn for kva udyr det er. Er det ikkje dette hundebeistet etter engelsmannen kanskje!» — «Han Hall? — Det er daa ikkje raad!»

«Ja ja, gakk berre upp under Kviteberg du, far min, so fær du sjaa. Vil du finna lambet ditt, so ligg det der, so daudt det verta kann, og so sund-rive at det er grøtelegt. Det var ikkje meir so han vilde røma for øksi, trollet, der han stod yver det og grein mot meg, daa eg kom springande til.» — «Det ubeistet! Aa det ubeistet! — Aa lambet mitt! det einaste lambet mitt!»

«Jau, der fekk du takk for umakan du Per òg no!» flirte han Salamon.

— Eg var ikkje lenge um aa faa paa meg helgeplaggi mine um morgonen, daa eg vart paalagd aa ganga til lensmannen og beda honom koma og gjera ei greida med hunden sin. Men det trèga meg harmeleg aa sjaa, kor skalkut han far kneip lèparne ihop, daa han saag kor annsamt eg hadde det med aa koma av garde. — Nei, aa nei, for ein tull, for ein tull eg hadde vore!

119Lensmannen stegla og smellte so det berre gneista um honom, daa eg hadde bòre bòdi fram; for det vilde, kor som var, verta hans sak aa bøta skaden.

Tidleg andre dagen kom han køyrande; og han og han Salamon og tri andre karar, med kvar si rifla paa òksli og fire hundar i fylgje, tok til skogs.

Utpaa kvelden kom dei heim att til Kvaale. Dei kunde segja ifraa at hundarne seint um-sider hadde fenge tèven av røvaren øvst uppe i Lundeleinerne og jaga honom fram. Men han Frigard hans Ola Teigen, som vaaga seg for langt innpaa, vart liggjande att med uppriven mage. Sidan hadde han Hall — saara, som dei trudde, av eikor av dei fem kulorne dei sende honom — teke laupet inn millom ville fjelli, burt-etter Sogneleidi, og det gjorde baade varde og drog ut, fyrr dei andre hundarne kom tilbake att.

Ja ja, han hadde ikkje fortént det betre heller! — Men var det ikkje endaa so eg ikkje var god for lata vera aa hava vondt av honom, tjonet!

Sidan um hausten var det ikkje merkande til anna enn at krøteri fekk ganga i god fred for udyr. Og hunden vart korkje høyrd eller spùrd til, so vissa laag han longo daud einkvar staden uppe millom knausarne.

4. I smidja.

Det var mykje til fint mildt haustvêr me fekk det aaret. Ikkje berre geiterne berga seg sjølve ute til fram imot jol, men sauerne med, naar dei fekk litevetta attaat morgon og kveld. — Ho gamle Sigrid Krokelid sa ho ikkje slik haust kunde minnast, sidan den gongen han Hans braut beinet sitt i Lønskleivi, og det var tvo aar fyrr han Sjur son deira kom til. Men han Sjur var no innpaa dei tvo tjug, ikkje rettare ho hugsa. — So endeleg ein dag, paa lag tri vikor fyre jol, fekk me tjukt snøvêr, og um morgonen var det strjukande skiføre. Den som var glad, var eg. Skierne 120mine hekk alt longo med sine nye fotband ferdige paa nabben sin attum smidje-ramen. Eg hadde aldri fyrr fenge bisken i meg, fyrr eg vassa i veg upp etter deim, — for smidja heime ligg, som skikken gjerne er, eit stykke fraa dei andre husi, for eldsfaaren. Eg hadde alt fenge føterne i bandi, og skulde til sleppa laust ned-etter, daa eg fekk høyra noko liksom gnistra og jamra seg burte i ein bordhaug der laag. Eg vart undren yver detta, steig av og gjekk burt-aat og vilde sjaa kva det no kunde vera. — U! som eg kvakk med det same! Men var det raad? — Jau, det kunde ikkje anna vera, det maatte vera han Hall som laag der. Men nei, aa nei, som han saag ut! Han kunde ikkje ein gong segjast vera skinn og bein. At beini var der, det var vandelaust aa sjaa; det var ikkje so at kjøtet var til hinders. Men skinnet, det var skurve i skurve og saar i saar yver heile hans kropp, slikt eg ofte hadde sétt det paa sauer som hadde gjenge for lenge ute og fròse og svòlte haustdags. Men i same blinken var alt eg hadde mot honom gløymt, som det aldri skulde ha vore. Han var atter berre den ulukkelege venen min, som eg var reidug til aa taka meg av, alt det eg evla. Eg passa paa, som eg ingen saag ute i tunet, aa faa honom inn i smidja; men han var so ut-arma, so det var ikkje meir so han vann krèka seg etter meg. Yver ein aas hekk det ein gamall skinnfeld, — den breidde eg under smidjebenken og lét honom leggja seg paa.

