94

(1882).

Liveigenskapen kjem upp. Germanske folk vandrar inn i det romerske rikjet.

Inkje rikje hev voret so sterkt som den gamle romerske republikken, daa den var i si vælmagt. Stormennerne var dugande menner, som kunne gaa i fyreenden for folket sitt baade i fred og ufred, og bønderne var frie gardbrukarar, 95som hadde mykje aa tapa, um rikjet miste vælferdi si. Korkje den greske falanksen elder Hannibal elder Simbrarne kunne raa med Rom i den tidi.

Men etterkvart miste dei frie bønderne gardarne sine, og stormennerne fekk all jordi og dreiv jordbruket i det store og hadde trælar til allslags arbeide. Fyrst som republikk og sidan som keisardøme breidde Rom sitt velde ut yver Spania, Frankrike, England og store stykkje av Tyskland og mange andre land, men alle stader vart det frie bondestandet tynt, og jordbrukaranne vart mest liksom trælar. Daa vart det so tungt aa liva for ein simpel bonde, at alle vilde strøyma til byarne; for der var det lettare aa livnæra seg. Difor var styringi rædd, at landsbygdi skulde koma til aa liggja reint i øyde, og ho fastsette, at bønderne ikkje skulde hava lov til aa flytja. Soleis kom liveigenskapen upp. (Umkring 3 aarhundrad etter Kristus). Dei liveigne høyrde godset til og vart selde med godset liksom buskapen. Men sidan var det lite magt i det romerske rikjet, endaa romar-keisaren hadde fullt einvelde og raadde yver mangfaldige land. Germanske folk braut inn og fløymde yver Sud- og Vesteuropa, og det vestromerske rikjet gjekk under (i det 5te aarhundrad etter Kristus). Germanarne busette seg no i dei landi, som fyrr hadde høyrt under Rom, og skipad fleire mindre rikje der.

Daa Germanarne vandrad inn, var dei frie menner, og kongarne hadde ikkje stort aa segja. Men sidan tok kongarne seg mykje jordegods og tok skatt av dei innfødde, og desse lystrad dei likso mjukt, som dei hadde lystrat den romerske keisaren. Soleis aukad kongsmagti. Kongens menner tok seg og jordegods og vart liksom odelsbønder, og dei let dei innfødde bønderne dyrka jordi aat seg som liveigne.

Dei germanske innvandrarar var skilde i fleire mindre folk, som kvart hadde sin lov og talad kvart sitt maalføre. Dei innfødde hadde dei same lovarne, som dei hadde havt, medan dei stod under Rom, og talad det romerske maalet. Der trengdest mange aarhundrad til aa semja desse ulike 96folk ihop til heilvaksne nasjonalitetar. Det var tvo ting, som hjelpte til aa semja dei ihop: lensvæsenet og kyrkja.

Lensvæsenet.

Lensvæsenet kom upp paa den maaten, at kongen innsette ein greve (elder hertug) til aa styra for seg i kvart landskap og lønte dei paa den maaten, at han gav dei bruksretten til noko jordegods. Dette jordegodset kallad dei len (elder feudum); kongen vart lensherre, og den, som fekk bruksretten, kallad dei vasall. Denne skulde hjelpa lensherren sin, og kunne krevja studning og vern av honom. Leni kom snart til aa gaa i arv, og vasallarne fekk heile landskap i len. Vasallarne gav burt mindre len til andre, som vart undervasallar, og desse fekk vasallar under seg att. Slikt gods, som ein hadde full eigedomsrett til, het allodialgods (odelsgods), men dei, som aatte sovoret gods, anten dei var Germanar elder innfødde, kunne ikkje i lengdi halda seg sjølvstendige i desse ville tiderne og nøyddest til aa verta vasallar under grevarne elder kyrkja. Alle smaabønder og leiglendingar vart liveigne, anten dei var Germanar elder innfødde. Paa slutten vart all jordeigedom til len, mange embætte og vart len, retten til aa verja kaupmenner, hava bakaromn og slikt vart burtgjeven som len, og jamvæl mange byar gav seg under ein lensherre. Heile samfundet vart upp i berre herrar og tenarar. Lengst nede var dei liveigne bønderne, yver dei stod lensherrar og yver dei andre lensherrar, og soleis uppetter til kongen, som var den øvste lensherren; men hadde lite magt, daa han berre raadde yver dei vasallarne, som stod endefram under honom. I Frankrike laut vasallen fylgja lensherren sin, endaa um han vilde slaast med kongen sjølv. Vasallarne og lensherrarne var ein lens- elder feudal-adel, og kongen var berre den fyrste adelsmannen. I slutten av det 10de aarhundrad var lensvæsenet fullt utviklat.

