70

(1866).

Her paa ei austlendsk bygd var i dette mannaminne ein mann, som het Olaf Berge. Han var fjorde sonen paa ein liten gard, so han hadde ikki arven aa taka til, og derfor sagde han, daa han var so framimot vaksen: »her er ingenting aa vera etter for meg her heime; eg lyt til byen og sjaa, um det ikki skulde vera større utveg der«.

So foor han til byen daa; men han var endaa uviss um det, han skulde taka seg til; lærdom var han ikki lagad for, endaa han hadde lett for aa lesa; men han var hendig, so han hadde lært aa gjera alt det, som høyrer til ein gard, sosom aa snidkra og smida og sauma baade med naal og bust. Han hadde jamvel gjort ei stoguklokke, som vel ikki var fin og heller ikki fullgod, men som endaa gjekk utruleg godt. Handelen hadde han og hug til, og det største næmet hans laag kanskje nettupp der; for um det var berre ein kniv han kaupte og selde og bytte, so skulde han alltid tena ein skilling paa den. Han hadde derfor alt lagt seg upp ikring eit kuverd, so han var ikki so stor fanten endaa, naar han kom til byen.

Men han likade ikki handelen heller so i det smaae; 71og det var langt fram til aa faa somange pengar under hand, at han kunde handla større. Han gjekk derfor inn i garvarlære og handlade berre med eit og annat smaatt attaat.

Men han likade ikki garving heller, og so gjekk han inn i urmakarlære og var der eit aars tid. Han tok seg so vel fram der, at meistaren sagde til honom ein dag: »naar du hever stadet ut læra di, so kann der verda mykit til mann av deg; men du maa ikki halda paa med denne klokkeplanen din. Haldt deg til den javne praktiske gjerning og drøym ikki um aa faa slikei sangklokke istand. Den er ikki til nokonting, og umaken løner seg aldri«.

So vardt han skriven ut til soldat; og daa han var leid, for han fekk høyra ille for klokkeplanen sin, so vilde han ikki ganga inn i borgarkorpset, men vervde seg. »Det gjelder inkje uprøvat«, sagde han, »og eg fær vel tid aa læra nokot og finna ut det, eg er best lagad for«.

Ja denne sangklokka. Det var ei stoguklokke, som spilade ein slaatt etter slaget, han hadde høyrt der upp i si bygd, daa han var mindre. Og dette gav honom inn den tanken aa gjera ei, som kunde spila ein vise- eller salmetone. »Kvert aar eg er heimatter, høyrer eg paa denne klokka«, sagde han, »og det er liksom klokkemakarens aand eg skulde høyra. Han hev liksom lagt den etter seg i spilverket sit; mi skal tona atter i ein betre song«. »Det er synd om deg, som er slikein flink gut, at du skal fara etter slike grillur«, var svaret han fekk av den gamle meistaren sin, som han sagde dette til. Han hadde lov til aa koma dit paa verkstaden og sjaa etter og læra meir, naar han hadde tid.

Daa han hadde tent ut, foor han heimatter um vaaren, og var der paa garden hjaa broderen sin i slaatten um sumaren. Der vardt han kjend med grannedotteri Anne, som berre var ei smaagjente, daa han fyrst foor heimantil. Hennar fader var daud, so ho hadde fengit fadersarven sin. Den var heile tri hundrad daler, so det var mykit til gjente der i bygdi; og ho var fin og so klok, at ho kunde alt det, som høyrde ei gild gjente til. »Eg hever sjølv lagt 72meg upp inn paa tusund daler«, sagde Olaf med seg sjølv, »og fekk eg hena, so kunde me kaupa ein liten gard. Det er so vaalundt i byen og, og eg er ikki so frisk og sterk, naar eg er der«.

Ja, han sveiv daa etter Anne, og ho skynade snart tanken hans, og meinte at Olaf kunde vera likso god som nokon annan. Det gjekk som av seg sjølv dette, alt til det var avgjort altsaman.

