48

(1873).

Det er ikkje lenger en so vel ei 3—4 aar, sidan eg saag henne Dun-Sesel paa Bjørnsmarknaden. So lang tid eg kann minnast var ho viss aa finna nordmed nordstigen, der fjordfolket laag med nybaatar, aar-røde, næverkippe og annat trefang, og ofta stod ho nedi fjøra nedanfyre vika-budi ilag med kjenningar ifraa fjorden og utan fraa øyarne og vilde faa samhandel i stand. Ho var vel kjend med folket baade stader, og daa ho so gjerna ynskte, at fjordfolk og øyværingar skulde vera betre kjende, var ho millommann og leidde ihop. Dei ordi, ho lagde inn, var alltid so godlidande og blide, at fjordingen ikkje gav seg stort um nokre skilling meir elder mindre paa ei bork-tunna elder paa ei oske-vaag, og lika eins slo gjerna øyværingen av paa seid-kvartelet og reklings-pundet. Og daa var ho hjartans glad; for det var so reint velsignat, at det bar i handelen, sagde ho.

Til marknads kom ho fraa Dunveret; men øyfolket, ho var skipad med, maatte alltid setja henne upp paa nordmarknaden; der hadde »folket hennar« tjeldat. Grannarne rodde so sud paa valen attved Bjørnsholmen; der hadde dei tjeldet sitt. Aldri var ho so glad, som naar juli maanad kom, — ikkje fyre den handelen, ho skulde gjera; nei —: daa kunde ho faa snakka med »folket sitt«, og det var berre ein gong um aaret det. Ja, Bjørnsmarknaden var henne kjær! All duni ho hadde sankat i veret og reinskat utyver sumaren, hadde ho med seg, og »folket hennar« ifraa fjorden handlade med henne. Dei andre flidde duni si lenger tid og sende henne til Bergen; der fekk dei større pris. Det maatte dei vel, meinte ho Dun-Sesel; ein dalar morki var gode pengar, og so hadde ho eitkvart aa fara 49med. Nokre dallar med egg, som ho hadde gøymt til »folket sitt«, var for litet aa koma til Bjørn med. Baade maandagen og tysdagen kunde du alltid finna henne burtmed ein baat elder under eit tjeld i snakk med ein elder annan kjenning. Fyrst paa onsdagen kom ho seg uppi gata; daa hadde det gjevet seg med alt braaket og staaket, og folkestraumen var ikkje so galen, for dei tok til aa reisa heimatter. Daa kom ho lutande inn til Trondheimaren med den utifraa gode smilen sin, og han kjende henne so vel; og so var det daa ei tunna korn og ei tunna rug og liten grand paa kjetelen; og naar ho hadde stelt ifraa seg, var det endaa atter utav dunpengarne.

Flaget utyver fraa Knipsund til Svartbakver var so millum ei og tvo mil. Det var eit godt eggver; um vaaren var det so tjukt med stormaase, at det var eit under til aa sjaa; mest var det av den, me kallar svartbak, og han heve og gjevet veret namn. Ærfugl var det no ikkje stort; berre nokre par var so elskne, at dei gjekk upp aat husi; elles var det nokot av dei paa utholmarne. Folket fyrr var styrne og braaksame og hadde ikkje vit til aa agta ærfuglen fyre ramn og ufugl elles. Det turvtest no kjærlege hender til aa stella derute, skulde det ikkje verda til inkjes med egg og dun.

