«Cum anno u. c. DXLII duobus Scipionibus caesis exercituque deleto amissa Romanis Hispania videretur, vir unus res perditas restituit. Erat in exercitu L. Marcius, eques Romanus, impiger juvenis, per multos annos a Cn. Scipione omnes militiae artes edoctus. Is, et ex fuga collectis militibus et quibusdam de praesidiis deductis, haud contemnendum exercitum fecerat junxeratque cum Ti. Fonteio, P. Scipionis legato. Sed tantum praestitit eques Romanus auctoritate inter milites, ut, cum ducem exercitus suffragio creari placuisset, ad L. Marcium cuncti summam imperii detulerint. Omne inde tempus muniendis castris convehendisque commeatibus consumpsit, et omnia imperia ejus milites impigre alacriterque exsequebantur. Sed postquam Hasdrubalem, ducem Carthaginiensium, venientem ad reliquias belli delendas transisse Hiberum et appropinquare allatum est, signumque pugnae propositum a novo duce viderunt, recordati, quos paulo ante imperatores habuissent, flere omnes repente coeperunt, neque sedari lamentatio poterat increpante Marcio, quod in muliebres se projecissent fletus, cum subito clamor tubarumque sonus exauditur. Inde verso repente in iram luctu, arma capiunt ac, velut accensi rabie, discurrunt ad portas et in hostem negligenter ac incomposite venientem incurrunt. Extemplo improvisa res pavorem incutit Poenis, qui mirantes, unde tot hostes tam subito exorti essent, et quis castris praeesset, referunt pedem tergaque vertunt. Et periculosus militum fuisset impetus effuse hostem turbatum sequentium, nisi Marcius propere receptui dedisset signum.»
«Sexto anno belli Punici secundi in Hispania infeliciter res gestae. Duo exercitus Romani fusi fugatique, et ambo duces, P. et Cn. Scipiones, interfecti sunt. Cum igitur amissa Hispania deletique exercitus viderentur, vir unus res perditas restituit. Erat in exercitu L. Marcius, eques Romanus, impiger juvenis et magno animo ingenioque praeditus. Is ex fuga collectis militibus haud contemnendum exercitum fecerat junxeratque cum Ti. Fonteio, P. Scipionis legato. Sed tantum praestitit eques Romanus auctoritate inter milites et honore, ut, cum ducem novum comitiis militaribus creari placuisset, ad L. Marcium cuncti summam imperii detuleiint. Omne inde tempus muniendis castris convehendisque commeatibus consumpsit, et omnia imperia milites cum impigre, tum bono animo exsequebantur. Ceterum postquam Hasdrubalem, Poenorum ducem, adpropinquare adlatum est, signumque pugnae propositum ab novo duce milites viderunt, subito pavor animos occupavit. Flere omnes et manus ad coelum tendere Neque sedari lamentatio poterat, quamvis increparet Marcius, quod in muliebres et inutiles se projecissent fletus, moneretque, ne inultos imperatores suos jacere sinerent, cum subito clamor tubarumque sonus exauditur. Inde verso repente in iram luctu discurrunt ad arma, ac velut accensi furore in hostem negligenter atque incomposite venientem incurrunt. Extemplo improvisa res pavorem incutit Poenis, et primo referunt pedem, deinde valida impressione pulsi terga vertunt.»