Og so — ja eg var ikkje god til anna, endaa hjarta hamra stygt i bringa mi — paa staburet att etter ei rullepylsa. Og eg slapp fraa det denne gongen. Etterpaa stillte eg meg jamvel inn i fjøset og mjølka full ei stor svineblaasa, som eg sidan tømde i ein tre-sko uppe i smidja.

Han Passupp kom rennande upp-etter utpaa dagen, gøydde og brukte kjeft, alt det han orka; men jamenn fekk han skyts ned att, so han ikkje baud paa det meir.

«Nei, kva er det daa du Per hev det so annsamt med uppe i smidja i dag?» spùrde han far.

121

Jau, — det var daa ein kjelke eg skulde gjera meg. Og so hamra eg inn-imillom laust paa baade det eine og andre der uppe, so dei skulde tru det var arbeid eg hadde fyre meg. Eg tòrde ikkje tenkja paa korleis dette vilde enda.

122Men det gjekk no den dagen til endes. Morgonen etter, daa eg atter med ein fleskebite i lùmma steig inn i smidja, fann eg hunden i god ro paa same staden. Nei, so glad han vart, daa han fekk sjaa meg, smaa-kvein og vifta med róva, og so blidt som han saag paa meg med dei væne brune augo sine, som no heldt paa faa liv og eld att; det var merkande han alt hadde kòme seg mykje.

Jamvel den dagen fram-etter berga me oss. Det tok alt til aa dimmast av kvelden so smaatt, og eg sat nett-upp nede i stòva og fekk meg nónsmaten min. Men daa vart det at ho Olina, budeigja vaar, kom farande hòvudstup inn og skreik at det sat ein trollkatt uppe i smidja. Det var som eg hadde fenge ei kald vatsbytta yver meg med det same.

«Aa tøv!» meinte han far.

«Aa jau, jau!» tuta ho, — det var so sant, so sant som ho stod der. Ho skulde upp i smidja etter is-øksi, og sat han so ikkje der under smidjebenken og glodde paa henne med tvo augo so store som talikar, so vilde ho ynskja ho ikkje kom livande av flekken!

«Ja so!» sa han far tùrt og gjekk mot døri. Fram fór eg ifraa bordet, framum honom ute i gangen, og so upp og smellte halv-òpne smidjedøri i. — «Du kjem ikkje inn! Du kjem ikkje inn!» skreik eg honom i mote. «Er du galen, gut!» sa han, treiv meg i armen, kasta meg til sida og gjekk paa.

Men aldri fyrr fekk han dørglytten upp, fyrr hunden innanfyre sette i med ei forfælande gøying og kom dundrande mot døri, just som han far snøgga seg aa slaa henne i att. — «Men for all ulukka! det er daa vel aldri . . .!» — «Jau. jau!» skreik eg, «det er han Hall! Men du maa ikkje gjera honom noko, — kjære far, du maa ikkje!» — «Salamon!» ropte han; «Salamon!» — «Ja,» svara han Salamon nede i stalldøri. «Hev du byrsa di ladd?» — «Jau!» — «So kom med henne daa, og det paa fljugande flekken!»

Og so kom han Salamon byksande, med rifla si i handi. — «Kva er tids?» — «Aa, gakk berre upp og tak luka fraa 123smidjegluggen, so fær du sjaa,» sa han far. «Ja du kann berre prøva!» skreik eg, «du kann berre prøva, tòrer du! Eg skal skamslaa deg! eg skal . . .!»

«Aa, ditt narr!» tok han far fram-i, greip meg og meinheldt meg, daa eg alt var paa spranget med ein diger staurende i lufti, medan han Salamon steig upp, tok luka ifraa og kika inn. — «Haa haa!» ropte han, «er det du, din rakkar! Ja bi no!» — So inn med byrsa, og so small det.