Aatte aar hadde ho Sesel stelt i Svartbakver, og det var mest ikkje til aa kjenna atter. Den vaaren, ho sullade barnet, kom det nokre par ærfugl upp, og no var det yver tvo hundrad. Glytte du under stovetroppi, under burs-tilet, fjos-tilet og innpaa laaven, fann du heile romet utpartat i smaae baasar med bord elder smaahellor imillom, og i dei fleste baasarne breidde æri seg utyver eggi sine so mjuk og heit og kjærleg; dei, som tome stod, hadde turt tang og annat rusk paa botnen; der hadde ho Sesel lagat til. Kringum husi paa bakken saag du 5—6 skrov av gamle baatar med stamnarne avsagade og umkvelvde, og der innunder fann du same stellet. Med sjøen likaeins, og utyver øyi var det bygt smaae steinhus paa høvelege plassar i dælder og gjotor, og under smaae bakkebruner til aa taka mot 50gjesterne; kvart huset hadde tak, og lagde æri seg inn, kom den trune agtaren med eit brot av ein gamall ljaa elder sigd til skræmsla imot kraaka, ramn og stormaase, dei utlærde eggtjovarne. Naar berre fuglen var so elsken, at han gjekk inn under til og tak, slapp dei rana. Ute var det alltid faare, um ein saag aldri so vel etter. Endaa verre var det paa utøyarne. Men der og var ho Sesel til hjelp. Det var ampe meir en myket; men det var hugnad og. — Dei fyrste aar fekk kvar ær bræda ut det ho varp; sidan maatte ho giva agtaren sin 2—3—4 egg av koldi, etter som ho var rik til. Naar ho laag paa sundet med 2—3 søte smaaungar etter seg, kom ho slett ikkje i hug, at ho kunde havt eit par til. Og vaaren etter saag ho lika blid paa svartbakveret, styrde innimillom holmarne med fleire i laget, og ein fin vaardag, naar midnatt var lidi, krabbade ho seg med kameratar i store vasar upp etter berg og bakkar, tøygde halsen og stirde gjenom glaset og alle staderne, um det no var skikkelege stelt. Dei kvite kallarne, som nokre dagar sidan laag paa sundet og slost, so fjødri fauk, diltade no etter og forliktest bra, — dei berre fylgde kvar med si kona og snakkade med henne. »Ká—ká—ká—ká—ká—ká—ká - ká«, sagde ho, — fortare og kvassare, som det bar uti, — og han skynade det so vel og svarade: »o—o—o«, og det skynade ho. Det var berre um framtidi si, dei pratade. Kom det daa den uheppa, at det høyrdest snakk elder staak, elder ho fekk sjaa andlit i eit glas, maatte ho av, og steggen og heile flokken etter. Ho Sesel hadde ein gong sleget i ein skratt, daa ho fekk sjaa ein halt ærkall dingsande etter ein lagsbror, som ikkje hadde vit til aa halda seg langt nog undan kona hans; men dermed tok fuglen paa til aa skjella og smella og saud beint til havs. Detta gjorde henne ilt, og sidan varade ho baade seg og husens folk, so ingen ting skulde ufreda den stakkars fuglen, — og fred maatte det vera, solenge ho varp og han andøvde nede ved landet og ventade henne; men so snart ho lagde seg, og han var stroken til havs, var ho ikkje skjerr; du kunde godt koma hegat og strjuka den mjuke 51dunryggen; var ho utav dei sære, hakkade ho i handi, men den blide berre saag paa deg og krøkte seg ned atter i den heite sengi, som ho i den tidi klædde med dun utav seg sjølv. Det var moer-elsken, som giv av seg sjølv, giv seg sjølv. — Var det ikkje nett lika eins med henne Sesel? Ho vardt aldri trøytt av aa sjaa detta livet; det var daa hennar eiget i so mange maatar! Nei, denne velsignade fuglen kunde ho rett halda utav! Og ho hadde det paa seg, at han heldt utav henne og. Var det ikkje nett som han saag igjenom augo nedi hjartat, som svidde og svidde; ho hadde og gjevet seg sjølv, sitt fagre ungdomsliv; ho stod der og aaleine med barnet sitt.

Son hennar gjekk paa skule i Knipsund, fekk gjera ein tur paa litlejægti med styrmannen i fiskehentingi og ei haust-stemna i Bergen. Hugen til sjøen og handelen kom tidleg upp i honom, — »det var skiparsblod i ’n«, sagde folket. — »Dei tek han ifraa meg!« tenkte ho Sesel, daa ho saag honom atter. Guten skynade litet moer si og taarerna hennar; ho hadde ikkje mod til aa leggja sorg paa honom og tagde. Han tykte og snart, det var eit fillerom i Svartbakver; andre ting drog honom ut. So snart han kom til Knipsund, sat han med skiparen sitt eiget bord, lærde aa danska og handla og myket meir. Eit godt hovud hadde guten, og næm til aa taka etter var han. Og skiparen gjorde alt til, at guten kunde koma fram; d’er synd annat segja. Daa han var vaksen, vardt han skipar til Lofoten og Bergen paa litlejægti; med reiser og kort kom han snart so inni Bergensleidi, at dei ikkje turvte ser styrmann. Heima hjelpte han til paa krambud og bryggja.

