62

(1867).

Geiti er eit næringsdrivande dyr. Ho eter alt det, som til er, og vel so det. Ho aat eingong upp for meg tobaksrullen min i fjøllet, og der var ingen aa faa atter paa sine fem mil. Der stod eg tobaksgalen for geitekjeften! Det er mest umogelegt aa svelta geiti ut. Ho gneger bork, og ho knuppar bar; og ho finn lauv og gras upp i bergskortur, 63som ikki eingong sauden kann koma til. So stend ho der uppe og jortar og ser med det lange skjegget sitt ned i avgrunnen, liksom det skulde vera paa theatret. Og rett som det er, kann ho tverkasta seg, og hanga med den kvasse klauvi si fast i ei bergrive. For alt dette finst det slike nasjonale talemaatar: »Han er likso seig aa svelta ut som geiti«. »Han eter allting liksom geiti«. »Han kann kliva som ei geit«. »Han er som geiti alle stad framme«. »Alltid skal han som geiti hava sine nasar inn i kverteit hol«. Og »han trivst best, naar han verdt bannad, som geiti« osv.

Og so er det ein ting, som ikki maa gløymast i denne tid, daa me byggja alle desse vegirne gjenom krokar og avdalar, og det er, at geiti var den fyrste byggmeistaren. Eg veit nok det, at folk no leggja vegen flatare og meir lettfør. Men prosaisk verdt den ned i dalbotnen og yver gormyrar, der han no ligger, medan geiti lagde den upp og ned »romantiske« berg og bakkar. Og derfor vil heller ikki gamlefuten køyra paa desse »pannekak-vegirne«, som han kallar deim, men han held seg til dei gamle, deruppe geiti gjekk.

Og her ero me komne inn paa den største geitedygd, nemleg det »æsthetiske og romantiske«. Det gjelder vel ikki stort dette i denne matvise tid, daa alt gjeng ut paa den arme føda, med skrift og tale um so ufine ting, at dei ikki tora nevna deim med sitt rette navn. Men det kunde likevel henda, at geiti og alt, som aandrikt er, kom til retten sin atter. Det verdt ikki til aa halda ut dette ufine og tunge og nyttige, med grisir som rullepylsur og »guano« paa alle kantar; for det verste er, at det og luktar ilt av dette, og luktesansen er den mest næpne.

Ja, her maa koma ei tid, daa foreldri finna, at dei maa hava geiter og helst kidungar for sine smaaborn til leik og lærdom. At ikki ungdomen i byar og paa flatbygdir er so spretten og aandfull som til fjølls, trur eg mykit kjem av det, at han ikki er uppfødd ihop med geiter. Dette kann no vera, som det vil, og til ettertanke, men eg skal aldri gløyma dei vaardagar, daa me ventade geitungar.

64»Lykle« fekk alltid tvinnlingar, som hadde »lyklar« som mo’r si. Daa dei vardt so tri fire dagar gamle, spratt dei ende til vedrs og snudde seg kring i lufti og kastade det vesle reine og kvite hovudet sitt attum bogen og mekrade gledesljod med sitt granne mæle. Det var ikki graat der, endaa eg saag tidt taarir trilla ned etter kinnbeinom deira, daa dei vardt avvande fraa mo’r si, so me kunde faa geite-mjolk. Daa fann eg grøne straa og smaalauv aat deim, og strauk deim og lovade deim vaksnekveiken for barneleiken. So sleikte dei meg og hoppade uppaa meg, liksom dei fyrr hadde hoppat uppaa mo’r si, og so stangade dei meg med sine smaae horn, og grovo meg med framfotom, og kjætte seg og sprungo uppetter ryggen min. Dei gløymde snart mo’r si liksom alle smaaborn, og leitade etter meg i staden, og mekrade og hoppade av glede, naar dei funno meg atter.

Ja, det er fagre smaaborn: so reine som saape-tvegne og med slik tanke i augo og andlit, at det er so det sprakar av deim, rett som naar du stryker svarte katten i myrkret. So kliva dei uppetter alt, som til er, kasta seg tilbake og sviva rundt i lufti, og so slaa dei sine hallingkast og ganga paa bakfotom liksom andre folk. Det er mest so dei kunna tala, og anten det no var eller inkje var, so veit eg, at eg rødde med deim, og fekk liksom dei beste svar, som til var.

