123

(1883).

Det leid til joli, og Daniel Braut hadde fiktat seg ihop ei heil gjeld. Livemaaten hadde voret skral, og han hadde svoltet meir enn ein gong; men han hadde daa paa ein maate bergat seg. No tok det til aa myrkna. Den eine etter den andre reiste fraa byen, og sume skulde vera burte lenge; dessutan hadde han med brennande skam lagt merke til, at kjenningarne hans rymde for han, naar dei saag han; andre hadde beint ut sagt, at dei kunne ikkje laana han fleire pengar. Han kjende seg meir og meir arm, meir og meir forkomen. Han sparde og knipte paa den siste halve dalaren sin som ein prakkar. Han livde paa vatn og turt braud; men tilslutt fekk halvdalaren ende likevæl, og so stod han der, reint paa berre bakken. Det var ein sur slutdag i januar. Han var svolten og han fraus; ved hadde han ikkje; den siste braudskanken fekk han gøyma til i morgo. Att og fram i gata gjekk han og slong, slunken og hol, vaat paa føterne; middag hadde han ikkje fenget paa fleire dagar. I kveldingi luskad han inn paa kaffikjellaren, snikjande og rædd som ein svolten hund; der var ingen, han kjende. Skulde han prøva um han hadde kreditt? Han vaagad ikkje. Ein vart so underleg modlaus, naar ein ikkje aatte mynt . . . Han gjekk. Dreiv att og fram paa gata og tenkte paa, um der daa ikkje skulde vera ein einaste, han kunne gaa til. Daa hugsad han sine gamle vener, Ole Bentsen og Peter Dirk. Gudskelov! Der var ein utveg. Dei var visst i byen, og dei hadde pengar. Dei vilde ikkje segja nei til ein gamall kammerat. Han vart so glad og lett, at han sette i veg med ein gong for aa finna dei. Dei budde paa Hægdehaugen. Men daa han 124kom der upp, var dei ikkje heime. Tung og trøytt gjekk han heim og lagde seg; men han var so svolten, at han ikkje fekk sova. Han maatte tilslutt upp og eta i seg den siste braudskanken sin, og daa sovnad han endeleg, og sov tungt og lenge.

Han stod upp, rasande svolten, drakk tri glas vatn og ruslad i veg. Daa han kom upp til Hægdehaugen, var Ole Bentsen og Peter Dirk just utgjengne. Dei kom att ut paa ettermiddagen ein gong.

Daniel var so klar, at han knapt kunne halda seg uppe. Men time etter time maatte han gaa og venta, svabbandе i snøsøyla gata upp og gata ned, til dess han kunne tru, at dei var heimkomne. Det var ein syrgjeleg dag. Han kunne ikkje eingong drøyma, utan um mat, og tanken hans stod som ei u-trekt klokke.

Tilslutt kunne han ikkje meir. Det sleit for brystet av svolt; han svimrad av trøyttleik; yver augo laag ei heit tyngd som av feber. Klokka var 4; han fekk upp og høyra etter. Med møde og stræv naadde han huset; han var so veik i knei. Gudskjelov, dei var heime. Han pustad ut so godt han kunne, og stivde seg upp; han vart med eingong so bljug. Det var nok ikkje sagt, kor vælkomеn han vilde vera her helder; desse kararne hadde han aldri havt noko lag med, og no kom han for aa laana pengar . . . Men ein fekk gjera seg hard. Han bankad paa og steig inn. Godkveld. Der var myrkt inne; dei kjende han ikkje; »godkveld?« sagde dei spyrjande. Det brann koseleg i omnen; her var so varmt, at Daniel svimrad. Han gjekk fram og tok Ole Bentsen i haandi. »De kjenner meg kanskje ikkje att?« spurde han, og maalet hans vart mot hans vilje so holt og klagande. Peter Dirk, som laag burt i sofaen og røykte, reiste seg og kveikte ljos; Ole Bentsen drog etterkvart kjensel paa Daniel og sagde: »Aa, — er det . . . so sjeldsynte folk, som er ute og gjeng?« — Daniel raudnad og sagde, at dei budde so langt av leid . . . han hadde ofte tenkt aa sjaa uppum dei, men . . . tidi . . . so gjekk han burt og helsad paa Peter Dirk. 125»No, kor gjeng det?« sagde denne. »Aa takk«. »Sit ned;« han sette seg.