Dei gifte seg daa, og det gjekk godt nokre aar frametter. Det var gode aar, og der var meir timber i skogen, en han trudde, og han ytte av garden meir, en folk vaaro vane til det der i bygdi. Anne var lykkeleg til aa ala upp buskap, og han hestar. Og naar han bytte hestar, so gjorde han det for det meste so godt, at han hadde den fjorde gilde hesten for ingenting, naar han hadde bytt tri gonger. Naar mannen siter med ein stor gard, og ikki tarv sjaa for mykit paa fodret, so kann det endaa vera ein ærleg handel, og det var ingen som kunde segja annat, en at Olaf var ein greid kar.

Daa han no hadde greidt det verste for seg og saag, at han naadde fram, so tok han til aa tenkja paa klokka si atter. Han tok og til aa lesa meir, og alt dette gjorde, at han ikki dreiv garden som fyrr, men tidt gjekk i tankar. So kunde han sitja heile dagar med eit klokkemønster, han sat og gjorde seg upp. So tok han det sundt og so sette det ihop atter og stelte med spilverket. »Gud betre meg for deg, Olaf«, sagde Anne tidt, »du er ikki som i gamle dagar, og du ser det gjeng tilatters med oss kver dag«. »Vent no«, sagde Olaf, »so skal du faa sjaa, at eg gjerer nokot, som eg baade kann gilda meg av og tena pengar med. Denne tanken stend for meg; eg kann ikki faa honom ifraa meg, fyrr alt er gjort«.

Men ingenting vardt gjort. Han reiste til byen med mønstret sitt, og kostade pengar ut paa mange maatar, og Anne gnaalar og sutrar, og Olaf gretnar og leidnar. »Der er ingen stor tanke i deg, kjering«, sagde han ein dag. »Aa nei, kven kann venta slikt af kvendfolk«. — »Er slikt 73store tankar«, meinte Anne, »so er me kvendfolk kloke, som ingre hava«.

Og slikt tok det eine ordet det andre, som tidt kann henda millom dei beste parfolk. Men so var det ein kveld, Anne kom upp paa loftet til ’n Olaf, der han sat og stelte med spilverket sit, og ho spende etter det med den eine foten. »Er du vitlaus, kjering!« kvad Olaf i, »rører du det, so veit du ikki, kvat eg kann gjera. Eg varar deg, og du veit, eg er ikki aa fjasa med, naar eg rett verdt aalvor. Høyrer du, kjering! Det maa hava vorit du, som sette det i ulag her ein dagen, daa det vardt skuldat paa smaaungarne«.

So reid dette av for den gongen; men det vardt kaldare og kaldare millom deim. Olaf var ikki den, som trættade »med born og kvendfolk«, men han kunde gjeva eit og annat vrangt ord ifraa seg, naar Anne, stakkar, mulde og mol; for det er ikki so godt aa vera kone heller, naar mannen slikt slær seg paa underlege ting, og det gjeng attende med huset. Og det verste var, at ho tok til aa fæla for vitet hans. »Gud betre meg for oss«, tutrar ho ein dag for seg sjølv, daa han var ut i skogen, »um eg no brende mønstret hans upp, so kanskje han kom ut or alle desse tankar, naar det reint kom burt for honom. Han er strid; det han vil, det vil han, og han kunde gjera det verste baade mot meg og seg sjølv. Men nokot maa eg finna paa«. Og dermed tok ho spilverket og heiv det lukt paa elden.