Guten gjekk i sitt tjugande aar. Det maatte snart verda spursmaal um aa driva eiget bruk, so dugleg og gagnleg og tiltaksam som han var. Det aaret tok just storsildi til aa gjera nokot utav seg paa Helgeland. Svartbakveret laag midt i eit innsig og høvelegt til fiskeplass. Han gamle Steinar somnade av paa haustsida; han vardt ikkje med. Men garnfolk, som laag i veret, gjorde god tur. Eit par smaae bomsiglarar laag i sundet ved Naustholmen.

52Strakst etter fisket sende ho Sesel paalitande folk inn til Knipsund; ho vilde bygsla veret, og greide pengar fylgde med. Men skiparen trudde, det var likast, sonen fekk det; ho kunde hava det godt hjaa honom. Og guten fekk veret skøytt aat seg fyre ein rimeleg pris. Og no var det aa laga i stand til aa taka imot sildi næste hausten. Notbruk laut til og salteri og farty. »Den, som vaagar, han vinn«, tenkte sonen. Moeri kunde no hava fuglen, han vilde prøva storsildi. »Kjære son, skræm ikkje fuglen! Han er fredkjær, maa ha’ fred i veret framum alt«. — »So fær han venja seg til aa tola liten grand staak med«, meinte han.

Strakst det vaaradest, drog han med ein kumse inni fjorden etter timber og bord til saltarhuset og arbeidsfolk. Han laut hava det arbeidet i gang, fyrr vaarstemna foor; han skulde og no styra paa litlejægti og med det same kaupa nøter. Og huset skulde vera i stand og tekt, til han kom heim, minder hadde han ingen stad aa gjera av nøterna og barkekaret og tunnor; naar det leid uti slaatten, var han meint paa til aa leita etter sumarsildi. — »Son min, son min, lat dette byggjearbeidet kvila, til lenger lid!« — Det leet seg ikkje gjera. — »Du tek livet mitt!« — Det hadde han ikkje vit paa, trudde, det var tullsnakk og smilte.

Daa lyse var brædt, drog sonen til Bergen. Dei hæve og trune arbeidsmenner klembde paa seint og tidlege. Som ventelegt var, gjorde detta fuglen til meins. Han vardt skjerr, og knapt nog fjordeparten kom upp i sine gamle reid imot fyrr. Matmoer i huset vardt so forundarleg; det var liksom ei kald skodda lagde seg inn paa den godlidande smilen. Ho Dun-Sesel var ikkje til aa kjenna atter. — Ingen hadde forstand paa det, som no drog ihop i bringa hennar, og sjølv berre visste ho, at all hugnad og lisa seig burt. Det var ikkje lenger so, at hennar syn og sut, hennar tankar og huglag var turvande nokon stad. Traaderne, som batt detta hjartat til denne livsgjerning, var brostne; ho hadde ikkje feste, laag liksom paa rak. Og — det var hennar eigen son, som hadde stengt henne ute ifraa heimen, og som no skar av det, som var spunnet millom 53hennar liv og denne vesle flekken i den store heimen! — Men dess meir ho bleiknade yver desse tankarne, dess meir tykte ho, det vardt straalande solskin fram yver Buvatsvik, med sumarsgull paa vang og voll; daa kjende ho barnahaatten, — fekk graata, graata og senda taarebøner til Herren i høge himmelen, um han vilde gjeva son hennar heimhug og barna-bøn og so sleppa henne heim no. Og soli var aat aa siga ned um heim-nuten; den blaae himmelen vardt so blid; so væn hadde ho aldri set Buvatsvik; Gud Fader var det, som gav det blide. Aa, kor det daa var sælt aa sjaa barnaheimen yver barnaheimen!