Det gamle sjølvstyret, som Germanarne hadde havt og sett i verk paa tingmøti sine, høyrde upp, og lensherrarne 97raadde, som dei vilde, kvar i sitt landskap. Kvart landskap fekk sin lov og vart som eit rikje for seg sjølv. Lensherren sette upp ei borg paa ei høgd midt i lenet, og umkring den livde fatige, liveigne bønder i smaa kot og laut finna seg i allslags hard medferd av lensherren sin. Dei hadde ingen aa klaga til, daa lensherren var den einaste, som hadde rett til aa verja dei, og naar naudi vart dei for stor og dei tok til vaapn, slo lensherren ned som ein hauk ifraa borgi si; i den sterke brynja var han sjølv trygg og hogg ned bønderne som bu-fe.

Men endaa var dette tilstandet i mange maatar eit framstig mot fyrr. Trælarne i det gamle romerske rikjet hadde det mykje verre enn dei liveigne no. Trælarne høyrde til ein einskild mann, som kunne selja dei, men dei liveigne var stavnsbundne og høyrde til jordi, og eingong i tidi skulde det laga seg so, at jordi kom til aa høyra til dei. Liveigenskapen vart for trælarne ein yvergang til aa verta frie menn.

I det gamle Rom søkte alt det, som var stort og megtigt, til byarne, og paa landet budde berre trælar, og store landskap kom til aa liggja for fefoten. No busette lensherrarne seg paa landet og livde der eit meir heimslegt husliv med kona og borni, og folkemengdi aukad paa att. I det austromerske rikjet og i Asia raadde einveldet alle stader; men av lensvæsenet skulde sjølvstyret eingong veksa upp. Dei store vasallarne, som stod under same lensherren og hadde len, som paa lag var like store, kallad dei for jamningar elder pairar, og lensherren kallad dei ihop til raadlegging. Soleis fekk vasallarne vera med i landsstyringi.

Lensvæsenet var liksom ei jarn-lekkje, som heldt alle landskapi ihop til eit rikje, til dess den tidi kom, daa dei kunne veksa ihop.

Den romerske kyrkja.

Den romerske kyrkja samlad alle folk i Vesteuropa under seg. Ho hadde umsut med, at dei, som vandrad 98inn, lærde so mykje av trui, som raad kunne vera, dei vart mildare i seder enn fyrr og lærde aa lystra, og det vart liksom eit stort broderskap millom folki. Kyrkja bergad dei, som var i naud og leid vondt, ho hjelpte dei, som vart ute for urett, og kyrkja var demokratisk: der kunne sonen aat den liveigne bonden koma seg upp i høgdi radt til pavestolen og verta Guds jarl paa jordi og yver all verdsleg magt, og alle, høg og laag, laut lystra. Ho var aandsmagti paa den tid.

Riddar-adelen.

Under krossferderne i det 11te—13de aarhundrad vart det mange forandringar med lensvæsenet og rikslivet. Mange av dei store vasallarne fall, og naar ætti døydde ut, vart godset smaabytt, elder kongen drog det inn. Mange laut selja godset elder setja det i pant til aa faa pengar til ferderne; mykje av dette godset kaupte kyrkja, og mange byar og gardbrukarar nyttad no aaføret til aa sleppa fraa lensherrarne sine og kaupa seg frie.

I den tidi kom riddar-adelen upp. Dei godseigaranne, som hadde raad, kostad seg hest og vaapn sjølve og fylgde kongen, naar det var ufred. Denne adelen var fælt mangment i ymse land og fekk tidt betre upplæring og meir kunnskap enn den gamle lensadelen, men var ikkje so rik. Daa desse adelsmennerne kostad mykje paa seg i kongens teneste, slapp dei for det meste aa betala skatt av herregardarne sine. Presteskapet slapp og aa betala skatt av si jord. Soleis vart det tvo samfunds-klassar med ser-retter.