Daa dei lét upp døri, laag han Hall daud paa gòlvet innanfyre. Eg kasta meg ned yver honom, reint ifraa meg. Eg grét, stridgrét, so eg plent heldt paa missa anden.

Han Salamon stod attved og flirte og log. Men han far kom burt og lyfte meg — slett ikkje hardt — upp etter trøyekragen. — «Bed Gud bevare deg, og bruk vitet ditt!» sa han, mykje mildare enn han var van, liksom halvt baade undren og òttefull; «for du veit daa det, barn, det er berre ein hund!»

Per Sivle.

112

Han Hall var berre ein hund, men ein framifrå stor og klok hund. Han kom til bygda i fylgje med ein engelsmann, som leigde seg hus på garden Kvaale i nystòva de.. Denne engelskmannen var ein underleg selle, tykte dei der i bygda; han fór dagstødt og kleiv i villaste berga der omkring. Han som fortel dette var gut den gongen, og fylgde mykje med engelskmannen på desse utferdene; men han fekk ikkje lov å vera med bort i styggefjellet. Då laut han vera att med hunden einkvar staden, og dei leika seg med kvarandre og vart svært godvener. Det høgste og villaste fjellet der var Jordbergnuten. Paa den eine sida av den var det eit stort rundt hòl inni, som dei kalla Drakehiet. Dette hadde engelskmannen lenge gjenge og sigta på, og ein dag la han i vegen, etter ei trong skòr, som gjekk tvert kring nuten bort imot Drakehiet. Men ein staden han skulle framom ein liten bergknatt, ramla han laus og stupte, med hovudet fyre og armane vidt utslegne, lukt i brådjupet, medan guten og hunden stod og såg på.

Han Hall hadde sete heile tida og mein-stirt, so augo i han glímde som berre gløder, og gav seg ille gjorde han, rett som det var. Men no vart han reint som ifrå seg. 113Gøyande og ylande flaug han ned på stupet, att og fram, opp om fossen, og so ned att. Eg tok spranget heim etter hjelp; men det var nok ikkje tenkjande på berging der. Det hadde før i manns minne fare både folk og fe ned i det djupet, men inkje beinet hadde kòme fram att i dagsens ljos. Utpå kveldsida gjekk eg dit opp att. Då hadde hunden drege sig fram på flòget, so langt han komme kunne, og låg og stirde ende ned fyre seg i det gapande sluket. Det var inkje råd å få han der ifrå, med

alt det eg lokka. Eg hadde med meg litevetta mat, men han ville ikkje smaka biten. Han vart verande der ved den djupe grava åt husbonden i samfelde tre døger, og kveldane ut-over kunne me heim til Kvaale høyra ómen mellom fjella av dei uhuglege yla han stundom sette i. Men tredje dagen, då eg frampå eftansida kom og kalla på han, kraup han seg endeleg fram-etter til meg, med slike merke av den vonlause sorga, at eg, hugsjuk som eg sjølv var, slo armane om han og gret som eg skulle vera dengd.

Rolfsen: Læsebog for folkeskolen. III.

114Frå den stunda heldt han seg til meg, med ein truskap som var reint vedkjømeleg. Det var som han visste at no hadde han ikkje nokon annan enn meg som brydde seg om han. Han fylgde med heim. — Då me kom inn i stòva, var det som han livna opp; han flaug mot nystòvedøri, gøydde og gnistra, og gav seg ikkje før han slapp inn. Han snusa og leita rommet rundt fleire gonger. Dermed var det liksom han seig i hop att, og so gjekk han sin veg.

«Men so gjev då stakars dyret noko å leve av!» sa eg

«So lag til graut og mjølk åt han i koppen hans Passupp, du,» svara han far.

«Men — eg er redd han ikkje vil hava det.»

«Ja so fær han eta den maten han sjølv har, då,» meinte gamlen. «Me har ikkje råd å gjera større krus med han. Men er han svolten, gjeng det nok ned.»