Fyrr jægti kom heim, sov ho Dun-Sesel i jordi.

48

(1873).

Det er ikkje lenger en so vel ei 3—4 år, sidan eg såg henne Dun-Sesel på Bjørnsmarknaden. So lang tid eg kan minnast var ho viss å finna nordmed nordstigen, der fjordfolket låg med nybaatar, år-røde, næverkippe og anna trefang, og ofte stod ho nedi fjøra nedanfyre vika-budi ilag med kjenningar ifrå fjorden og utan frå øyane og ville få samhandel i stand. Ho var vel kjend med folket både stader, og då ho so gjerne ynskte, at fjordfolk og øyværingar skulle vera betre kjende, var ho mellommann og leidde i hop. Dei orda, ho la inn, var alltid so godlidande og blide, at fjordingen ikkje gav seg stort om nokre skilling meir eller mindre på ei bork-tunna eller på ei oske-vaag, og lika eins slo gjerne øyværingen av på seid-kvartelet og reklings-pundet. Og då var ho hjartans glad; for det var so reint velsigna, at det bar i handelen, sa ho.

Til marknads kom ho frå Dunveret; men øyfolket, ho var skipa med, måtte alltid setja henne opp på nordmarknaden; der hadde »folket hennar« tjeldat. Grannane rodde so sør på valen attved Bjørnsholmen; der hadde dei tjeldet sitt. Aldri var ho so glad, som når juli månad kom, — ikkje fyre den handelen, ho skulle gjera; nei —: då kunne ho få snakka med »folket sitt«, og det var berre ein gong om året det. Ja, Bjørnsmarknaden var henne kjær! All duna ho hadde sankat i veret og reinskat utover sumaren, hadde ho med seg, og »folket hennar« ifrå fjorden handla med henne. Dei andre flidde duna si lenger tid og sende henne til Bergen; der fekk dei større pris. Det måtte dei vel, meinte ho Dun-Sesel; ein dalar morki var gode pengar, og so hadde ho eitkvart å fara 49med. Nokre dallar med egg, som ho hadde gøymt til »folket sitt«, var for lite å koma til Bjørn med. Både måndagen og tysdagen kunne du alltid finna henne burtmed ein båt eller under eit tjeld i snakk med ein eller annan kjenning. Fyrst på onsdagen kom ho seg oppi gata; då hadde det gjeve seg med alt bråket og ståket, og folkestraumen var ikkje so galen, for dei tok til å reisa heimatter. Då kom ho lutande inn til Trondheimaren med den utifrå gode smilen sin, og han kjende henne so vel; og so var det då ei tunna korn og ei tunna rug og liten grand på kjetelen; og når ho hadde stelt ifrå seg, var det endå atter utav dunpengane.

Flaget utover frå Knipsund til Svartbakver var so mellom ei og tvo mil. Det var eit godt eggver; om våren var det so tjukt med stormaase, at det var eit under til å sjå; mest var det av den, me kallar svartbak, og han heve og gjeve veret namn. Ærfugl var det no ikkje stort; berre nokre par var so elskne, at dei gjekk opp åt husa; elles var det noko av dei på utholmarne. Folket før var styrne og braaksame og hadde ikkje vit til å akte ærfuglen fyre ramn og ufugl elles. Det turvtest no kjærlege hender til å stella der ute, skulle det ikkje verda til inkjes med egg og dun.