Og naar so den vaksne bukken kjem stigande med sitt lange skjegg og sine bøygde breide horn, ser han vel staseleg ut! Der er vyrdnad i heile karen, og han helsar deg med den eine framfoten liksom ein annan mann, naar du teker honom i skjegget. Og so kann han risa paa bakfotom, og ganga som eit menneske; og rett som det er, tverkastar han seg burtetter bakken. Der er aalvor og skjemt i leiken hans. Og naar tvo stangast, risa dei aa ende og taka tilsprang og slaa so til, at ragget lufsar som vinden i ein høystakk, og det smeller som eit slag av øksehamrar. Det er underlegt, at dei ikki faa vondt i hovudet. Den finbygde og meir yndefulle geiti kann daa standa inn med og stolt sjaa paa slagsmaalet, som tidt er for hennar skuld. Det 65minner deg um dei gamle riddarsmenn, som slost for si »dame« og um dei meir nymodne duellanter t. eks. i det riddarlege Frankrike. Naturen er seg sjølv lik, um den ytre skapnaden kann vera nokot ulik. Og naar so »Blaamann« i slike slagsmaal kunde taka han »Kvitfeld« paa horni sine og slengja honom burt i ei urd, so det brast i bein og bonur, daa strauk »Lykle« seg velverd og hugvarm inn aat vinnaren, og saag liksom haadleg burt paa taparen, som stod og sturde. Og endaa var »Blaamann« so godlynd etter slagsmaalet, at eg kunde taka og bøygja horni hans ned i bakken og skalkestrida med honom. Men so fekk han salt av meg.

Og naar eg i hyrdingskogen sov, som tidt hender til fjølls, so kunde »Blaamann« koma og grava med framfoten i ryggen min eller sleikja meg i andlitet og mekra so smaatt, liksom han vilde segja: no lyt du risa upp; buskapen dreg avstad, og no kveldar det. Stundom tenkte han visst og, at eg kunde vera daud. So fekk han eit saltkorn atter eller ein braudmole, og so gjekk han ruggande framfyre meg og so imillom snudde seg mot meg paa bakfotom. Var det tykt i vedret, so saag eg inn i augo hans, um det kanskje skulde lida mot kvelden. Augnesteinen vardt daa større og liksom avlang. Det var mi fyrste klokke.

Naar eg leitade etter »Blaamann« og »Lykle« og gret, for eg ikki fann deim, so kunde dei svara meg og kom springande, naar dei høyrde graaten min.

Blaamann, Blaamann, bukken min!tenk paa vesle guten din!

Bjørnen med sin lodne feldkann deg taka seint i kveld.

Gamle »Lykle« moder diseint kom heim med bjølla si.

Og ho sprang og aat seg bar,liksom det paa livet var.

66D’er so knapt eg teva fær:kanskje alt du drepen er.

Kom no, kom no, Blaamann, hit!du med alt ditt store vit.

Blaamann, Blaamann, svar meg no!mekre med ditt kjende ljod!

Inkje enno, Blaamann min,maa du døy fraa guten din.

Men saag eg etter deim i utid, og dei ikki endaa hadde fengit metten sin, so løynde dei seg burt for meg. Og eg hadde det vitet aa segja til deim sidan, at dei hadde rett og eg urett. Tidt saag eg liksom tvo smaatre langt burte i himlesynet, og just var det horni hans »Blaamann«. Og tidt saag eg beint upp etter fjøllsida liksom ein dusk med blomar; og just var det skjegget hans »Blaamann«. Og tidt sat eg og murade paa eit hus med ovn i, og kjende so nokot tungt paa herdarne mine; eg trudde, det maatte vera nokon, som vilde, eg skulde passa betre paa buskapen; men just var det framføterne hans »Blaamann«.

Det var ei god tid, solenge ho varde, han »Blaamann« hadde. Han sleit ikki og drog paa alder og sjukdom og døydde tummevis. Han var paa sitt beste, og so han heller vilde hava minkat en aukat, um han hadde livt lenger. No er han takande, sagde fader, og Aasne sagde: »aa nei! er det ikki som han kjenner si tid! Han kjem heimatter tidlegare, og det er liksom han kaasar tyngre, naar han legger seg«.