Mjølka var sur som brim, og den sleipe koppen lukta verre enn ille. Ikkje før hadde hunden snusa til det, før han snudde seg ifrå og såg opp på meg, med eit augnelag som ville han spyrja om det kunne vera meininga mi han skulle eta so ufysen mat. Men eg hadde ikkje betre aa bjoda, eg, rådlaus som eg stod, med gråten i halsen. Endeleg freista han med eit par bitar, gjekk der-etter bort og ringla seg i hop på golvet ved peisen.

Det var mi største omsut, i dei fire fem vikorne som no gjekk, å finna mat åt han Hall. Sjølv skifte eg no alltid trufast med han, og fekk stundom tigge laust eitkvart kjøtbeinet, og då han dertil, som det leid, laut venja seg å taka til takke med graut, vart det endå so han berga seg. Men han var ikkje lenger den staute sjølvbyrge karen han før hadde vore. Han gjekk der og drog seg som ein skugge og lét sig lita med noko so nær alt. Om han vart sneist, so berre smatt han undan og heldt seg or vegen, so godt han kunne. Sjølv han Passupp, den kroken, vart smått om senn so modig at han våga seg til å retta rova i vêret og bysta seg, når han gjekk fram-om han.

1152. Paa auksjon.

Det leid på lag ein månad; so kom lensmannen og las opp at eignelùterne etter engelskmannen skulle seljast på ein auksjon som var tillyst heime på Kvaale etter gamle Hans Krokelid, husmannen vår. «Du fær kjøpa hunden då, du Per,» sa han Salamon, tenestguten, og log. Eg snøgga meg på døra, so fort eg kunne, og lokka hunden med meg. Med hovudet hans i fanget mitt låg eg til fram imot kvelden oppi urda og grunda på råd. Eg kjende det som det var ei heilag plikt eg hadde på meg, å berga han. Men kva skulle eg gripa til? Ei mark og tvo og ein halv skilling var alle dei pengar eg åtte. Og om eg no fekk kjøpt hunden for desse pengane, kva hadde eg so å fø han med? Eg hadde aldri før visst kor vondt det er å vera for liten og for maktlaus, so hugheil endå viljen kan vera.

So var då endeleg måndagen kòmen, og med den lensmannen, og av bygdefolk so mange at stòva var full mest. Han Hail stod bunden etter eit tog borte ved omnen. Han lét dei stella med seg som dei ville, armingen.

Det varde til framover nón, før det vart opp-ropt, det som etter engelskmannen var. Byrsa vart seld, so klædeplaggi og dei tvo kistorne. «Ja,» ropte lensmannen endeleg, «so har me her ein hund, som endå til kan ganga for både bamse og skrubb. — Gjer bòd!» — »Ei mark for skinnet til styvels-leggjer!» skreik han Lars Lunde. Eg kjende, der eg stod, kvart ordet stinga meg i hjarta, som det skulle vera syls-oddar. «Ei mark er bòdi! Ei mark, — Ingen betre? — Ein halv dalar då for både skinn og skrov!» — «Ja då må lensmannen vel hava han for meg,» tok han Lars Lunde fram-i. «Ein halv dalar! Tredje og siste gongen, ein halv dalar! — No slår eg!» — «Ja, slaa du!» sa han far.

Og lensmannen lyfte den litle hamaren sin. — Eg sprang åt døra; og med det same eg fór over dørstokken, fekk eg det gnelle kvasse ljodet av hamarslaget etter meg. Dermed 116tok eg spranget åt høyløda, kasta meg ned, reiv og sleit i høyet, gret og skreik og gav vondt frå meg, so eg mest vart fælen for meg sjølv. Eg var sinna so det kokte i meg, sinna på alle, på lensmannen, på han far òg — ja, eg tykte endå Vaarherre med gjerne kunne ha vore meg noko til hjelp, han som hadde so godt for det.

Då lét duren av ei kjerra nede på vegen. Eg kika ut gjennom eit navarshòl, — og der køyrde lensmannen, med hunden slunkande bak-etter kjerra, bunden med eit tog til den eine stolfjøri. — At han då ikkje, so sterk som han var, reiv seg laus og beit og sleit dei sund alle i hop!

Men det varde ikkje lenger enn godt og vel natta over, so hadde eg han hjå meg att. Eg stod endå attom stabburet og lødde staur om morgonen, då eg med eitt fekk sjå han koma langbyksande hit-etter Storaakren.