Ole Bentsen og Peter Dirk saag paa guten, glytte so til kvarandre med eit talande augnekast. Dei hadde høyrt, at det skulde staa smaatt til med Daniel Braut, og no fekk dei sjaa det. Han var gul; kring augo laag ein breid, sjukleg ring, og dei raude, ruskutte skjeggfliserne gav andlitet noko vilt og forkomet. Peter Dirk vart so teken av det, han saag, at han gløymde seg sjølv og spurde Daniel, um han vilde hava eit glas øl. »Takk!« sagde Daniel og vart raud av gleda. »Eg trur me hev etter ei halv flaske øl sidan middag«, sagde Peter med ein uroleg glytt burttil Ole Bentsen; denne nikkad. »Me held middag heime sumetider, maa de vita«, sagde han til Daniel; »ein maa laga munnen etter skreppa, som dei segjer.« — »Det er væl so«, svarad Daniel; han vart gul att. Peter Dirk drog upp den halve ølflaska og slog i; men han slog berre i til tvo. Dei vil ikkje drikka med meg, tenkte Daniel; — men dess meir fær eg! »Ver so god!« sagde Peter til Daniel og Ole. »Nei ver so god du«, sagde denne til Peter. Peter tok glaset, nikkad til Daniel og drakk; Daniel reiste seg, steig ustødt burttil bordet, tok glaset med dirrande haand og tømde det. Aa kor det smakad, og kor det gjorde godt. Den, som no hadde havt eit stykkje mat til! Med det same saag han, at Peter berre so vidt hadde smakat paa sitt glas; Daniel forstod, at han hadde faret galet og orsakad seg —: »Det er godt aa faa øl, naar ein er tyrst«, sagde han. — »Aa ja—a«, sagde Ole Bentsen.

Daniel gav seg til aa røda. Ølet gjorde han modig, og so galdt det aa faa kararne i godlag. Ole Bentsen sette seg i ruggestolen framfor bordet og tagde; Peter Dirk lagde seg i sofaen og røykte og svarad ja og nei. Dei forstod so godt, kva han vilde. Han hadde heile dette underlege, uhyggjelege lag, som merkjer armingen, naar han er ute og skal »slaa pengar« og veit, at det er smaatt med kreditten, — dette snakande og nærsøkne og paa same tid underdanige; han pratad og pratad um slikt. som dei kunne lika, 126gjorde seg kjend og kammeratsleg, og heldt med dei i eit og alt liksom hunden, som dillar med rova. Dei sat og ynskte fyren til Hekkfjells berg og vart meir og meir tagalle, og Ole Bentsen tenkte med seg, at folk, som stelte seg slik, at dei kom i beit, og sidan vilde liva paa andre, dei fortente aa svelta.