Tridjestandet lagar seg til.

Byarne kom seg og upp ved dette leitet. I det gamle romerske rikjet hadde dei mykje sjølvstyre, og mange byar i Italia fekk hava sjølvstyret i fred under folke-vandringarne. Mange nye byar kom upp paa den maaten, at haandverkarar og kræmarar sette seg ned umkring borgerne, og lensherrarne gav dei mykje fridom, daa han kunne hava stor nytte av dei. Desse borgarar, som dei kallad seg, 99passad paa, naar lensherren var i knipe, og tok seg større rett; dei vann seg sjølvstyre og fekk liveigenskapen i byarne avteken og bergad dei liveigne, som rømde fraa herrarne sine, og naar dei drog ut mot lensherrarne og vilde riva ned borgerne deira, kallad dei dei liveigne til vaapn og gjorde dei frie.

Daa borgaranne hadde mykje til aa strida med, lensherrar, bispar, urettferdige lovar og røvarar og ufred, laut dei verja seg, som best dei kunne. Borgaranne slo seg ihop i haandverkar-lag, so dei betre kunne halda paa den retten, dei hadde vunnet, og handla og arbeida etter eiget tykkje. Desse lag gav mange forskrifter for lagsmennerne, korleis dei skulde klæda seg, kor mange tenarar elder hestar dei maatte halda, naar dei skulde eta til middags, leggja seg o. s. b. Alle haandverkarar laut vera med i eit lag. Hadde til dømes skomakaranne eit lag i ein by, kunne ingen driva skomakar-haandverket, mindre han kom med i laget. Men i slike urolege tider trengdest slike forskrifter. Handelen og rikdomen aukad paa, og byarne fekk raad til aa kaupa seg fribrev av lensherrarne, elder so gjorde dei seg frie med vaapnmagt, og daa gav kongarne dei fribrev, av di dei vilde stydja seg til byarne mot lensvæsenet. Jamsides med adelen og presteskapet lagad det seg i byarne til eit tridjestand, som med si pengemagt kunne vera ei motvegt mot lensvæsenet og adelen, som hadde si magt fraa jordeigedomen. Etterkvart, som kunstmenner, diktarar, vitenskapsmenner, lækjarar og fleire kom til, fekk tridjestandet større magt, og feudal-adelen, som fyrr raadde grunnen aaleine, vart no undantrengd, so han fekk mindre og mindre rom aa raada for.

I Italia vart fleire byar, som Venedig, Genua, Florens og Milano, sterke fristatar, og her var ein heimstad for den italienske fridomshugen 1). I Frankrike var kongemagti for 100veik; men kongarne gav byarne fribrev, og der hjelpte borgaranne sidan kongarne mot feudal-adelen. I England var kongemagti for sterk, og der gjorde byarne samlag med dei store godseigaranne mot kongemagti og var med og grunnlagde den engelske folke-fridomen. I alle land var framgangen aat byarne til bate for den aalmenne framgangen, endaa det ikkje var alle stader paa same visi.

Lags-aand i millomaldren.

Det fylgde med straumdraget i millomaldren, at alle, som vilde liva trygt og verka stort, slo seg ihop og skipad samlag. Prestestandet i den romerske kyrkja var som eit rikje for seg sjølv, ikkje franskt ikkje italienskt, ikkje tyskt, men eit presterikje. Der var munkelag, riddarlag, haandverkarlag og fleire lag. Der var so sterk lagsaand, at dei, som høyrde til same laget, var liksom brødrar, endaa um dei ikkje høyrde til same folket. Ein engelsk riddar hadde større aandeleg sameige med ein spansk riddar enn med ein engelsk borgar. Kvart lag stridde for sine fyremaal, og der var større hat millom samfunds-klassarne enn millom folki. Adelen slost snart med kongarne, snart med borgaranne elder bønderne. Dei liveigne sette upp mot herrarne, lensherrarne og vasallar slost, og kyrkja brende dei, som hadde ei onnor tru.

Den nasjonale einskapen veks og sprengjer lensvæsenet og den romerske kyrkja.