Aa du, for fagnad det vart! Eg trudde hunden skulle verta galen av berre gleda, og sjølv var eg so fegen eg både hoppa og dansa med han. So truga eg han til å leggja seg, medan eg stilte meg inn på stabburet og stakk under trøyra den tjukkaste og feitaste rullepylsa eg fann.

Men då var det han far gjekk fram-om, just som eg steig ut att.

«Kva har du der inne å gjera?»

«Aa, eg — eg skulle berre inn — etter ein spikar,» stama eg, — då eg med det same hugsa på at spikaren stod der inne.

«Det er vel den spikaren eg ser der under trøya di då, kan henda?»

Eg såg ned-etter meg — aa! der stakk den fille rullepylsa fram nedanfor trøyekanten! Eg vart so redd med det same at eg slepte henne, so ho rulla ned-etter staburstroppi og vart liggjande framfor føtene på han far.

«Kvar skulle du so slaa den spikaren inn?» spurde han langt. Eg slapp for å svara, med di han Hall nettopp då kom stingande fram-om nòvi.

117«Hå hå! eg kunne mest tenkja det!» tok han far i, treiv ein stein og grytte etter hunden, so han ylande og hinkrande la i laup opp-etter bakkane. Og so vart eg gripen i luggen og leidd bort i vedhuset, der eg fekk slik stryk at eg var sår og striput av det i fleire dagar etter. — Og so fekk eg, då eg endeleg vart slept, noko attåt, som sveid mykje lenger enn all julinga, og det var desse orda av han far: «Lat meg no berre møta deg på tjuveveg oftare!» Frå lensmannen fekk me sidan høyra at hunden hadde fylgt viljugt med heim, der det var meininga å halda han som bandhund ute i tunet. Men morgonen etter hadde han slege seg reint vill, rive og slite i bandet, til han kom laus, og borte var han. — Kvar han no heldt til, var vandt å vita. Eg var to gonger opp-etter og leita, men gjorde korkje såg eller høyrde til han.

3. Eit udyr.

Me buførde heim frå stølen ved denne tida, og buskapen var slept i heimemarka. Og no bar det so til, at hunden, som det leid, meir og meir gjekk meg utor tankar for ein annan firføting — eit vêrelamb, som eg våren fyreaat hadde fenge av gudmor mi, ho gamle Ingebjørg Seim. Det hadde endå mist mor si, vesle krèket, då eg fekk det, og eg ol det frametter, til det vart slept åt fjellet.

Det var svært som vesle votten hadde kòme seg om sumaren. Var han ikkje vorten slik ein lubb at det var reint morosamt å sjå. Og tvo små nubbar til horn hadde han fenge seg oppe i skòlten, der det berre hadde vore som to erter å kjenna om våren. Og so kjælen og kynd som han var då! Det varde ikkje mange dagane før kjennskapen vår var den gamle gode. Berre han såg meg, kom han kinkande, dilla med vesle spælen og kravde etter einkvar godbiten.

Det lét so, det var nok alt anna enn trygt for udyr oppe i marka den hausten. Frå grannegrenda fekk me 118soleis høyra dei hadde funne to lam og ei vaksi geit sund-rivne og halvt opp-etne seinste vika. Eg vart illehuga for lam-ungen min, straks eg fekk vita detta, so mykje meir som han hadde for vane, so som alelamb gjerne plar gjera, å halda seg for seg sjølv, noko ute frå dòtten; eg lova meg på, at dagen etter skulle han verta innsett.

Og eg hadde ikkje óttast for inkje-noko. For endå same kvelden, fram imot myrkningi, kom saueflokken setjande heim, i slik ei vitlaus rædsla som han skulle vera skremd av bamsen sjølv. Men vesle vêren min var ikkje med.

Eg gjekk med bìvrande hjarta og leita dòtten over tredje gongen, då han Ola, lausekaren vår, som hadde vore oppe i marka og hògge famneved om dagen, kom kluftande ned-etter, med augo i hårgarden.

«Jau,» skreik han, «no har eg då endeleg fenge syn for kva udyr det er. Er det ikkje dette hundebeistet etter engelskmannen kanskje!» — «Han Hall? — Det er då ikkje råd!»