Daniel forstod, at dei ikkje brydde seg stort um det han sagde, og daa ølet etterkvart seig av han, vart han tagall og arm som fyrr. Han sat og liksom seig ihop paa stolen, og mælet vart veikt, sviktande og holt. Han fekk mindre og mindre mod til aa spyrja um pengar; men . . . skulde det ikkje gaa an aa setja seg til aa venta til kveldsmaten kom? Daa kunne dei ikkje for skam skuld anna enn beda han med seg. Ole Bentsen og Peter Dirk sat og gjorde augo til kvarandre. So reiste Peter seg upp og saag paa klokka. »Kor mange er ho?« spurde Ole Bentsen. »Halv seks«, svarad denne. »Aa, so mange?« sagde Ole; »ja daa fær eg nok til aa lesa.« »Ja, enn eg daa?« sagde Peter Dirk. Daniel forstod. Han vart myrkeraud i andlitet og stod upp. »Ja . . . lid det so langt, so . . . fær nok eg og . . . heim og arbeida«, sagde han. — »Aa ja, det er lang veg«, meinte Ole Bentsen. — »Ja.« Daniel stod og vreid seg; skulde han vaaga det —? Aa ja. . . . han fekk ikkje meir enn nei; og han kunne ikkje gaa heimatt med tome hender. Hastande, snaavande lagde han i veg: »Eg hev langt heim, ja, og so skulde eg dessutan heilt upp i Professorbyen . . . eg hev ein kjenning der, som eg skulde hava nokre pengar av, men han var ikkje heime i dag, og no maa eg —. Men seg meg . . . for aa sleppa aa gaa den lange vegen . . . det er myrkt no, og stygt føre . . . De skulde ikkje kunna hjelpa ein kammerat med eit par mark til i morgo, de?« Han stod og fingrad og snudde paa luva si og saag ut som ein tjuv. »M—nei«, sagde Ole Bentsen stilt og blidt, »sanneleg um eg hev so mykje. Eg hev ventat pengar no i fleire dagar; men eg forstend ikkje, kva dei tenkjer paa der heime.« Ole Bentsen laug, men han laug, so han hadde sine ord 127frie. Og for aa vera trygg for Daniel sidan, lagde han til: »eg hev sanneleg sett meg i so mykje skuld no, at naar eg hev pengar, so gjeng dei med det same. Men, korleis er det med deg, Peter? Hev du noko?« Peter Dirk sette upp eit skjemtefullt andlit, drog fram pengeboki si, opnad ho, krengde ho, spilte augo upp liksom i forundring . . . det datt ut ein knapp. Peter Dirk blistrad. Daniel lo, haast og saart. Men Peter sagde ingenting um, at dei pengarne, som hadde voret i boki, dei laag no etter nedi lumma hans. »Naa, ja-ja«, sagde Daniel med bibrande munn, »so fær eg burtum den andre . . . det er litt langt, men . . . ja, takk for i kveld.« — »Sjølv takk. Væl heim!« — »Takk. Godnatt.« — »Godnatt, godnatt!«

Han steig ned troppi med ryggen krylen av skam og svikne voner. Han gret mest, daa han kom ut. No hadde han gjort seg til bikkje for aa faa eit bein, og so hadde han ikkje fenget det. Seint og syrgjeleg slong han ned etter gata. Ein full mann stansad upp midt framfor han og sagde: »er’ u rædd, gutt?« Daniel rymde yver paa den andre sida. Tvo glade unge herrar kom spantande og røykte sigarar, som luktad svimrande sterkt; dei fyllte upp fortoget, so Daniel maatte ut i gata. Tenestgjentur kom berande med mjølkespann og korger fulle av braud og flaskur; det var so vondt aa sjaa; augo hans saug seg fast i dei korgerne. Alle folk hadde mat; alle folk livde godt; ingen hadde ein bite til honom. Utanfor ein husholdningshandel stansad han; kraambudi var full av folk. Han saag med svoltne augo paa all den maten, som vart langad ut yver disken, braud, smør, ost, pylsesnabbar, ølflaskur, kaffifjordungar, gryn, erter, flesk, egg; og han stunde høgt av hunger. Med ein saar sukk drog han seg ifraa døri, men stansad ved vindaugat. Han studde seg til veggen, han var so trøytt. Akslerne verkte, knei vilde snart ikkje bera han. Litt mat, litt mat; aa, berre litt turt braud og eit glas vatn! Han stirde med feber i augo paa alle dei gode ting, som var uppsette i vindaugat; der var store glas fulle av kjeks, drops, sviskur, sukker; paa ei snor øvst uppe 128hekk digre spikelaar, og i ei stor korg var der udstilt braud, store, lækre braud, brunsteikte og ferske, braud til aa verta galen av. Han stod og stirde og drøymde, og tenkte seg den tingen aa klemma ut ei rute . . . med ein tjøreklut, so glaset ikkje skulde singla . . . og taka — taka det braudet der, som laag so gullfagert og lokkad; so vaknad han, kulsad og fraus, samlad seg ihop, og sjanglad i veg att. Han fekk gaa heim og leggja seg. Han var sjuk. Den, som berre kunne faa sova.

