43

Naar ein kjem ridande, er det inkje altid so greidt at skilja ein islandsk gard; for han ser mest ut som ein grøn haug. Kjem ein nærare, so ser ein fyrst ein grøn torv-gard kring tunet, og innanfyre ligg daa husi paa rad. Dei er ofta mange og er samanbundne soleids, at det er ein vegg til tvau hus. Veggjerne er av torv elder stein og torv og forsett breide og digre. Inne i veggjerne er det ofta gravet hol til hundarne paa garden. Brjostet paa huset er daa av bord, men altid smalt; taki er torvtak. Naar du so skal stiga inn, so agta skallen, at du inkje slær deg i dyri; for so laagt er det paa Island. Eg heve soleids dunkat skallen min mot dyrer, veggjer og tak paa Island, at det er eit reint under, eg slapp livande heim. Naar du heve bukkat deg innunder dyri, lyt du fyrst trivla deg fram gjenom ein lang, myrk gang med torvveggjer paa baade sidor. Du glytter liksom inn i hol og smette her og kvar; men du gjeng framum deim og stemner beint paa. Inst i gangen er det som oftaste ei liti tropp, du stig upp, og du er i «badstova.» Her er det, heile huslyden samlar seg. Badstova er lang og smal og reint mett med sengjer. Sengjerne er fastgjorde til veggjen paa baade langsidor, so det er leivt atter ein smal gang millom deim. Paa eine bredsida er daa eit litet glas, og under det stend eit litet bord, somyket ein kann setja maten fraa seg paa. Naar dei skal eta, sit kvar paa si seng med matkoppen i fanget. Heile badstova er bordklædd. Dei, som daa hava raad til det, hava ataat ei «stova» fyre gjester. Det er daa eit litet fyrkantat rum med ei seng, eit bord, krakkar og nokre kistor. Omn hava dei sjeldan elder aldri paa dei islendske gardarne; for dei hava litet til at brenna i omnen. Er det for kaldt, sitja dei i sengjom og arbeida, binna og kara, medan ein les høgt av dei gamle sagabøker. Til at koka med bruka dei torv; men sume tider lyt dei og lata seg nøgja med saudetad, 44som sauderne hava ihoptrokkat i fjoset, og som dei daa um sumaren skjera upp i remsor og turka. Utmed havet bruka dei og at brenna fiskerusk og beini af stormfuglar og andre sjofuglar; bringa skjera dei av og salta ned. I smidja bruka dei mest steinkol.

Kjøket ser inkje myket trivelegt ut. Det er daa eit torvhus paa skap som ei gomol røykstova. Eldstaden er berre nokre steinar lagde paa kvarandre, somyket gryta kann standa paa deim. Røyken sviv daa ut i romet, der han sjølv vil, og so hava dei stunget ei 4—5 smaa hol i taket, at han kann faa smetta ut. Eg undrar meg paa, at inkje alle islendske husmøder er surøygde. Dei andre hus er inkje myket umsnakkande. Det er daa stabbursrom, mjølkerom, rom til turrfisken, ulli, ambodi o. s. v. Korleids dei liva saa i daglegt lag, fekk eg inkje sjaa, daa gjesterne altid skulde hava nokot umframt, og eg inkje kom der med matmaali. Men eg veit det, at dei bruka litet med braud paa Island. Bakaromn hava dei inkje; dei steika braudet i grytor elder i oska. De sedvanlege braudet er tunne, flata kakor, som skulde vera harde; men av di det er slikt vaatt vedr og vasskalde hus, verd dei altid seige. Dei bruka myket turrfisk med smør paa istadenfyre braud. Smøret sitt bruka dei sjeldan at salta; det stend, til det verd surt, og daa kann det halde seg, korlenge det skal vera, utan at verda traatt. Orsaki til, at dei inkje salta smøret, er vel den, at saltet verd so dyrt, naar det skal klyvjast lange leider; og so skal det sure smøret vera drjugare og lette meltingi av all den turrfisken, dei hava i seg. Fatigfolk bruka ofta talg og tran fyre smør elder so feit, som er fløytt av sodet paa stormfuglarne. Eg fekk no aldri annat enn saltat smør paa Island. Elles er Island eit godt matland. Elvarne er fulle af laks og silung (aure); der er gode beite, so dei hava det feitaste og beste saudekjøt, ein kann sjaa. Dei bruka myket at røyka og so vindturka saudekjøtet. Detta kalle dei hangi-kjøt, og det smakar ovlege godt. Og so hava dei «skyr.» Det er daa skumad mjølk, som verd kokt og so stend og svalar seg, til ho er sopas lunki, som daa ho kom utor kui. So hava dei løype nedi, so det brest, og naar daa 45vallen heve samlet seg nokot, sila dei det af i en klut. Dei eta det daa med fløyte til og sukker paa, naar det skal vera fælt grumt. Det smakar paa lag som det, byfolk kalla «oplagt melk,» berre inkje so feitt. Skyr kunde ein faa paa alle gardar og prestgarder og til alle tider, og eg tykte no, det var forkunn mat. Alt dette er no bra nog. Men bøen elder tunet, som islendingen kallar det, vilde inkje ein norsk bonde vera nøgd med. Det var tuva paa tuva burtetter. Det skal hava seg soleids, at jordi er liksom føyrutt (porøs) av seg. Um vaaren i snjoløysingi samler daa vatnet seg paa dei laagaste stelli, og der sig jordi ihop. Aar etter aar sig det meir og meir ihop, til dess det verd som ei renna, og sidstpaa ser heile bøen ut som ei not med slike rennor. At sletta slik ei mark er eit mødefullt arbeid; for det gjeng inkje berre med at pløgja upp heila greida og saa i grasfræ. Eg talad med ein, som hadde freistad det; men endaa paa fjorde aaret var det inkje komet fast grastorv atter. Nei, dei maa fyrst skjera den gamle torva av, so sletta tuva med spaden og so leggja den gamle torva paa atter. Paa sume stelle saag eg, dei hadde byrjat med detta; men det gjekk smaat. Elles er det dei bønder, som meina: «dess meir tuvutte, dess meir gras;» men det vil nok syna seg, at dei forreikna seg i den tingen; inkje at nemna all den tid, som gjeng med, og alt det bry, det maa vera at slaa slikt eit tuvutt tun.