Det, som varde lengst av »Blaamann«, var hud og horn. Eg gjorde det eine av desse til tutarhorn, og i sume tonar var der sama ljod i hornet som i ’n sjølv. Han livde liksom atter i desse tonar. Av skinnet hans gjorde eg ryggjeskinn, og det heldt meg mangein regndag turr og varm.

Ja, det er store ting, alt det eit geitekvikind kann vera: Det var tvo bukkar, Thor Gud køyrde, daa toreslaattarne 67var vognramlen paa bergom og ljonelden gneistarne fraa hjulom. Og slaatrade han desse bukkarne um kvelden, so vaknade dei uppatter um morgonen til nytt traav med guden sin. Av bukken, som ‘paa græsk heiter tragos, kjem tragedie eller syrgjespil. Bukken var i det gamle Grækarland liksom i Ægypten eit bilæte paa det veksande liv og den fruktbare natur; og naar han um hausten liksom døyr, so var der sorgfull song og dans kringum ein bukk, og baade han og dei syngjande og dansande vaaro kransade med vinlauv. Dette er tragedien eller bukkesongen. Og kring Nilfloden er der funnit bukkar uthogne i stein liksom til eit merke paa aarsvokstren ved Nilens auking og vatnande livsmagt.

Bukken, som tidt stend og stirer so aalvorsamt og tankefullt med det lange skjegget sitt, hever ofte av diktarar og lærde menn vorit tenkt som ei framsyning av ein filosof eller ein, som elskar visdom. Holberg talar tidt um dette og seter bukken fram som ein mønsterfilosof. I hans »Forvandlingar« eller »Metamorphoses« velja dei andre dyr tragos eller bukken, som er ein slik filosof, til aa vera sendemann for deim ned til Pluto eller guden under jordi. Og daa bukken so kom der ned, synger Holberg:

En høflig trætte strax sig reiste ved indgangen.De begge¹ kappedes af høflighed om rangen:Og Tragos fortrin gav til Pluto, som var størst.Men Pluto svarede: »de skjeggede gaa først«.

62

(1867).

Geita er eit næringsdrivande dyr. Ho eter alt det, som til er, og vel so det. Ho åt eingong opp for meg tobaksrullen min i fjellet, og der var ingen å få atter på sine fem mil. Der stod eg tobaksgalen for geitekjeften! Det er mest umogleg å svelta geita ut. Ho gneger bork, og ho knuppar bar; og ho finn lauv og gras opp i bergskortur, 63som ikkje eingong sauden kan koma til. So står ho der oppe og jortar og ser med det lange skjegget sitt ned i avgrunnen, liksom det skulle vera på theatret. Og rett som det er, kan ho tverkasta seg, og hanga med den kvasse klauva si fast i ei bergrive. For alt dette finst det slike nasjonale talemåtar: »Han er likso seig å svelta ut som geita«. »Han eter allting liksom geita«. »Han kan kliva som ei geit«. »Han er som geita alle stad framme«. »Alltid skal han som geita hava sine nasar inn i kverteit hol«. Og »han trivst best, når han verdt banna, som geita« osv.

Og so er det ein ting, som ikkje må gløymast i denne tid, då me byggja alle desse vegane gjennom krokar og avdalar, og det er, at geita var den fyrste byggmeistaren. Eg veit nok det, at folk no leggja vegen flatare og meir lettfør. Men prosaisk verdt den ned i dalbotnen og over gormyrar, der han no ligger, medan geita la den opp og ned »romantiske« berg og bakkar. Og derfor vil heller ikkje gamlefuten køyra på desse »pannekak-vegane«, som han kallar dei, men han held seg til dei gamle, deruppe geita gjekk.