Ned gjenom Homannsbyen saggad han i seine stig; gata var full av folk, og alle skulde dei heim og eta. Det var kaldt og surt, men ljos var der i alle viudaugo, og ei søt lukt av friskt braud og andre matvarar slog ut av kraambuderne som luftningar fraa paradis, kvar gong dørerne gjekk upp. Kvar skulde han gjera av seg i morgo? — Kanskje . . . naar han vaknad, kom postmannen med ein gul setel —: »Til hr. stud. filos. D. Braut er ankommet brev, paategnet . . . 10 spd.« 10 dalar, braud, smør, mjølk, nei øl, litt ost, nei, helder ein pylsestubb . . . eta godt . . . so til skomakaren . . . nye sko, tvo dalar . . . so middag . . . aa, aa, middag! god varm middag; kjenna seg god og mett; og so ei ærleg pipe! — Nei, nei; det nyttad ikkje aa drøyma. Det vart berre verre med det. Ikkje tenkja paa mat. Ikkje tenkja paa mat.

Der heime, der hadde dei det godt. Alltid sitt visse bord aa gaa til . . . det kunne vera trongt i andre maatar; men dei hadde alltid mat. Kneip det, kunne dei slagta ei ku. Dei svalt ikkje. Det var ikkje for ingen ting, at dei gamle heldt braudet heilagt, og talad um heilage uksar . . .

Homers kjempur naar dei vart svoltne, so sette dei uksar paa spit, brasad og steikte og aat, fylte seg med ungt kjøt og med den søte vin. Det var minst fyre aa vera kjempe paa den maaten. Daniel saug paa tunga si; han kjende smaken av ungt kjøt og søt vin, so tennerne hans vatshaglad.

Han seig paa, seig paa, som eit klokkeverk, naar det eingong er komet i gang. Han var so hol, han totte, han 129vilde gaa av paa midten. Og akslerne verkte som der kunne vera eld i dei. Sigarrøyk dreiv sterk og svimrande ikring han, so ofte han møtte folk; pianospil klunkad ut til han fraa alle stovur; det var so vondt aa høyra. Der inne sat folk og hadde det varmt og lognt, skulde eta godt til kvelds. Han fraus; han kjende den snøsure januarlufti like inn paa skinnet. Han var komen ned i teatergata; det tok til aa bera imot att; men han var for trøytt til aa gaa seg varm. Ingenstad kunne ein gaa inn helder, naar ein ikkje hadde pengar. Der uppe laag Trefoldighedskyrkja, der var ljos. Der kunne han gaa inn og kvila seg! Der kunne ingen jaga han ut, um han ikkje hadde pengar, og kanskje han der kunne raaka ein mann, som vilde laana han tolv skilling! Han drog seg inn. Der var vist bibellesning. Den fyrste tome stolen han saag, seig han ned i. Aa, so trøytt han var. Der gjekk feberskjelvingar gjenom han; han svimrad, som han kunne daana; seig ihop der han sat, og leet att augo. Men for dei attletne augo dansad i lange rader braud, gulbrune, vælsteikte braud, braud i korger og braud i kassur . . . Den, som hadde eit. Den, som fann eit slikt paa bordet sitt, naar ein kom heim! Ein kandidat kom upp paa preikestolen og lagde ut noko, som Daniel ikkje fekk greide paa. Han høyrde sumt av det; men sumt kom burt i den omen fraa alle veggjer, som svarad talaren paa kvart hans ord, helst naar han talad høgt, og gjorde, at talen liksom maatte vassa seg fram gjenom ein tung motstraum; — og sumt kom Daniel ikkje til aa høyra fordi den svidande svolten hans drog tankarne hans burt. Med ein gong kvakk han upp og gav seg til aa høyra etter. Talaren fortalde um sume, som livde vilt og sette alt sitt gods til; og naar dei hadde øytt upp alt det, dei aatte, so tok dei kanskje klædi av kroppen og gjekk til pantelaanaren med for aa faa noko aa synda fyre! Pantelaanaren! Det var ordet, som vekte Daniel. Der var ein utveg! Endaa kunne han faa mat, fyrr han gjekk i seng! Hadde han berre noko aa setja i pant? — Bøkerne kunne det ikkje nytta med; dei var gamle og skrale; 130vinterfrakken — trong han altfor hardt til; klokke hadde han ikkje . . . men duskeluva! Duskeluva kunne han setja i pant! Han reiste seg upp, kunne knapt staa, men tok seg paa tak; ut av kyrkja bar det, heim etter duskeluva, og so til pantelaanaren so snøgt han orkad.