Under all den striden trengdest det hardt til større einskap og samhelde i kvart rikje, og det var ymse ting og, som gjorde at alle dei smaarikje som lensvæsenet batt ihop til store rikje, nærmad seg til kvarandre, so alle smaa-folki i eit land paa slutten kom til aa kjenna seg som eit stort folk. I England var det engelske maalet raadande, i Frankrike det franske o. s. b., og naar det eine rikjet hadde ufred 101med det andre, vart det større samkjensle imillom alle landskap i kvart rikje. Men heil og full einskap kunne det aldri verta i eit rikje, naar lensherrar raadde som smaakongar. Lensvæsenet var i fyrstningi som ei jarn-lekkje, som heldt alle landskap ihop til eit rikje. Men no, daa landskapi heldt paa og skulde veksa ihop paa naturleg maate, var denne jarn-lekkja, som skar seg inn millom alle lemerne av den store riks-kroppen, ei hindring, som meinkad den naturlege vokstren.

Under dette arbeidet fram mot den nasjonale einskappen grunnlagde England folkefridommen sin. Kongemagti var sterk der, og ættefaren for kongsætti hadde herteket landet, og lensadelen fekk ikkje so stor magt der, men i 1215 tvingad den engelske lensadelen og prestarne og borgaranne kong Johan Landlaus til aa taka ved det store fridomsbrevet (magna charta); i det stod det, at kongen ikkje kunne krevja nye skattar, mindre eit ting av dei beste geistlege og verdslege mennerne samtykte. Dei verdslege tingmennerne kallad dei lordar, og tinget kallad dei parlament. I 1265, daa Henrik den tridje var konge, vart det innkallat til parlamentet tvo riddarar fraa kvart grevskap og repræsentantar fraa byarne. Dette vart grunnlaget for det engelske underhuset; det tinget, som lordarne og bisparne sat i, kallad det yverhuset. Fraa den tid hadde England sjølvstyre og var fast ihopbundet. Folket livde godt, og dei engelske bogeskyttaranne, som dei tok av den frie millomklassen, var kjernen i den engelske heren og ei vern for fridomen. Under rose-ufreden i det 15de aarhundrad døydde mesteparten av storadelen ut, og liveigenskapen vart avteken etterkvart. Trælarne var longe sidan frie i England.

I Frankrike var kongemagti veik og folket meir trælkat enn i England, difor kunne ikkje Frankrike med ein gong naa fram til folkefridom, men det var naudturvelegt fyrst aa styrkja kongemagti. Her gjorde borgaranne samlag med kongen mot lensherrarne, og kongen fekk soleis meir magt. Filip den fjorde (1285—1314) gjorde 102ende paa kyrkjeveldet i Frankrike og tilstemnde den fyrste riksdagen. Men riksdagen fekk aldri stor vyrdnad. Kongarne skreiv ut riksdag, naar dei sjølve vilde, og kunne gjeva lovar riksdagen uspurt. Yver-domstolen, parlamentet, i Paris fekk ein liten part i lovgjevingi, men elles styrde kongarne, mest som dei vilde, og sistpaa vart Ludvig den 11te (1461—1483) sterk nok til reint aa kua feudal-adelen. Kongarne gav dei fleste liveigne fri, so bønderne kom til aa staa under kongen og ikkje under lensherrarne, men sume stader heldt liveigenskapen seg radt til den store revolusjonen. Trældomen høyrde upp alt i det 13de aarhundrad.

Dei tvo store magterne, som raadde i millomaldren, lensvæsenet og den romerske kyrkja, var utlivde baae tvo, daa det leid mot slutten av millomaldren. Lensvæsenet laut fira for folkefridomen elder for eineveldet, som hadde den uppgaava aa vera ein høveleg yvergang til fridom. Den romerske kyrkja var ingi aandsmagt lenger; ho var steingjengi i ei daud tru, og det romerske presteskapet var ikkje eit rikje for seg sjølv lenger paa den maaten som fyrr og kunne ikkje halda folki ihop til eit stort broderskap. Liksom uppfinningi av krutet var til mein for feudal-adelen, vart bokprentar-kunsti til mein for kyrkja. Upplysningi breidde seg ut, og her og kvar tok dei til aa tenkja sjølve yver trui, som Wyclif og Huss, og den store kyrkjeboti, reformasjonen, lagad seg til. Daa sprengdest kyrkja, og folki tok seg den trui, dei likad best. Kyrkja og presteskapet vart meir nasjonale.