Åtte år hadde ho Sesel stelt i Svartbakver, og det var mest ikkje til å kjenna atter. Den våren, ho sulla barnet, kom det nokre par ærfugl opp, og no var det over to hundre. Glytte du under stovetroppi, under burs-tilet, fjos-tilet og innpå låven, fann du heile rommet utpartat i småe båsar med bord eller smaahellor imellom, og i dei fleste båsane breidde æra seg utover egga sine so mjuk og heit og kjærleg; dei, som tomme stod, hadde turt tang og anna rusk på botnen; der hadde ho Sesel lagat til. Kringum husa på bakken såg du 5—6 skrov av gamle båtar med stamnane avsagade og umkvelvde, og der innunder fann du same stellet. Med sjøen likaeins, og utover øya var det bygt småe steinhus på høvelege plassar i dælder og gjotor, og under småe bakkebruner til å taka mot 50gjestene; kvart huset hadde tak, og la æra seg inn, kom den trune agtaren med eit brot av ein gamal ljå eller sigd til skræmsla imot kråka, ramn og stormaase, dei utlærde eggtjovarne. Naar berre fuglen var so elsken, at han gjekk inn under til og tak, slapp dei rana. Ute var det alltid fare, om ein såg aldri so vel etter. Endå verre var det på utøyane. Men der og var ho Sesel til hjelp. Det var ampe meir en mykje; men det var hugnad og. — Dei fyrste år fekk kvar ær bræda ut det ho varp; sidan måtte ho giva agtaren sin 2—3—4 egg av koldi, etter som ho var rik til. Naar ho låg på sundet med 2—3 søte småungar etter seg, kom ho slett ikkje i hug, at ho kunne hatt eit par til. Og våren etter såg ho lika blid på svartbakveret, styrde innimellom holmane med fleire i laget, og ein fin vårdag, når midnatt var lia, krabba ho seg med kameratar i store vasar opp etter berg og bakkar, tøygde halsen og stirde gjennom glaset og alle stadene, om det no var skikkelege stelt. Dei kvite kallane, som nokre dagar sidan låg på sundet og slost, so fjødri fauk, dilta no etter og forliktest bra, — dei berre fylgde kvar med si kona og snakka med henne. »Ká—ká—ká—ká—ká—ká—ká - ká«, sa ho, — fortare og kvassare, som det bar uti, — og han skynade det so vel og svara: »o—o—o«, og det skynade ho. Det var berre om framtida si, dei prata. Kom det då den uheppa, at det høyrdest snakk eller ståk, eller ho fekk sjå andlit i eit glas, måtte ho av, og steggen og heile flokken etter. Ho Sesel hadde ein gong sleget i ein skratt, då ho fekk sjå ein halt ærkall dingsande etter ein lagsbror, som ikkje hadde vit til å halda seg langt nok undan kona hans; men dermed tok fuglen på til å skjella og smella og saud beint til havs. Detta gjorde henne ilt, og sidan vara ho både seg og husens folk, so ingen ting skulle ufreda den stakkars fuglen, — og fred måtte det vera, så lenge ho varp og han andøvde nede ved landet og venta henne; men so snart ho la seg, og han var stroken til havs, var ho ikkje skjerr; du kunne godt koma hegat og strjuka den mjuke 51dunryggen; var ho utav dei sære, hakka ho i handa, men den blide berre såg på deg og krøkte seg ned atter i den heite senga, som ho i den tida kledde med dun utav seg sjølv. Det var moer-elsken, som giv av seg sjølv, giv seg sjølv. — Var det ikkje nett lika eins med henne Sesel? Ho vart aldri trøytt av å sjå detta livet; det var då hennar eige i so mange måtar! Nei, denne velsigna fuglen kunne ho rett halda utav! Og ho hadde det på seg, at han heldt utav henne og. Var det ikkje nett som han såg igjennom augo nedi hjartet, som svidde og svidde; ho hadde og gjeve seg sjølv, sitt fagre ungdomsliv; ho stod der og åleine med barnet sitt.

Son hennar gjekk på skule i Knipsund, fekk gjera ein tur på litlejægti med styrmannen i fiskehentingi og ei haust-stemna i Bergen. Hugen til sjøen og handelen kom tidleg opp i han, — »det var skiparsblod i ’n«, sa folket. — »Dei tek han ifrå meg!« tenkte ho Sesel, då ho såg han atter. Guten skynade lite moer si og tårane hennar; ho hadde ikkje mod til å leggja sorg på han og tagde. Han tykte og snart, det var eit fillerom i Svartbakver; andre ting drog han ut. So snart han kom til Knipsund, sat han med skiparen sitt eige bord, lærde å danska og handla og mykje meir. Eit godt hovud hadde guten, og næm til å taka etter var han. Og skiparen gjorde alt til, at guten kunne koma fram; d’er synd anna segja. Då han var vaksen, vart han skipar til Lofoten og Bergen på litlejægti; med reiser og kort kom han snart so inni Bergensleidi, at dei ikkje turvte ser styrmann. Heima hjelpte han til på krambud og bryggja.