123

(1883).

Det leid til jola, og Daniel Braut hadde fikta seg i hop ei heil gjeld. Livemåten hadde vore skral, og han hadde svoltet meir enn ein gong; men han hadde då på ein måte bergat seg. No tok det til aa myrkna. Den eine etter den andre reiste frå byen, og somme skulle vera borte lenge; dessutan hadde han med brennande skam lagt merke til, at kjenningane hans rymde for han, når dei såg han; andre hadde beint ut sagt, at dei kunne ikkje låna han fleire pengar. Han kjende seg meir og meir arm, meir og meir forkomen. Han sparte og knipte på den siste halve dalaren sin som ein prakkar. Han livde på vatn og turt brød; men til slutt fekk halvdalaren ende likevel, og so stod han der, reint på berre bakken. Det var ein sur slutdag i januar. Han var svolten og han fraus; ved hadde han ikkje; den siste braudskanken fekk han gøyma til i morgo. Att og fram i gata gjekk han og slong, slunken og hol, våt på føtene; middag hadde han ikkje fenget på fleire dagar. I kveldinga luska han inn på kaffikjellaren, snikjande og redd som ein svolten hund; der var ingen, han kjende. Skulle han prøva om han hadde kreditt? Han våga ikkje. Ein vart so underleg modlaus, når ein ikkje åtte mynt . . . Han gjekk. Dreiv att og fram på gata og tenkte på, om der då ikkje skulle vera ein einaste, han kunne gå til. Då hugsa han sine gamle vener, Ole Bentsen og Peter Dirk. Gudskelov! Der var ein utveg. Dei var visst i byen, og dei hadde pengar. Dei ville ikkje segja nei til ein gamal kamerat. Han vart so glad og lett, at han sette i veg med ein gong for å finna dei. Dei budde på Hægdehaugen. Men då han 124kom der opp, var dei ikkje heime. Tung og trøytt gjekk han heim og la seg; men han var so svolten, at han ikkje fekk sova. Han måtte til slutt opp og eta i seg den siste braudskanken sin, og då sovna han endeleg, og sov tungt og lenge.

Han stod opp, rasande svolten, drakk tre glas vatn og rusla i veg. Då han kom opp til Hægdehaugen, var Ole Bentsen og Peter Dirk just utgjengne. Dei kom att ut på ettermiddagen ein gong.

Daniel var so klar, at han knapt kunne halda seg oppe. Men time etter time måtte han gå og venta, svabbandе i snøsøyla gata opp og gata ned, til dess han kunne tru, at dei var heimkomne. Det var ein syrgjeleg dag. Han kunne ikkje eingong drøyma, utan om mat, og tanken hans stod som ei u-trekt klokke.

Til slutt kunne han ikkje meir. Det sleit for brystet av svolt; han svimrad av trøyttleik; over augo låg ei heit tyngd som av feber. Klokka var 4; han fekk opp og høyra etter. Med møde og strev nådde han huset; han var so veik i knei. Gudskjelov, dei var heime. Han pusta ut so godt han kunne, og stivde seg opp; han vart med eingong so bljug. Det var nok ikkje sagt, kor vælkomеn han ville vera her heller; desse karane hadde han aldri hatt noko lag med, og no kom han for å låna pengar . . . Men ein fekk gjera seg hard. Han banka på og steig inn. God kveld. Der var mørkt inne; dei kjende han ikkje; »god kveld?« sa dei spyrjande. Det brann koseleg i omnen; her var so varmt, at Daniel svimrad. Han gjekk fram og tok Ole Bentsen i handa. »De kjenner meg kanskje ikkje att?« spurde han, og målet hans vart mot hans vilje so holt og klagande. Peter Dirk, som låg bort i sofaen og røykte, reiste seg og kveikte ljos; Ole Bentsen drog etter kvart kjensel på Daniel og sa: »Aa, — er det . . . so sjeldsynte folk, som er ute og gjeng?« — Daniel raudna og sa, at dei budde so langt av leid . . . han hadde ofte tenkt å sjå oppom dei, men . . . tida . . . so gjekk han bort og helsa på Peter Dirk. 125»No, kor gjeng det?« sa denne. »Aa takk«. »Sit ned;« han sette seg.