Men heiltupp øydelagt var korkje lensvæsenet elder den romerske kyrkja. Leivningar av lensvæsenet hev haldet seg radt til vaare dagar, og den romerske kyrkja hev endaa ikkje gjevet upp den tanken aa leggja heile verdi under seg att.

94

(1882).

Liveigenskapen kjem opp. Germanske folk vandrar inn i det romerske riket.

Inkje rike har vore so sterkt som den gamle romerske republikken, då den var i si velmakt. Stormennene var dugande menn, som kunne gå i fyreenden for folket sitt både i fred og ufred, og bøndene var frie gardbrukarar, 95som hadde mykje å tapa, om riket miste velferda si. Korkje den greske falanksen eller Hannibal eller Simbrarne kunne raa med Rom i den tida.

Men etter kvart miste dei frie bøndene gardane sine, og stormennene fekk all jorda og dreiv jordbruket i det store og hadde trælar til allslags arbeide. Fyrst som republikk og sidan som keisardøme breidde Rom sitt velde ut over Spania, Frankrike, England og store stykke av Tyskland og mange andre land, men alle stader vart det frie bondestandet tynt, og jordbrukarane vart mest liksom trælar. Då vart det so tungt å leve for ein simpel bonde, at alle ville strøyma til byane; for der var det lettare å livnæra seg. Difor var styringa redd, at landsbygda skulle koma til å liggja reint i øyde, og ho fastsette, at bøndene ikkje skulle hava lov til aa flytja. Soleis kom liveigenskapen opp. (Omkring 3 aarhundrad etter Kristus). Dei liveigne høyrde godset til og vart selde med godset liksom buskapen. Men sidan var det lite makt i det romerske riket, endå romar-keisaren hadde fullt einvelde og rådde over mangfaldige land. Germanske folk braut inn og fløymde over Sud- og Vesteuropa, og det vestromerske riket gjekk under (i det 5te aarhundrad etter Kristus). Germanarne busette seg no i dei landa, som før hadde høyrt under Rom, og skipa fleire mindre rike der.

Då Germanarne vandra inn, var dei frie menn, og kongane hadde ikkje stort å seie. Men sidan tok kongane seg mykje jordegods og tok skatt av dei innfødde, og desse lystra dei likso mjukt, som dei hadde lystra den romerske keisaren. Soleis auka kongsmakta. Kongens menn tok seg og jordegods og vart liksom odelsbønder, og dei let dei innfødde bøndene dyrka jorda åt seg som liveigne.

Dei germanske innvandrarar var skilde i fleire mindre folk, som kvart hadde sin lov og tala kvart sitt målføre. Dei innfødde hadde dei same lovane, som dei hadde hatt, medan dei stod under Rom, og tala det romerske målet. Der trengdest mange aarhundrad til å semje desse ulike 96folk i hop til heilvaksne nasjonalitetar. Det var to ting, som hjelpte til å semje dei i hop: lensvesenet og kyrkja.

Lensvesenet.

Lensvesenet kom opp på den måten, at kongen innsette ein greve (eller hertug) til å styra for seg i kvart landskap og lønte dei på den måten, at han gav dei bruksretten til noko jordegods. Dette jordegodset kalla dei len (eller feudum); kongen vart lensherre, og den, som fekk bruksretten, kalla dei vasall. Denne skulle hjelpa lensherren sin, og kunne krevja studning og vern av han. Lena kom snart til å gå i arv, og vasallane fekk heile landskap i len. Vasallane gav bort mindre len til andre, som vart undervasallar, og desse fekk vasallar under seg att. Slikt gods, som ein hadde full eigedomsrett til, het allodialgods (odelsgods), men dei, som åtte sovoret gods, anten dei var Germanar eller innfødde, kunne ikkje i lengda halda seg sjølvstendige i desse ville tidene og nøyddest til å verta vasallar under grevane eller kyrkja. Alle småbønder og leiglendingar vart liveigne, anten dei var Germanar eller innfødde. Paa slutten vart all jordeigedom til len, mange embete og vart len, retten til å verja kjøpmenn, hava bakaromn og slikt vart bortgjeven som len, og jamvel mange byar gav seg under ein lensherre. Heile samfunnet vart opp i berre herrar og tenarar. Lengst nede var dei liveigne bøndene, over dei stod lensherrar og over dei andre lensherrar, og soleis oppetter til kongen, som var den øvste lensherren; men hadde lite makt, då han berre rådde over dei vasallane, som stod endefram under han. I Frankrike laut vasallen fylgja lensherren sin, endå om han ville slåst med kongen sjølv. Vasallane og lensherrane var ein lens- eller feudal-adel, og kongen var berre den fyrste adelsmannen. I slutten av det 10de aarhundrad var lensvesenet fullt utvikla.