Guten gjekk i sitt tjuande år. Det måtte snart verda spørsmål om å driva eige bruk, so dugleg og gagnleg og tiltaksam som han var. Det året tok just storsilda til å gjera noko utav seg på Helgeland. Svartbakveret låg midt i eit innsig og høveleg til fiskeplass. Han gamle Steinar somnade av på haustsida; han vart ikkje med. Men garnfolk, som låg i veret, gjorde god tur. Eit par småe bomsiglarar låg i sundet ved Naustholmen.

52Straks etter fisket sende ho Sesel pålitande folk inn til Knipsund; ho ville bygsla veret, og greie pengar fylgde med. Men skiparen trudde, det var likast, sonen fekk det; ho kunne hava det godt hjå han. Og guten fekk veret skøytt åt seg fyre ein rimeleg pris. Og no var det å laga i stand til å taka imot silda næste hausten. Notbruk laut til og salteri og farty. »Den, som vågar, han vinn«, tenkte sonen. Moeri kunne no hava fuglen, han ville prøva storsilda. »Kjære son, skrem ikkje fuglen! Han er fredkjær, må ha’ fred i veret framom alt«. — »So fær han venja seg til å tola liten grand ståk med«, meinte han.

Straks det vaaradest, drog han med ein kumse inni fjorden etter tømmer og bord til saltarhuset og arbeidsfolk. Han laut hava det arbeidet i gang, før vaarstemna foor; han skulle og no styra på litlejægti og med det same kaupa nøter. Og huset skulle vera i stand og tekt, til han kom heim, minder hadde han ingen stad å gjera av nøterna og barkekaret og tønner; når det leid uti slåtten, var han meint på til å leita etter sumarsildi. — »Son min, son min, lat dette byggjearbeidet kvila, til lenger lid!« — Det leet seg ikkje gjera. — »Du tek livet mitt!« — Det hadde han ikkje vit på, trudde, det var tullsnakk og smilte.

Då lyse var brædt, drog sonen til Bergen. Dei hæve og trune arbeidsmenn klembde på seint og tidlege. Som ventelegt var, gjorde detta fuglen til meins. Han vart skjerr, og knapt nok fjerdeparten kom opp i sine gamle reid imot før. Matmoer i huset vart so forunderleg; det var liksom ei kald skodda la seg inn på den godlidande smilen. Ho Dun-Sesel var ikkje til å kjenna atter. — Ingen hadde forstand på det, som no drog i hop i bringa hennar, og sjølv berre visste ho, at all hugnad og lisa seig bort. Det var ikkje lenger so, at hennar syn og sut, hennar tankar og huglag var turvande nokon stad. Trådane, som batt detta hjartet til denne livsgjerning, var brostne; ho hadde ikkje feste, låg liksom på rak. Og — det var hennar eigen son, som hadde stengt henne ute ifrå heimen, og som no skar av det, som var spunnet mellom 53hennar liv og denne vesle flekken i den store heimen! — Men dess meir ho bleikna over desse tankane, dess meir tykte ho, det vart strålande solskin fram over Buvatsvik, med sumarsgull på vang og voll; då kjende ho barnahåtten, — fekk gråta, gråta og senda taarebøner til Herren i høge himmelen, om han ville gje son hennar heimhug og barna-bøn og so sleppa henne heim no. Og sola var åt å siga ned om heim-nuten; den blåe himmelen vart so blid; so væn hadde ho aldri set Buvatsvik; Gud Fader var det, som gav det blide. Aa, kor det då var sælt å sjå barnaheimen over barnaheimen!

Før jægti kom heim, sov ho Dun-Sesel i jorda.