Ein av vaare framstigsmenner i jordbruket vilde rista paa hovudet og krossa seg, naar han saag dei islendska jorderne og heile stellet; for det er, som det var fyre aarhundrad sidan; men den tid skal vel koma og er visst nær, daa folket ogso i so maate vil rista svevnen or seg og manna seg upp. Det var gilde kyr, eg saag paa Island; men paa gardom hava dei fleira hestar enn kyr. Til ein gard paa 7 kyr høyrer det jamlegt 15 hestar. Elles er det no sauden, dei mest liva av. Honom heldt dei i store flokkar, ofta paa mange hundrad. Sauden gjeng no ute mest heile vetren, og paa dei fleste stelle gjerer hesten det og. Kjem det no forsett vedr med snjokave og storm, hender det ofta, at heile flokkar med fe tynest paa fjellom. Um vaaren kann ein daa finna deim stuvade paa kvarandre i snjodrivom. Eg spurde ein islending, 46um inkje mange hestar rauk med paa den maaten; men han svarad berre turt: «Aa, dei, som duger til at liva, dei liva.» Difyre ser ofta islendshestarne raggutte ut, som bjørnar. Dei, som kann hava rom og raad til det, stallfordra no lengste laget.

Ja soleids er det daglege stellet paa Island; eg trur inkje, mange av oss kunde trivast i det. Daa eg siglde innigjenom Kristianiafjorden i makalaust solskinsvedr og saag skogen og aakrarne og dei fine, hyggjelege trehus mellom treom, daa takkad eg min Gud, at eg var fødd i Norrig og inkje paa Island. Det vilde visst ganga mange som meg. —

Korleids skynad no islendingarne landsmaalet vaart? Dei, eg snakkad ved, sagde, dei hadde skynat det godt; men eg høyrde, det var andre, som inkje hadde skynat stort av det. Fyre deim, som kann baade dansk og islendsk, er det vandelaust at skyna landsmaalet; for det, dei inkje kann skyna av det eine maalet, kann dei skyna av det andre; men fyre dei andre gjeng det tungt. Eg saag berre, kor vandt eg hadde fyre at skyna islendingen, og eg hadde daa leset gamalnorsk og var kunnug i bygdemaali. No er det so, at ein altid kann koma lenger fram med landsmaalet end med dansk i dei bygder, der inkje dansk er kjend; men lika vel gjeng det tungt. Orsaki til det er mest den, at islendingarne uttala ordi paa ein annan maate, enn vaare bønder gjera. Der, me segja «y», segja dei «i»; der, me segja «au», segja dei «øi»; der, me segja «æ», segja dei «ei» osv., og detta forviller reint. Det ord. som soleids verd skrivet likens, verd uttalad paa kvar sin maate. Hadde ein av vestlandsbønderne vaare voret paa Island i tri vikor, so trur eg, dei kunde tala kvar sit maal og greidt skyna kvarandre; for naar tvo islendingar rødde saman, var det nett som at høyra sogningar heima hjaa os.