Um kvelden kom Olaf heimatter, og daa han spurde etter spilet, som han ingenstad kunde finna, svarade Vesl’olaf: »fa’r! mo’r brende det upp i dag«. Olaf vardt kvit som krit; og daa han fekk mælet for seg, sagde han: »ja no Anne, no er det ute millom os; eg toler ikki aa sjaa deg for augo mine etter denne dag. Ut, ut or huset med deg; og vil du ikki ganga, so hentar eg lensmannen og kastar deg ut. Det verdt vel bygdesladder, men det fær vera det sama. Vil du taka med deg den minste gjentungen, so gjer det. Du veit eg lyt syrgja for deg 74og alle; eg veit mi plikt. Gakk til han storbonden, Svein Sandbu! han vil kunna gjeva deg raad no likso vel som daa han eggjade deg upp mot arbeidet mitt ved aa læ aat det. Gakk til kven du vil, men kom ikki til meg! kann ikki du koma ut i kveld, so kann eg! men i morgon tidleg, naar eg kjem atter, stryker du«. Og dermed gjekk han.

Olaf stod fast, og alt det Anne gret og let, so var det som aa tala til steinen; og naar Anne kom inn, so rømde han ut, og ut fraa huset laut ho. »Det er fælt aa sjaa seg nøydd til aa gjera slikt«, sagde han, »men det er raadlaust med det. Ho kunde likso gjerne hava tekit livet mitt«.

Daa han no hadde fengit skipat til huset atter, og stelt det paa beste maaten med hena og borni — for han var snild og godhjartad —, so tok han paa etter minnet aa gjera mønstret sitt uppatter, og han gjorde det nye betre en det gamle. Han fann knipet med tanken sin, og til byen foor han, og synte det fram, og den gamle meistaren hans sagde: »ja, ja, dette er godt og vel, og det kann vera ein forvitenskap, men der er ingen nytte med det«. Det var likevel nok for ’n Olaf. Det var ikki meir han vilde. Og han fekk seg ein verkstad der heime paa garden og tvo tri læregutar, og desse songklokkurne, som sidan vardt kallade Bergsklokkurne, likade folk so godt, at han fekk god avsetning paa deim, og tente upp atter sine gamle tap. Og dermed tilgav han Anne og. »Hadde ikki ho brent upp det gamle mønstret«, sagde han, »so kanskje eg aldri hadde utfunnit det rette knipetaket med det. Det er fyrst naar det leitar paa, me finna det beste«.

70

(1866).

Her på ei austlendsk bygd var i dette mannaminne ein mann, som het Olaf Berge. Han var fjerde sonen på ein liten gard, so han hadde ikkje arven å taka til, og derfor sa han, då han var so framimot vaksen: »her er ingenting å vera etter for meg her heime; eg lyt til byen og sjå, om det ikkje skulle vera større utveg der«.

So foor han til byen då; men han var endå uviss om det, han skulle taka seg til; lærdom var han ikkje laga for, endå han hadde lett for å lesa; men han var hendig, so han hadde lært å gjera alt det, som høyrer til ein gard, sosom aa snidkra og smida og sauma både med nål og bust. Han hadde jamvel gjort ei stoguklokke, som vel ikkje var fin og heller ikkje fullgod, men som endå gjekk utruleg godt. Handelen hadde han og hug til, og det største næmet hans låg kanskje nettopp der; for om det var berre ein kniv han kjøpte og selde og bytte, so skulle han alltid tena ein skilling på den. Han hadde derfor alt lagt seg opp ikring eit kuverd, so han var ikkje so stor fanten endå, når han kom til byen.

Men han likte ikkje handelen heller so i det småe; 71og det var langt fram til å få somange pengar under hand, at han kunne handla større. Han gjekk derfor inn i garvarlære og handla berre med eit og anna smått attåt.

Men han likte ikkje garving heller, og so gjekk han inn i urmakarlære og var der eit aars tid. Han tok seg so vel fram der, at meistaren sa til han ein dag: »når du hever stadet ut læra di, so kan der verda mykje til mann av deg; men du må ikkje halda på med denne klokkeplanen din. Haldt deg til den javne praktiske gjerning og drøym ikkje om å få slikei sangklokke istand. Den er ikkje til nokonting, og umaken løner seg aldri«.