Det gamle sjølvstyret, som Germanarne hadde hatt og sett i verk på tingmøta sine, høyrde opp, og lensherrane 97rådde, som dei ville, kvar i sitt landskap. Kvart landskap fekk sin lov og vart som eit rike for seg sjølv. Lensherren sette opp ei borg på ei høgd midt i lenet, og omkring den livde fattige, liveigne bønder i små kot og laut finna seg i allslags hard medferd av lensherren sin. Dei hadde ingen å klaga til, då lensherren var den einaste, som hadde rett til å verja dei, og når nauda vart dei for stor og dei tok til våpen, slo lensherren ned som ein hauk ifrå borga si; i den sterke brynja var han sjølv trygg og hogg ned bøndene som bu-fe.

Men endå var dette tilstandet i mange måtar eit framsteg mot før. Trælane i det gamle romerske riket hadde det mykje verre enn dei liveigne no. Trælane høyrde til ein einskild mann, som kunne selja dei, men dei liveigne var stavnsbundne og høyrde til jorda, og eingong i tida skulle det laga seg so, at jorda kom til å høyre til dei. Liveigenskapen vart for trælane ein overgang til å verta frie menn.

I det gamle Rom søkte alt det, som var stort og mektig, til byane, og på landet budde berre trælar, og store landskap kom til å liggja for fefoten. No busette lensherrane seg på landet og livde der eit meir heimslegt husliv med kona og borna, og folkemengda auka på att. I det austromerske riket og i Asia rådde einveldet alle stader; men av lensvesenet skulle sjølvstyret eingong veksa opp. Dei store vasallane, som stod under same lensherren og hadde len, som på lag var like store, kalla dei for jamningar eller pairar, og lensherren kalla dei i hop til rådlegging. Soleis fekk vasallane vera med i landsstyringi.

Lensvesenet var liksom ei jarn-lekkje, som heldt alle landskapa i hop til eit rike, til dess den tida kom, då dei kunne veksa i hop.

Den romerske kyrkja.

Den romerske kyrkja samla alle folk i Vesteuropa under seg. Ho hadde omsut med, at dei, som vandra 98inn, lærde so mykje av trua, som råd kunne vera, dei vart mildare i seder enn før og lærde å lystra, og det vart liksom eit stort brorskap mellom folka. Kyrkja berga dei, som var i naud og leid vondt, ho hjelpte dei, som vart ute for urett, og kyrkja var demokratisk: der kunne sonen åt den liveigne bonden koma seg opp i høgda radt til pavestolen og verta Guds jarl på jorda og over all verdsleg makt, og alle, høg og låg, laut lystra. Ho var åndsmakta på den tid.

Riddar-adelen.

Under krossferdene i det 11te—13de aarhundrad vart det mange forandringar med lensvesenet og rikslivet. Mange av dei store vasallane fall, og når ætta døydde ut, vart godset småbytt, eller kongen drog det inn. Mange laut selja godset eller setja det i pant til å få pengar til ferdene; mykje av dette godset kjøpte kyrkja, og mange byar og gardbrukarar nytta no åføret til å sleppe frå lensherrane sine og kaupa seg frie.

I den tida kom riddar-adelen opp. Dei godseigarane, som hadde råd, kosta seg hest og våpen sjølve og fylgde kongen, når det var ufred. Denne adelen var fælt mangment i ymse land og fekk titt betre opplæring og meir kunnskap enn den gamle lensadelen, men var ikkje so rik. Då desse adelsmennene kosta mykje på seg i kongens teneste, slapp dei for det meste å betala skatt av herregardane sine. Presteskapet slapp og å betala skatt av si jord. Soleis vart det to samfunds-klassar med ser-retter.