Og her er me komne inn på den største geitedygd, nemleg det »estetiske og romantiske«. Det gjelder vel ikkje stort dette i denne matvise tid, då alt gjeng ut på den arme føda, med skrift og tale om so ufine ting, at dei ikkje tora nevna dei med sitt rette navn. Men det kunne likevel henda, at geita og alt, som åndrikt er, kom til retten sin atter. Det verdt ikkje til å halda ut dette ufine og tunge og nyttige, med grisir som rullepylsur og »guano« på alle kantar; for det verste er, at det og luktar ilt av dette, og luktesansen er den mest næpne.

Ja, her må koma ei tid, då foreldra finna, at dei må hava geiter og helst kidungar for sine småborn til leik og lærdom. At ikkje ungdomen i byar og på flatbygdir er so spretten og åndfull som til fjølls, trur eg mykje kjem av det, at han ikkje er uppfødd i hop med geiter. Dette kan no vera, som det vil, og til ettertanke, men eg skal aldri gløyma dei vårdagar, då me venta geitungar.

64»Lykle« fekk alltid tvinnlingar, som hadde »lyklar« som mo’r si. Då dei vart so tre fire dagar gamle, spratt dei ende til vedrs og snudde seg kring i lufta og kasta det vesle reine og kvite hovudet sitt attom bogen og mekra gledesljod med sitt granne mæle. Det var ikkje gråt der, endå eg såg titt taarir trilla ned etter kinnbeinom deira, då dei vart avvande frå mo’r si, so me kunne få geite-mjølk. Då fann eg grøne strå og smaalauv åt dei, og strauk dei og lova dei vaksnekveiken for barneleiken. So sleikte dei meg og hoppa oppå meg, liksom dei før hadde hoppa oppå mo’r si, og so stanga dei meg med sine småe horn, og grovo meg med framfotom, og kjætte seg og sprungo oppetter ryggen min. Dei gløymde snart mo’r si liksom alle småborn, og leita etter meg i staden, og mekra og hoppa av glede, når dei funno meg atter.

Ja, det er fagre småborn: so reine som såpe-tvegne og med slik tanke i augo og andlit, at det er so det sprakar av dei, rett som når du stryker svarte katten i mørkeret. So kliva dei oppetter alt, som til er, kasta seg tilbake og sviva rundt i lufta, og so slaa dei sine hallingkast og ganga på bakfotom liksom andre folk. Det er mest so dei kunna tala, og anten det no var eller inkje var, so veit eg, at eg rødde med dei, og fekk liksom dei beste svar, som til var.

Og når so den vaksne bukken kjem stigande med sitt lange skjegg og sine bøygde breie horn, ser han vel staseleg ut! Der er vyrdnad i heile karen, og han helsar deg med den eine framfoten liksom ein annan mann, når du tek han i skjegget. Og so kan han risa på bakfotom, og ganga som eit menneske; og rett som det er, tverkastar han seg bortetter bakken. Der er alvor og skjemt i leiken hans. Og når to stangast, risa dei aa ende og taka tilsprang og slaa so til, at ragget lufsar som vinden i ein høystakk, og det smeller som eit slag av øksehamrar. Det er underleg, at dei ikkje få vondt i hovudet. Den finbygde og meir yndefulle geita kan då standa inn med og stolt sjå på slagsmålet, som titt er for hennar skuld. Det 65minner deg om dei gamle riddarsmenn, som slost for si »dame« og om dei meir nymodne duellanter t. eks. i det riddarlege Frankrike. Naturen er seg sjølv lik, om den ytre skapnaden kan vera noko ulik. Og når so »Blaamann« i slike slagsmål kunne taka han »Kvitfeld« på horna sine og slengja han bort i ei urd, so det brast i bein og bonur, då strauk »Lykle« seg velverd og hugvarm inn åt vinnaren, og såg liksom hådleg bort på taparen, som stod og sturde. Og endå var »Blaamann« so godlynd etter slagsmålet, at eg kunne taka og bøygja horna hans ned i bakken og skalkestrida med han. Men so fekk han salt av meg.

Og når eg i hyrdingskogen sov, som titt hender til fjølls, so kunne »Blaamann« koma og grava med framfoten i ryggen min eller sleikja meg i andlitet og mekra so smått, liksom han ville seie: no lyt du risa opp; buskapen dreg avstad, og no kveldar det. Stundom tenkte han visst og, at eg kunne vera daud. So fekk han eit saltkorn atter eller ein braudmole, og so gjekk han ruggande framfor meg og so imellom snudde seg mot meg på bakfotom. Var det tykt i været, so såg eg inn i augo hans, om det kanskje skulle lida mot kvelden. Augnesteinen vart då større og liksom avlang. Det var mi fyrste klokke.