Ole Bentsen og Peter Dirk såg på guten, glytte so til kvarandre med eit talande augnekast. Dei hadde høyrt, at det skulle stå smått til med Daniel Braut, og no fekk dei sjå det. Han var gul; kring augo låg ein brei, sjukleg ring, og dei raude, ruskutte skjeggfliserne gav andlitet noko vilt og forkomet. Peter Dirk vart so teken av det, han såg, at han gløymde seg sjølv og spurde Daniel, om han ville hava eit glas øl. »Takk!« sa Daniel og vart raud av gleda. »Eg trur me har etter ei halv flaske øl sidan middag«, sa Peter med ein uroleg glytt burttil Ole Bentsen; denne nikka. »Me held middag heime sumetider, må de vita«, sa han til Daniel; »ein må laga munnen etter skreppa, som dei seier.« — »Det er vel so«, svara Daniel; han vart gul att. Peter Dirk drog opp den halve ølflaska og slo i; men han slo berre i til to. Dei vil ikkje drikka med meg, tenkte Daniel; — men dess meir fær eg! »Ver so god!« sa Peter til Daniel og Ole. »Nei ver so god du«, sa denne til Peter. Peter tok glaset, nikka til Daniel og drakk; Daniel reiste seg, steig ustødt burttil bordet, tok glaset med dirrande hand og tømde det. Aa kor det smaka, og kor det gjorde godt. Den, som no hadde hatt eit stykke mat til! Med det same såg han, at Peter berre so vidt hadde smaka på sitt glas; Daniel forstod, at han hadde faret galet og orsakad seg —: »Det er godt å få øl, når ein er tørst«, sa han. — »Aa ja—a«, sa Ole Bentsen.

Daniel gav seg til å røda. Ølet gjorde han modig, og so galdt det å få karane i godlag. Ole Bentsen sette seg i ruggestolen framfor bordet og tagde; Peter Dirk la seg i sofaen og røykte og svara ja og nei. Dei forstod so godt, kva han ville. Han hadde heile dette underlege, uhyggjelege lag, som merkjer armingen, når han er ute og skal »slaa pengar« og veit, at det er smått med kreditten, — dette snakande og nærsøkne og på same tid underdanige; han prata og prata om slikt. som dei kunne lika, 126gjorde seg kjend og kammeratsleg, og heldt med dei i eit og alt liksom hunden, som dillar med rova. Dei sat og ynskte fyren til Hekkfjells berg og vart meir og meir tagalle, og Ole Bentsen tenkte med seg, at folk, som stelte seg slik, at dei kom i beit, og sidan ville leve på andre, dei fortente å svelta.