Kr. Janson.

43

Naar ein kjem ridande, er det inkje altid so greitt at skilja ein islandsk gard; for han ser mest ut som ein grøn haug. Kjem ein nærare, so ser ein fyrst ein grøn torv-gard kring tunet, og innanfyre ligg då husa på rad. Dei er ofte mange og er samanbundne soleids, at det er ein vegg til to hus. Veggene er av torv eller stein og torv og forsett breie og digre. Inne i veggene er det ofte gravet hol til hundane på garden. Brjostet på huset er då av bord, men altid smalt; taki er torvtak. Naar du so skal stiga inn, so agta skallen, at du inkje slår deg i dyri; for so lågt er det på Island. Eg heve soleids dunka skallen min mot dyrer, veggjer og tak på Island, at det er eit reint under, eg slapp livande heim. Naar du heve bukka deg innunder dyri, lyt du fyrst trivla deg fram gjennom ein lang, myrk gang med torvveggjer på både sider. Du glytter liksom inn i hol og smette her og kvar; men du gjeng framom dei og stemner beint på. Inst i gangen er det som oftast ei lita tropp, du stig opp, og du er i «badstova.» Her er det, heile huslyden samlar seg. Badstova er lang og smal og reint mett med sengjer. Sengene er fastgjorde til veggjen på både langsider, so det er leivt atter ein smal gang mellom dei. På eine bredsida er då eit lite glas, og under det står eit lite bord, somyket ein kan setja maten frå seg på. Naar dei skal eta, sit kvar på si seng med matkoppen i fanget. Heile badstova er bordkledd. Dei, som då hava råd til det, hava ataat ei «stova» fyre gjester. Det er då eit lite fyrkantat rom med ei seng, eit bord, krakkar og nokre kister. Omn hava dei sjeldan eller aldri på dei islandske gardane; for dei hava lite til at brenne i omnen. Er det for kaldt, sitja dei i sengjom og arbeida, binna og kara, medan ein les høgt av dei gamle sagabøker. Til at koka med bruka dei torv; men somme tider lyt dei og lata seg nøgja med saudetad, 44som sauane hava ihoptrokkat i fjøset, og som dei då om sumaren skjera opp i remser og turka. Utmed havet bruka dei og at brenne fiskerusk og beina af stormfuglar og andre sjøfuglar; bringa skjera dei av og salta ned. I smidja bruka dei mest steinkol.

Kjøket ser inkje mykje trivelegt ut. Det er då eit torvhus på skap som ei gamal røykstova. Eldstaden er berre nokre steinar la på kvarandre, somyket gryta kan standa på dei. Røyken sviv då ut i rommet, der han sjølv vil, og so hava dei stunget ei 4—5 små hol i taket, at han kan få smetta ut. Eg undrar meg på, at inkje alle islandske husmøder er surøygde. Dei andre hus er inkje mykje umsnakkande. Det er då stabbursrom, mjølkerom, rom til turrfisken, ulla, amboda o. s. v. Korleis dei liva så i dagleg lag, fekk eg inkje sjå, då gjestene altid skulle hava noko umframt, og eg inkje kom der med matmåla. Men eg veit det, at dei bruka lite med brød på Island. Bakaromn hava dei inkje; dei steika brødet i gryter eller i oska. De sedvanlege brødet er tunne, flata kaker, som skulle vera harde; men av di det er slikt vått vedr og vasskalde hus, verd dei altid seige. Dei bruka mykje turrfisk med smør på istadenfyre brød. Smøret sitt bruka dei sjeldan at salta; det står, til det verd surt, og då kan det halde seg, korlenge det skal vera, utan at verda trått. Orsaki til, at dei inkje salta smøret, er vel den, at saltet verd so dyrt, når det skal klyvjast lange leider; og so skal det sure smøret vera drjugare og lette meltinga av all den turrfisken, dei hava i seg. Fattigfolk bruka ofte talg og tran fyre smør eller so feit, som er fløytt av sodet på stormfuglane. Eg fekk no aldri anna enn salta smør på Island. Elles er Island eit godt matland. Elvane er fulle af laks og silung (aure); der er gode beite, so dei hava det feitaste og beste sauekjøt, ein kan sjå. Dei bruka mykje at røyka og so vindturka sauekjøtet. Detta kalle dei hangi-kjøt, og det smakar ovlege godt. Og so hava dei «skyr.» Det er då skuma mjølk, som verd kokt og so står og svalar seg, til ho er sopas lunki, som då ho kom utor kua. So hava dei løype nedi, so det brest, og når då 45vallen heve samlet seg noko, sila dei det af i en klut. Dei eta det då med fløyte til og sukker på, når det skal vera fælt grumt. Det smakar på lag som det, byfolk kalla «oplagt melk,» berre inkje so feitt. Skyr kunne ein få på alle gardar og prestgarder og til alle tider, og eg tykte no, det var forkunn mat. Alt dette er no bra nok. Men bøen eller tunet, som islendingen kallar det, ville inkje ein norsk bonde vera nøgd med. Det var tuva på tuva bortetter. Det skal hava seg soleids, at jorda er liksom føyrutt (porøs) av seg. Om våren i snøløysinga samler då vatnet seg på dei lågaste stelli, og der sig jorda i hop. År etter år sig det meir og meir i hop, til dess det verd som ei renna, og sidstpaa ser heile bøen ut som ei not med slike rennor. At sletta slik ei mark er eit mødefullt arbeid; for det gjeng inkje berre med at pløgja opp heila greida og så i grasfrø. Eg tala med ein, som hadde freista det; men endå på fjerde året var det inkje kome fast grastorv atter. Nei, dei må fyrst skjera den gamle torva av, so sletta tuva med spaden og so leggja den gamle torva på atter. På somme stelle såg eg, dei hadde byrja med detta; men det gjekk smått. Elles er det dei bønder, som meina: «dess meir tuvutte, dess meir gras;» men det vil nok syna seg, at dei forreikna seg i den tingen; inkje at nemna all den tid, som gjeng med, og alt det bry, det må vera at slaa slikt eit tuvutt tun.