Tredjestandet lagar seg til.

Byane kom seg og opp ved dette leitet. I det gamle romerske riket hadde dei mykje sjølvstyre, og mange byar i Italia fekk hava sjølvstyret i fred under folke-vandringane. Mange nye byar kom opp på den måten, at handverkarar og kremmarar sette seg ned omkring borgerne, og lensherrane gav dei mykje fridom, då han kunne hava stor nytte av dei. Desse borgarar, som dei kalla seg, 99passa på, når lensherren var i knipe, og tok seg større rett; dei vann seg sjølvstyre og fekk liveigenskapen i byane avteken og berga dei liveigne, som rømde frå herrane sine, og når dei drog ut mot lensherrane og ville riva ned borgerne deira, kalla dei dei liveigne til våpen og gjorde dei frie.

Då borgarane hadde mykje til å strida med, lensherrar, bispar, urettferdige lovar og røvarar og ufred, laut dei verja seg, som best dei kunne. Borgarane slo seg i hop i handverkar-lag, so dei betre kunne halda på den retten, dei hadde vunne, og handla og arbeida etter eige tykkje. Desse lag gav mange forskrifter for lagsmennene, korleis dei skulle klæda seg, kor mange tenarar eller hestar dei måtte halda, når dei skulle eta til middags, leggja seg o. s. b. Alle handverkarar laut vera med i eit lag. Hadde til dømes skomakarane eit lag i ein by, kunne ingen driva skomakar-handverket, mindre han kom med i laget. Men i slike urolege tider trengdest slike forskrifter. Handelen og rikdomen auka på, og byane fekk råd til aa kaupa seg fribrev av lensherrane, eller so gjorde dei seg frie med vaapnmagt, og då gav kongane dei fribrev, av di dei ville støtte seg til byane mot lensvesenet. Jamsides med adelen og presteskapet laga det seg i byane til eit tredjestand, som med si pengemakt kunne vera ei motvekt mot lensvesenet og adelen, som hadde si makt frå jordeigedomen. Etter kvart, som kunstmenner, diktarar, vitskapsmenn, lækjarar og fleire kom til, fekk tredjestandet større makt, og feudal-adelen, som før rådde grunnen åleine, vart no undantrengd, so han fekk mindre og mindre rom å råda for.

I Italia vart fleire byar, som Venedig, Genua, Florens og Milano, sterke fristatar, og her var ein heimstad for den italienske fridomshugen 1). I Frankrike var kongemakta for 100veik; men kongane gav byane fribrev, og der hjelpte borgarane sidan kongane mot feudal-adelen. I England var kongemakta for sterk, og der gjorde byane samlag med dei store godseigarane mot kongemakta og var med og grunnla den engelske folke-fridomen. I alle land var framgangen åt byane til bate for den allmenne framgangen, endå det ikkje var alle stader på same visi.

Lags-ånd i mellomalderen.

Det fylgde med straumdraget i mellomalderen, at alle, som ville leve trygt og verka stort, slo seg i hop og skipa samlag. Prestestandet i den romerske kyrkja var som eit rike for seg sjølv, ikkje franskt ikkje italienskt, ikkje tyskt, men eit presterikje. Der var munkelag, riddarlag, haandverkarlag og fleire lag. Der var so sterk lagsånd, at dei, som høyrde til same laget, var liksom brødrar, endå om dei ikkje høyrde til same folket. Ein engelsk riddar hadde større åndeleg sameige med ein spansk riddar enn med ein engelsk borgar. Kvart lag stridde for sine føremål, og der var større hat mellom samfunds-klassane enn mellom folka. Adelen slost snart med kongane, snart med borgarane eller bøndene. Dei liveigne sette opp mot herrane, lensherrane og vasallar slost, og kyrkja brende dei, som hadde ei anna tru.

Den nasjonale einskapen veks og sprengjer lensvesenet og den romerske kyrkja.