So vart han skriven ut til soldat; og då han var leid, for han fekk høyra ille for klokkeplanen sin, so ville han ikkje ganga inn i borgarkorpset, men vervde seg. »Det gjelder inkje uprøvat«, sa han, »og eg fær vel tid å læra noko og finna ut det, eg er best laga for«.

Ja denne sangklokka. Det var ei stoguklokke, som spela ein slått etter slaget, han hadde høyrt der opp i si bygd, då han var mindre. Og dette gav han inn den tanken å gjera ei, som kunne spila ein vise- eller salmetone. »Kvart år eg er heimatter, høyrer eg på denne klokka«, sa han, »og det er liksom klokkemakarens ånd eg skulle høyre. Han har liksom lagt den etter seg i spilverket sit; mi skal tona atter i ein betre song«. »Det er synd om deg, som er slikein flink gut, at du skal fara etter slike grillur«, var svaret han fekk av den gamle meistaren sin, som han sa dette til. Han hadde lov til å koma dit på verkstaden og sjå etter og læra meir, når han hadde tid.

Då han hadde tent ut, foor han heimatter om våren, og var der på garden hjå broderen sin i slåtten om sumaren. Der vart han kjend med grannedottera Anne, som berre var ei smaagjente, då han fyrst foor heimantil. Hennar fader var daud, so ho hadde fått fadersarven sin. Den var heile tre hundre daler, so det var mykje til gjente der i bygda; og ho var fin og so klok, at ho kunne alt det, som høyrde ei gild gjente til. »Eg hever sjølv lagt 72meg opp inn på tusen daler«, sa Olaf med seg sjølv, »og fekk eg hena, so kunne me kaupa ein liten gard. Det er so vaalundt i byen og, og eg er ikkje so frisk og sterk, når eg er der«.

Ja, han sveiv då etter Anne, og ho skynade snart tanken hans, og meinte at Olaf kunne vera likso god som nokon annan. Det gjekk som av seg sjølv dette, alt til det var avgjort alt saman.

Dei gifte seg då, og det gjekk godt nokre år frametter. Det var gode år, og der var meir tømmer i skogen, en han trudde, og han ytte av garden meir, en folk var vane til det der i bygda. Anne var lykkeleg til å ala opp buskap, og han hestar. Og når han bytte hestar, so gjorde han det for det meste so godt, at han hadde den fjerde gilde hesten for ingenting, når han hadde bytt tre gonger. Naar mannen siter med ein stor gard, og ikkje tarv sjå for mykje på fodret, so kan det endå vera ein ærleg handel, og det var ingen som kunne seie anna, en at Olaf var ein greid kar.

Då han no hadde greidt det verste for seg og såg, at han nådde fram, so tok han til å tenkja på klokka si atter. Han tok og til å lesa meir, og alt dette gjorde, at han ikkje dreiv garden som før, men titt gjekk i tankar. So kunne han sitja heile dagar med eit klokkemønster, han sat og gjorde seg opp. So tok han det sundt og so sette det i hop atter og stelte med spilverket. »Gud betre meg for deg, Olaf«, sa Anne titt, »du er ikkje som i gamle dagar, og du ser det gjeng tilatters med oss kvar dag«. »Vent no«, sa Olaf, »so skal du få sjå, at eg gjer noko, som eg både kan gilda meg av og tena pengar med. Denne tanken står for meg; eg kan ikkje få han ifrå meg, før alt er gjort«.

Men ingenting vart gjort. Han reiste til byen med mønsteret sitt, og kosta pengar ut på mange måtar, og Anne gnålar og sutrar, og Olaf gretnar og leidnar. »Der er ingen stor tanke i deg, kjerring«, sa han ein dag. »Aa nei, kven kan venta slikt af kvendfolk«. — »Er slikt 73store tankar«, meinte Anne, »so er me kvendfolk kloke, som ingre hava«.