«Ja ja, gakk berre opp under Kviteberg du, far min, so fær du sjå. Vil du finna lambet ditt, so ligg det der, so daudt det verta kan, og so sund-rive at det er grøtelegt. Det var ikkje meir so han ville rømme for øksa, trollet, der han stod over det og grein mot meg, då eg kom springande til.» — «Det ubeistet! Aa det ubeistet! — Aa lambet mitt! det einaste lambet mitt!»

«Jau, der fekk du takk for umakan du Per òg no!» flirte han Salamon.

— Eg var ikkje lenge om å få på meg helgeplagga mine om morgonen, då eg vart pålagd å gå til lensmannen og beda han koma og gjera ei greida med hunden sin. Men det trèga meg harmeleg å sjå, kor skalkut han far kneip lèparne i hop, då han såg kor annsamt eg hadde det med å koma av garde. — Nei, aa nei, for ein tull, for ein tull eg hadde vore!

119Lensmannen stegla og smellte so det berre gneista om han, då eg hadde bòre bòdi fram; for det ville, kor som var, verta hans sak å bøta skaden.

Tidleg andre dagen kom han køyrande; og han og han Salamon og tre andre karar, med kvar si rifla på òksli og fire hundar i fylgje, tok til skogs.

Utpå kvelden kom dei heim att til Kvaale. Dei kunne seie ifrå at hundane seint om-sider hadde fenge tèven av røvaren øvst oppe i Lundeleinerne og jaga han fram. Men han Frigard hans Ola Teigen, som våga seg for langt innpå, vart liggjande att med oppriven mage. Sidan hadde han Hall — såra, som dei trudde, av eikor av dei fem kulorne dei sende han — teke laupet inn mellom ville fjella, bort-etter Sogneleidi, og det gjorde både varde og drog ut, før dei andre hundane kom tilbake att.

Ja ja, han hadde ikkje fortént det betre heller! — Men var det ikkje endå so eg ikkje var god for lata vera aa hava vondt av han, tjonet!

Sidan om hausten var det ikkje merkande til anna enn at krøtera fekk ganga i god fred for udyr. Og hunden vart korkje høyrd eller spùrd til, so vissa låg han longo daud einkvar staden oppe mellom knausane.

4. I smidja.

Det var mykje til fint mildt haustvêr me fekk det året. Ikkje berre geitene berga seg sjølve ute til fram imot jol, men sauene med, når dei fekk litevetta attåt morgon og kveld. — Ho gamle Sigrid Krokelid sa ho ikkje slik haust kunne minnast, sidan den gongen han Hans braut beinet sitt i Lønskleivi, og det var to år før han Sjur son deira kom til. Men han Sjur var no innpå dei tvo tjug, ikkje rettare ho hugsa. — So endeleg ein dag, på lag tre veker fyre jol, fekk me tjukt snøvêr, og om morgonen var det strjukande skiføre. Den som var glad, var eg. Skiene 120mine hekk alt longo med sine nye fotband ferdige på nabben sin attom smidje-ramen. Eg hadde aldri før fenge bisken i meg, før eg vassa i veg opp etter dei, — for smidja heime ligg, som skikken gjerne er, eit stykke frå dei andre husa, for eldsfaaren. Eg hadde alt fenge føtene i banda, og skulle til sleppa laust ned-etter, då eg fekk høyra noko liksom gnistra og jamra seg borte i ein bordhaug der låg. Eg vart undren over detta, steig av og gjekk bort-åt og ville sjå kva det no kunne vera. — U! som eg kvakk med det same! Men var det råd? — Jau, det kunne ikkje anna vera, det måtte vera han Hall som låg der. Men nei, aa nei, som han såg ut! Han kunne ikkje ein gong segjast vera skinn og bein. At beina var der, det var vandelaust å sjå; det var ikkje so at kjøtet var til hinders. Men skinnet, det var skurve i skurve og sår i sår over heile hans kropp, slikt eg ofte hadde sett det på sauer som hadde gjenge for lenge ute og fròse og svòlte haustdags. Men i same blinken var alt eg hadde mot han gløymt, som det aldri skulle ha vore. Han var atter berre den ulukkelege venen min, som eg var reidug til å taka meg av, alt det eg evla. Eg passa på, som eg ingen såg ute i tunet, å få han inn i smidja; men han var so ut-arma, so det var ikkje meir so han vann krèka seg etter meg. Over ein aas hekk det ein gamal skinnfell, — den breidde eg under smidjebenken og lét han leggja seg på.