Under all den striden trengdest det hardt til større einskap og samhelde i kvart rike, og det var ymse ting og, som gjorde at alle dei smaarikje som lensvesenet batt i hop til store rike, nærma seg til kvarandre, so alle små-folka i eit land på slutten kom til å kjenna seg som eit stort folk. I England var det engelske målet rådande, i Frankrike det franske o. s. b., og når det eine riket hadde ufred 101med det andre, vart det større samkjensle imellom alle landskap i kvart rike. Men heil og full einskap kunne det aldri verta i eit rike, når lensherrar rådde som småkongar. Lensvesenet var i fyrstninga som ei jarn-lekkje, som heldt alle landskap i hop til eit rike. Men no, då landskapa heldt på og skulle veksa i hop på naturleg måte, var denne jarn-lekkja, som skar seg inn mellom alle lemerne av den store riks-kroppen, ei hindring, som meinkad den naturlege vokstren.

Under dette arbeidet fram mot den nasjonale einskappen grunnla England folkefridommen sin. Kongemakta var sterk der, og ættefaren for kongsætta hadde herteket landet, og lensadelen fekk ikkje so stor makt der, men i 1215 tvinga den engelske lensadelen og prestane og borgarane kong Johan Landlaus til å taka ved det store fridomsbrevet (magna charta); i det stod det, at kongen ikkje kunne krevja nye skattar, mindre eit ting av dei beste geistlege og verdslege mennene samtykte. Dei verdslege tingmennene kalla dei lordar, og tinget kalla dei parlament. I 1265, då Henrik den tredje var konge, vart det innkalla til parlamentet to riddarar frå kvart grevskap og representantar frå byane. Dette vart grunnlaget for det engelske underhuset; det tinget, som lordane og bispane sat i, kalla det overhuset. Fraa den tid hadde England sjølvstyre og var fast ihopbundet. Folket livde godt, og dei engelske bogeskyttarane, som dei tok av den frie mellomklassen, var kjernen i den engelske hæren og ei vern for fridomen. Under rose-ufreden i det 15de aarhundrad døydde mesteparten av storadelen ut, og liveigenskapen vart avteken etter kvart. Trælane var longe sidan frie i England.

I Frankrike var kongemakta veik og folket meir trælkat enn i England, difor kunne ikkje Frankrike med ein gong nå fram til folkefridom, men det var naudturvelegt fyrst å styrkja kongemakta. Her gjorde borgarane samlag med kongen mot lensherrane, og kongen fekk soleis meir makt. Filip den fjerde (1285—1314) gjorde 102ende på kyrkjeveldet i Frankrike og tilstemnde den fyrste riksdagen. Men riksdagen fekk aldri stor vyrdnad. Kongane skreiv ut riksdag, når dei sjølve ville, og kunne gje lovar riksdagen uspurt. Over-domstolen, parlamentet, i Paris fekk ein liten part i lovgjevinga, men elles styrde kongane, mest som dei ville, og sistpå vart Ludvig den 11te (1461—1483) sterk nok til reint å kua feudal-adelen. Kongane gav dei fleste liveigne fri, so bøndene kom til å stå under kongen og ikkje under lensherrane, men somme stader heldt liveigenskapen seg radt til den store revolusjonen. Trældomen høyrde opp alt i det 13de aarhundrad.

Dei tvo store maktene, som rådde i mellomalderen, lensvesenet og den romerske kyrkja, var utlivde båe to, då det leid mot slutten av mellomalderen. Lensvesenet laut fira for folkefridomen eller for eineveldet, som hadde den oppgåva å vera ein høveleg overgang til fridom. Den romerske kyrkja var ingi åndsmakt lenger; ho var steingjengi i ei daud tru, og det romerske presteskapet var ikkje eit rike for seg sjølv lenger på den måten som før og kunne ikkje halda folka i hop til eit stort brorskap. Liksom oppfinninga av krutet var til mein for feudal-adelen, vart bokprentar-kunsta til mein for kyrkja. Opplysninga breidde seg ut, og her og kvar tok dei til å tenkja sjølve over trua, som Wyclif og Huss, og den store kyrkjebota, reformasjonen, laga seg til. Då sprengdest kyrkja, og folka tok seg den trua, dei likte best. Kyrkja og presteskapet vart meir nasjonale.

Men heiltupp øydelagt var korkje lensvesenet eller den romerske kyrkja. Leivningar av lensvesenet har halde seg radt til vaare dagar, og den romerske kyrkja har endå ikkje gjeve opp den tanken å leggja heile verdi under seg att.