«[I den anden puniske krig blev brødrene Publius og Gajus Scipio overfaldt i Spanien av kartagere og spaniere og nedhugget med hærene sine (212 f. Kr.). Romerne valgte næste aar den førstes 24-aarige søn Publius Cornelius Scipio, senere kaldt Africanus, til overhærfører i Spanien. Paa 3 aar la han under sig hele landet. Stykket handler om en episode i dette felttog, indtagelsen av byen Iliturgis i Syd-Spanien.] Hispania anno post urbem conditam quingentesimo quadragesimo octavo sicut a bello Punico quieta erat, ita quasdam civitates propter conscientiam culpæ metu magis quam fide quietas esse apparebat; quarum maxime insignes et magnitudine et noxa Iliturgis et Castulo erant: Castulonenses, cum prosperis Romanorum rebus socii fuissent, post cæsos cum exercitibus Scipiones defecerant ad Poenos; Iliturgani prodendis qui ex illa clade ad eos profugerant interficiendisque scelus etiam defectioni addiderant. P. Cornelius Scipio igitur ad Castulonem oppugnandum L. Marcio legato cum parte copiarum misso cum cetero exercitu quintis fere ad Iliturgim castris pervenit. Clausæ erant portæ omniaque instructa et parata ad oppugnationen arcendam; adeo conscientia, quid se meritos scirent, pro indicto eis bello fuerat! Hinc et hortari milites Scipio orsus est: ipsos claudendo portas indicasse Hispanos quid meriti essent. Itaque multo infestioribus animis cum eis quam cum Carthaginiensibus bellum gerendum esse; cum his enim prope sine ira de imperio et gloria certari, ab illis perfidiæ et crudelitatis et sceleris poenas expetendas esse. Hac cohortatione ducis incitati scalas electis per manipulos viris dividunt et duobus simul locis ancipiti terrore urbem aggrediuntur. Non dux unus aut plures principes oppidanos, sed suus ipsorum ex conscientia culpæ metus ad defendendam impigre urbem hortatur. Itaque tanto ardore certamen initum est, ut domitor ille totius Hispaniæ exercitus ab unius oppidi juventute sæpe repulsus a muris haud satis decoro¹ proelio trepidaret. Id ubi vidit Scipio, veritus ne vanis tot conatibus suorum et hostibus cresceret animus et segnior miles fieret, sibimet conandum ac partem periculi adeundam esse ratus, ferri scalas jubet et se ipsum, si ceteri cunctentur, ascensurum minatur. Tum scalae multis simul partibus erigi coeptæ, tandemque victa oppidanorum vis, et dejectis propugnatoribus occupantur muri. ¹ decorus, ærefuld.»
«År 211 f. Kr. vant romerne tilbake Capua, som efter slaget ved Cannae var gått over til Hannibal. Men i Spania hadde deres hærer samme år lidt to alvorlige nederlag, og anførerne, P. Cornelius Scipio og hans bror Cn. Cornelius Scipio, var falt. Romae senatui populoque post receptam Capuam non Italiae iam maior quam Hispaniae cura erat. Et exercitum augeri et imperatorem mitti placebat; neque tamen, quem mitterent, tam constabat, quam, qui in locum duorum imperatorum succederet, summa cura deligendum esse. Cum alii alium nominarent, postremum eo decursum est³, ut proconsuli creando in Hispaniam comitia haberentur; diemque comitiis consules edixerunt. Primo exspectaverant, ut qui se tanto imperio dignos crederent, nomina profiterentur⁴; quae ut destituta exspectatio est, redintegratus luctus⁵ acceptae cladis desideriumque imperatorum amissorum. Maesta itaque civitas, prope inops consilii, comitiorum die tamen in campum⁶ descendit. Atque in magistratus versi circumspectant ora principum aliorum alios intuentium, fremuntque adeo perditas res desperatumque de re publica esse, ut nemo audeat in Hispaniam imperium accipere, cum subito P. Cornelius Scipio, illius qui in Hispania ceciderat filius, quattuor et viginti ferme annos natus, professus se petere, in superiore, unde conspici posset, loco constitit. Iussi deinde inire suffragium¹ ad unum omnes P. Scipioni imperium esse in Hispania iusserunt. Ceterum post rem actam, ut iam resederat² impetus animorum ardorque, silentium subito ortum et tacita cogitatio, quidnam fecissent. Aetatis maxime paenitebat.³ Quidam fortunam domus horrebant⁴ nomenque in eam provinciam, ubi inter sepulchra patris patruique res gerendae essent, proficiscentis. Quam ubi sollicitudinem curamque hominum animadvertit Scipio, advocata contione ita de aetate sua imperioque mandato et bello, quod gerendum esset, magno elatoque animo disseruit, ut ardorem eum, qui resederat, excitaret rursus novaretque et impleret homines certioris spei, quam quae fide promissi humani subici⁵ solet. ³ decurrere, gripe til (en) utvei. — ⁴ nomen profiteri, melde sig. — ⁵ luctus, sorg. — ⁶ campus = Campus Martius. ¹ inire suffragium, gå til avstemning. — ² residere, (om følelser) legge sig. — ³ paenitet, har betenkeligheter ved. — ⁴ horrere, tenke med angst på. — ⁵ spem subicere, inngi håp.»