Og so — ja eg var ikkje god til anna, endå hjarta hamra stygt i bringa mi — på stabburet att etter ei rullepylsa. Og eg slapp frå det denne gongen. Etterpå stilte eg meg jamvel inn i fjøset og mjølka full ei stor svineblåsa, som eg sidan tømde i ein tre-sko oppe i smidja.

Han Passupp kom rennande opp-etter utpå dagen, gøydde og brukte kjeft, alt det han orka; men jamenn fekk han skyts ned att, so han ikkje baud på det meir.

«Nei, kva er det då du Per har det so annsamt med oppe i smidja i dag?» spurde han far.

121

Jau, — det var då ein kjelke eg skulle gjera meg. Og so hamra eg inn-imellom laust på både det eine og andre der oppe, so dei skulle tru det var arbeid eg hadde fyre meg. Eg torde ikkje tenkja på korleis dette ville enda.

122Men det gjekk no den dagen til endes. Morgonen etter, då eg atter med ein fleskebite i lùmma steig inn i smidja, fann eg hunden i god ro på same staden. Nei, so glad han vart, då han fekk sjå meg, små-kvein og vifta med róva, og so blidt som han såg på meg med dei vene brune augo sine, som no heldt på få liv og eld att; det var merkande han alt hadde kòme seg mykje.

Jamvel den dagen fram-etter berga me oss. Det tok alt til å dimmast av kvelden so smått, og eg sat nett-opp nede i stòva og fekk meg nónsmaten min. Men då vart det at ho Olina, budeigja vår, kom farande hòvudstup inn og skreik at det sat ein trollkatt oppe i smidja. Det var som eg hadde fenge ei kald vatsbytta over meg med det same.

«Aa tøv!» meinte han far.

«Aa jau, jau!» tuta ho, — det var so sant, so sant som ho stod der. Ho skulle opp i smidja etter is-øksa, og sat han so ikkje der under smidjebenken og glodde på henne med to augo so store som talikar, so ville ho ynskja ho ikkje kom livande av flekken!

«Ja so!» sa han far tùrt og gjekk mot døra. Fram fór eg ifrå bordet, framom han ute i gangen, og so opp og smellte halv-opne smidjedøri i. — «Du kjem ikkje inn! Du kjem ikkje inn!» skreik eg han i mote. «Er du galen, gut!» sa han, treiv meg i armen, kasta meg til sida og gjekk på.

Men aldri før fekk han dørglytten opp, før hunden innanfyre sette i med ei forfælande gøying og kom dundrande mot døra, just som han far snøgga seg aa slaa henne i att. — «Men for all ulukka! det er då vel aldri . . .!» — «Jau. jau!» skreik eg, «det er han Hall! Men du må ikkje gjera han noko, — kjære far, du må ikkje!» — «Salamon!» ropte han; «Salamon!» — «Ja,» svara han Salamon nede i stalldøra. «Har du byrsa di ladd?» — «Jau!» — «So kom med henne då, og det på fljugande flekken!»

Og so kom han Salamon byksande, med rifla si i handa. — «Kva er tids?» — «Aa, gakk berre opp og tak luka frå 123smidjegluggen, so fær du sjå,» sa han far. «Ja du kan berre prøva!» skreik eg, «du kan berre prøva, tòrer du! Eg skal skamslå deg! eg skal . . .!»

«Aa, ditt narr!» tok han far fram-i, greip meg og meinheldt meg, då eg alt var på spranget med ein diger staurende i lufta, medan han Salamon steig opp, tok luka ifrå og kika inn. — «Hå hå!» ropte han, «er det du, din rakkar! Ja bi no!» — So inn med byrsa, og so small det.

Då dei lét opp døra, låg han Hall daud på golvet innanfyre. Eg kasta meg ned over han, reint ifrå meg. Eg gret, stridgrét, so eg plent heldt på missa anden.

Han Salamon stod attved og flirte og log. Men han far kom bort og lyfte meg — slett ikkje hardt — opp etter trøyekragen. — «Bed Gud bevare deg, og bruk vitet ditt!» sa han, mykje mildare enn han var van, liksom halvt både undren og òttefull; «for du veit då det, barn, det er berre ein hund!»

Per Sivle.