Naar eg leita etter »Blaamann« og »Lykle« og gret, for eg ikkje fann dei, so kunne dei svara meg og kom springande, når dei høyrde gråten min.

Blåmann, Blaamann, bukken min!tenk på vesle guten din!

Bjørnen med sin lodne feldkan deg taka seint i kveld.

Gamle »Lykle« moder diseint kom heim med bjølla si.

Og ho sprang og åt seg bar,liksom det på livet var.

66D’er so knapt eg teva fær:kanskje alt du drepen er.

Kom no, kom no, Blaamann, hit!du med alt ditt store vit.

Blåmann, Blaamann, svar meg no!mekre med ditt kjende ljod!

Inkje enno, Blaamann min,må du døy frå guten din.

Men såg eg etter dei i utid, og dei ikkje endå hadde fått metten sin, so løynde dei seg bort for meg. Og eg hadde det vitet å seie til dei sidan, at dei hadde rett og eg urett. Titt såg eg liksom to smaatre langt borte i himlesynet, og just var det horna hans »Blaamann«. Og titt såg eg beint opp etter fjellsida liksom ein dusk med blomar; og just var det skjegget hans »Blaamann«. Og titt sat eg og mura på eit hus med ovn i, og kjende so noko tungt på herdane mine; eg trudde, det måtte vera nokon, som ville, eg skulle passa betre på buskapen; men just var det framføtene hans »Blaamann«.

Det var ei god tid, så lenge ho varde, han »Blaamann« hadde. Han sleit ikkje og drog på alder og sjukdom og døydde tummevis. Han var på sitt beste, og so han heller ville hava minkat en auka, om han hadde levd lenger. No er han takande, sa fader, og Aasne sa: »aa nei! er det ikkje som han kjenner si tid! Han kjem heimatter tidlegare, og det er liksom han kaasar tyngre, når han legger seg«.

Det, som varde lengst av »Blaamann«, var hud og horn. Eg gjorde det eine av desse til tutarhorn, og i somme tonar var der sama ljod i hornet som i ’n sjølv. Han livde liksom atter i desse tonar. Av skinnet hans gjorde eg ryggjeskinn, og det heldt meg mang ein regndag turr og varm.

Ja, det er store ting, alt det eit geitekvikind kan vera: Det var to bukkar, Thor Gud køyrde, då toreslåttane 67var vognramlen på bergom og ljonelden gneistane frå hjulom. Og slåtra han desse bukkane om kvelden, so vakna dei uppatter om morgonen til nytt tråv med guden sin. Av bukken, som ‘på gresk heiter tragos, kjem tragedie eller syrgjespil. Bukken var i det gamle Grækarland liksom i Ægypten eit bilete på det veksande liv og den fruktbare natur; og når han om hausten liksom døyr, so var der sorgfull song og dans kringom ein bukk, og både han og dei syngjande og dansande var kransa med vinlauv. Dette er tragedien eller bukkesongen. Og kring Nilfloden er der funnit bukkar uthogne i stein liksom til eit merke på aarsvokstren ved Nilens auking og vatnande livsmagt.

Bukken, som titt står og stirer so alvorsamt og tankefullt med det lange skjegget sitt, hever ofte av diktarar og lærde menn vore tenkt som ei framsyning av ein filosof eller ein, som elskar visdom. Holberg talar titt om dette og seter bukken fram som ein mønsterfilosof. I hans »Forvandlingar« eller »Metamorphoses« velja dei andre dyr tragos eller bukken, som er ein slik filosof, til å vera sendemann for dei ned til Pluto eller guden under jorda. Og då bukken so kom der ned, synger Holberg:

En høflig trætte strax sig reiste ved indgangen.De begge¹ kappedes af høflighed om rangen:Og Tragos fortrin gav til Pluto, som var størst.Men Pluto svarede: »de skjeggede gå først«.