Daniel forstod, at dei ikkje brydde seg stort om det han sa, og då ølet etter kvart seig av han, vart han tagall og arm som før. Han sat og liksom seig i hop på stolen, og mælet vart veikt, sviktande og holt. Han fekk mindre og mindre mod til å spørje om pengar; men . . . skulle det ikkje gå an å setja seg til å venta til kveldsmaten kom? Då kunne dei ikkje for skam skuld anna enn beda han med seg. Ole Bentsen og Peter Dirk sat og gjorde augo til kvarandre. So reiste Peter seg opp og såg på klokka. »Kor mange er ho?« spurde Ole Bentsen. »Halv seks«, svara denne. »Aa, so mange?« sa Ole; »ja då fær eg nok til å lesa.« »Ja, enn eg då?« sa Peter Dirk. Daniel forstod. Han vart mørkeraud i andlitet og stod opp. »Ja . . . lid det so langt, so . . . fær nok eg og . . . heim og arbeida«, sa han. — »Aa ja, det er lang veg«, meinte Ole Bentsen. — »Ja.« Daniel stod og vreid seg; skulle han våga det —? Aa ja. . . . han fekk ikkje meir enn nei; og han kunne ikkje gå heimatt med tomme hender. Hastande, snåvande la han i veg: »Eg har langt heim, ja, og so skulle eg dessutan heilt opp i Professorbyen . . . eg har ein kjenning der, som eg skulle hava nokre pengar av, men han var ikkje heime i dag, og no må eg —. Men seg meg . . . for å sleppe å gå den lange vegen . . . det er mørkt no, og stygt føre . . . De skulle ikkje kunna hjelpa ein kamerat med eit par mark til i morgo, de?« Han stod og fingra og snudde på luva si og såg ut som ein tjuv. »M—nei«, sa Ole Bentsen stilt og blidt, »sanneleg om eg har so mykje. Eg har venta pengar no i fleire dagar; men eg forstend ikkje, kva dei tenkjer på der heime.« Ole Bentsen laug, men han laug, so han hadde sine ord 127frie. Og for å vera trygg for Daniel sidan, la han til: »eg har sanneleg sett meg i so mykje skuld no, at når eg har pengar, so gjeng dei med det same. Men, korleis er det med deg, Peter? Har du noko?« Peter Dirk sette opp eit skjemtefullt andlit, drog fram pengeboka si, opna ho, krengde ho, spilte augo opp liksom i forundring . . . det datt ut ein knapp. Peter Dirk blistrad. Daniel lo, håst og sårt. Men Peter sa ingenting om, at dei pengane, som hadde vore i boka, dei låg no etter nedi lomma hans. »Nå, ja-ja«, sa Daniel med bibrande munn, »so fær eg bortom den andre . . . det er litt langt, men . . . ja, takk for i kveld.« — »Sjølv takk. Vel heim!« — »Takk. God natt.« — »God natt, god natt!«

Han steig ned troppi med ryggen krylen av skam og svikne voner. Han gret mest, då han kom ut. No hadde han gjort seg til bikkje for å få eit bein, og so hadde han ikkje fenget det. Seint og syrgjeleg slong han ned etter gata. Ein full mann stansa opp midt framfor han og sa: »er’ u redd, gutt?« Daniel rymde over på den andre sida. To glade unge herrar kom spantande og røykte sigarar, som lukta svimrande sterkt; dei fylte opp fortoget, so Daniel måtte ut i gata. Tenestejenter kom berande med mjølkespann og korger fulle av brød og flasker; det var so vondt å sjå; augo hans saug seg fast i dei korgene. Alle folk hadde mat; alle folk livde godt; ingen hadde ein bite til han. Utanfor ein husholdningshandel stansa han; krambua var full av folk. Han såg med svoltne augo på all den maten, som vart langad ut over disken, brød, smør, ost, pylsesnabbar, ølflasker, kaffifjordungar, gryn, erter, flesk, egg; og han stunde høgt av hunger. Med ein sår sukk drog han seg ifrå døra, men stansa ved vindauget. Han studde seg til veggen, han var so trøytt. Akslene verkte, knei ville snart ikkje bera han. Litt mat, litt mat; aa, berre litt turt brød og eit glas vatn! Han stirde med feber i augo på alle dei gode ting, som var oppsette i vindauget; der var store glas fulle av kjeks, drops, sviskur, sukker; på ei snor øvst oppe 128hekk digre spikelår, og i ei stor korg var der utstilt brød, store, lekre brød, brunsteikte og ferske, brød til å verta galen av. Han stod og stirde og drøymde, og tenkte seg den tingen å klemma ut ei rute . . . med ein tjøreklut, so glaset ikkje skulle singla . . . og taka — taka det brødet der, som låg so gullfagert og lokka; so vakna han, kulsa og fraus, samla seg i hop, og sjangla i veg att. Han fekk gå heim og leggja seg. Han var sjuk. Den, som berre kunne få sova.