Ein av vaare framstigsmenner i jordbruket ville rista på hovudet og krossa seg, når han såg dei islendska jordene og heile stellet; for det er, som det var fyre aarhundrad sidan; men den tid skal vel koma og er visst nær, då folket også i so måte vil rista svevnen or seg og manna seg opp. Det var gilde kyr, eg såg på Island; men på gardom hava dei fleira hestar enn kyr. Til ein gard på 7 kyr høyrer det jamlegt 15 hestar. Elles er det no sauden, dei mest liva av. Han heldt dei i store flokkar, ofte på mange hundre. Sauden gjeng no ute mest heile vinteren, og på dei fleste stelle gjer hesten det og. Kjem det no forsett vedr med snøkave og storm, hender det ofte, at heile flokkar med fe tynest på fjellom. Om våren kan ein då finna dei stuva på kvarandre i snjodrivom. Eg spurde ein islending, 46om inkje mange hestar rauk med på den måten; men han svara berre turt: «Aa, dei, som duger til at leve, dei liva.» Difor ser ofte islendshestarne raggutte ut, som bjørnar. Dei, som kan hava rom og råd til det, stallfordra no lengste laget.

Ja soleids er det daglege stellet på Island; eg trur inkje, mange av oss kunne trivast i det. Då eg siglde innigjenom Kristianiafjorden i makalaust solskinsvedr og såg skogen og åkrane og dei fine, hyggjelege trehus mellom treom, då takka eg min Gud, at eg var fødd i Norrig og inkje på Island. Det ville visst ganga mange som meg. —

Korleis skynad no islendingane landsmålet vårt? Dei, eg snakka ved, sa, dei hadde skynat det godt; men eg høyrde, det var andre, som inkje hadde skynat stort av det. Fyre dei, som kan både dansk og islendsk, er det vandelaust at skjøne landsmålet; for det, dei inkje kan skyna av det eine målet, kan dei skyna av det andre; men fyre dei andre gjeng det tungt. Eg såg berre, kor vandt eg hadde fyre at skjøne islendingen, og eg hadde då lese gamalnorsk og var kunnig i bygdemåla. No er det so, at ein altid kan koma lenger fram med landsmålet end med dansk i dei bygder, der inkje dansk er kjend; men lika vel gjeng det tungt. Orsaki til det er mest den, at islendingane uttala orda på ein annan måte, enn vaare bønder gjera. Der, me segja «y», segja dei «i»; der, me segja «au», segja dei «øi»; der, me segja «æ», segja dei «ei» osv., og detta forviller reint. Det ord. som soleids verd skrive likens, verd uttala på kvar sin måte. Hadde ein av vestlandsbøndene vaare vore på Island i tre veker, so trur eg, dei kunne tala kvar sit mål og greitt skyna kvarandre; for når to islendingar rødde saman, var det nett som at høyre sogningar heima hjå os.

Kr. Janson.