Og slikt tok det eine ordet det andre, som titt kan henda mellom dei beste parfolk. Men so var det ein kveld, Anne kom opp på loftet til ’n Olaf, der han sat og stelte med spilverket sit, og ho spende etter det med den eine foten. »Er du vitlaus, kjerring!« kvad Olaf i, »rører du det, so veit du ikkje, kvat eg kan gjera. Eg varar deg, og du veit, eg er ikkje å fjasa med, når eg rett verdt alvor. Høyrer du, kjerring! Det må hava vore du, som sette det i ulag her ein dagen, då det vart skuldat på småungane«.

So reid dette av for den gongen; men det vart kaldare og kaldare mellom dei. Olaf var ikkje den, som trættade »med born og kvendfolk«, men han kunne gje eit og anna vrangt ord ifrå seg, når Anne, stakkar, mulde og mol; for det er ikkje so godt å vera kone heller, når mannen slikt slår seg på underlege ting, og det gjeng attende med huset. Og det verste var, at ho tok til å fæla for vitet hans. »Gud betre meg for oss«, tutrar ho ein dag for seg sjølv, då han var ut i skogen, »om eg no brende mønsteret hans opp, so kanskje han kom ut or alle desse tankar, når det reint kom bort for han. Han er strid; det han vil, det vil han, og han kunne gjera det verste både mot meg og seg sjølv. Men noko må eg finna på«. Og dermed tok ho spilverket og heiv det lukt på elden.

Om kvelden kom Olaf heimatter, og då han spurde etter spilet, som han ingenstad kunne finna, svara Vesl’olaf: »fa’r! mo’r brende det opp i dag«. Olaf vart kvit som krit; og då han fekk mælet for seg, sa han: »ja no Anne, no er det ute mellom os; eg toler ikkje å sjå deg for augo mine etter denne dag. Ut, ut or huset med deg; og vil du ikkje ganga, so hentar eg lensmannen og kastar deg ut. Det verdt vel bygdesladder, men det fær vera det sama. Vil du taka med deg den minste gjentungen, so gjer det. Du veit eg lyt syrgja for deg 74og alle; eg veit mi plikt. Gakk til han storbonden, Svein Sandbu! han vil kunna gjeva deg råd no likso vel som då han eggja deg opp mot arbeidet mitt ved aa læ åt det. Gakk til kven du vil, men kom ikkje til meg! kan ikkje du koma ut i kveld, so kan eg! men i morgon tidleg, når eg kjem atter, stryker du«. Og dermed gjekk han.

Olaf stod fast, og alt det Anne gret og let, so var det som å tala til steinen; og når Anne kom inn, so rømde han ut, og ut frå huset laut ho. »Det er fælt å sjå seg nøydd til å gjera slikt«, sa han, »men det er rådlaust med det. Ho kunne likso gjerne hava tekit livet mitt«.

Då han no hadde fått skipat til huset atter, og stelt det på beste måten med hena og borna — for han var snill og godhjartad —, so tok han på etter minnet å gjera mønsteret sitt uppatter, og han gjorde det nye betre en det gamle. Han fann knipet med tanken sin, og til byen foor han, og synte det fram, og den gamle meistaren hans sa: »ja, ja, dette er godt og vel, og det kan vera ein forvitenskap, men der er ingen nytte med det«. Det var likevel nok for ’n Olaf. Det var ikkje meir han ville. Og han fekk seg ein verkstad der heime på garden og tvo tre læregutar, og desse songklokkurne, som sidan vart kalla Bergsklokkurne, likte folk so godt, at han fekk god avsetning på dei, og tente opp atter sine gamle tap. Og dermed tilgav han Anne og. »Hadde ikkje ho brent opp det gamle mønsteret«, sa han, »so kanskje eg aldri hadde utfunnit det rette knipetaket med det. Det er fyrst når det leitar på, me finna det beste«.