Ned gjennom Homannsbyen saggad han i seine stig; gata var full av folk, og alle skulle dei heim og eta. Det var kaldt og surt, men ljos var der i alle viudaugo, og ei søt lukt av friskt brød og andre matvarar slo ut av krambuene som luftningar frå paradis, kvar gong dørene gjekk opp. Kvar skulle han gjera av seg i morgo? — Kanskje . . . når han vakna, kom postmannen med ein gul setel —: »Til hr. stud. filos. D. Braut er ankommet brev, paategnet . . . 10 spd.« 10 dalar, brød, smør, mjølk, nei øl, litt ost, nei, heller ein pylsestubb . . . eta godt . . . so til skomakaren . . . nye sko, to dalar . . . so middag . . . aa, aa, middag! god varm middag; kjenna seg god og mett; og so ei ærleg pipe! — Nei, nei; det nytta ikkje å drøyma. Det vart berre verre med det. Ikkje tenkja på mat. Ikkje tenkja på mat.

Der heime, der hadde dei det godt. Alltid sitt visse bord å gå til . . . det kunne vera trongt i andre måtar; men dei hadde alltid mat. Kneip det, kunne dei slagta ei ku. Dei svalt ikkje. Det var ikkje for ingen ting, at dei gamle heldt brødet heilagt, og tala om heilage oksar . . .

Homers kjemper når dei vart svoltne, so sette dei oksar på spit, brasa og steikte og åt, fylte seg med ungt kjøt og med den søte vin. Det var minst fyre å vera kjempe på den måten. Daniel saug på tunga si; han kjende smaken av ungt kjøt og søt vin, so tennene hans vatshaglad.

Han seig på, seig på, som eit klokkeverk, når det eingong er kome i gang. Han var so hol, han tykte, han 129ville gå av på midten. Og akslene verkte som der kunne vera eld i dei. Sigarrøyk dreiv sterk og svimrande ikring han, so ofte han møtte folk; pianospel klunka ut til han frå alle stover; det var so vondt å høyre. Der inne sat folk og hadde det varmt og lognt, skulle eta godt til kvelds. Han fraus; han kjende den snøsure januarlufta like inn på skinnet. Han var komen ned i teatergata; det tok til å bere imot att; men han var for trøytt til å gå seg varm. Ingenstad kunne ein gå inn heller, når ein ikkje hadde pengar. Der oppe låg Trefoldighedskyrkja, der var ljos. Der kunne han gå inn og kvila seg! Der kunne ingen jaga han ut, om han ikkje hadde pengar, og kanskje han der kunne råka ein mann, som ville låna han tolv skilling! Han drog seg inn. Der var vist bibellesning. Den fyrste tomme stolen han såg, seig han ned i. Aa, so trøytt han var. Der gjekk feberskjelvingar gjennom han; han svimrad, som han kunne dåna; seig i hop der han sat, og leet att augo. Men for dei attletne augo dansa i lange rader brød, gulbrune, velsteikte brød, brød i korger og brød i kassar . . . Den, som hadde eit. Den, som fann eit slikt på bordet sitt, når ein kom heim! Ein kandidat kom opp på preikestolen og la ut noko, som Daniel ikkje fekk greie på. Han høyrde sumt av det; men sumt kom bort i den omen frå alle veggjer, som svara talaren på kvart hans ord, helst når han tala høgt, og gjorde, at talen liksom måtte vassa seg fram gjennom ein tung motstraum; — og sumt kom Daniel ikkje til å høyre fordi den svidande svolten hans drog tankane hans bort. Med ein gong kvakk han opp og gav seg til å høyre etter. Talaren fortalde om somme, som livde vilt og sette alt sitt gods til; og når dei hadde øytt opp alt det, dei åtte, so tok dei kanskje kleda av kroppen og gjekk til pantelånaren med for å få noko å synda fyre! Pantelånaren! Det var ordet, som vekte Daniel. Der var ein utveg! Endå kunne han få mat, før han gjekk i seng! Hadde han berre noko å setja i pant? — Bøkene kunne det ikkje nytta med; dei var gamle og skrale; 130vinterfrakken — trong han altfor hardt til; klokke hadde han ikkje . . . men duskeluva! Duskeluva kunne han setja i pant! Han reiste seg opp, kunne knapt stå, men tok seg på tak; ut av kyrkja bar det, heim etter duskeluva, og so til pantelånaren so snøgt han orka.