77

(1860).

For alt det store og gilde ein kann sjaa med augom og høyra med øyrom og lukta med nosom og smaka med gomom og kjenna med fingrom! Det kann sviva rundt for ein heimføding, som ikki hever vorit ute i livet og staalslitit seg so, at han berre geispar og gapar aat allting. Ja, det er inkje under, at mangein mann øydelegger sine pengar i marknaden og kjem heim atter ør i hovudet. De skulde sjaa hovudstaden i marknaden! Gasljos loga paa kvaare sida av gata inn med dei tri- og firhaage hus; det er, so det yr og kryr med folk gangande og køyrande; ein kann verda trødd ned, og der er ein larm og eit staak som inn under ein stor foss. Det lyser med fullt av gasljos 78inn i krambudirne og fram i vindaugs-glasi, store som den største stogudyrr, og der blenkjer i gasljoset alt det finaste som til er av ty og klæde og all den husbunad, som upptenkjande er. Alt det, eg hever høyrt um guten, som vardt teken inn i berget og skulde faa kongsdotteri, det er som ingen ting imot dette, som glitrar og glor igjenom desse spegelklaare ruturne, store som ei laavedyrr og kostande yver hundrad daler. Det glimar som naar morgonsoli skiner i doggi paa ei eng full av blomar eller paa ein rimfrosen skog med hangande istappar eller inn i vindaugo paa eit stort hus, eller kveldsoli glimar paa vatn og sjo. Men det er umogelegt aa maala slikt, for med alle dei bilæti, eg brukar, ero de like vise, naar de ikki sjaa det sjølve.

Det beste er endaa med desse store vindaugom, at ein kann sjaa seg sjølv millom all den stasen.

I marknaden er her no framifraa, for daa skal kver mann hengja ut og bera fram sitt beste; det er liksom byen daa teker paa seg dei rette sundagsklædi, for um sundagarne elles er her meir daudt en dei andre dagar, av di alle daa kvila; her er vel daa ogso fagre og fintklædde folk aa sjaa gangande og køyrande, men det er ikki det liv som paa verkedagarne. I marknaden derimot er her baade stas og strævande liv og fleire folk en vanlegt fraa alle landsens kantar med det framande i maal og tonefall og skurden paa klædom, fraa Gudbrandsdølen med den side kjolen sin etter utlendsk skurd fraa krigen halvt annat hundrad aar sidan, til Valdrisen og Sogningen med den raude pigghuva si og buksurne skinnlagde for slitet. I dei svenske bønder med sine knebuksur og den side kvite kufta kjenna me oss sjølve atter fraa ei eldre tid. I maal og klædebunad hava dei Svenske meir en me haldit paa det gamle. Bundingsvotten og den felte stakken og den side skinnkufta med ulltafs gjerer dalakulla til ei augnesyning av dei sterke kvendi mange hundrad aar sidan. Her sviva dei kring i sine store sko med sine fine fletningar av haar til klokkeband og slikt nokot; men smaae ero dei for det 79meste, og det er sjeldan aa sjaa av deim slike dunsegjentur som her ifraa upplandet. Naar Valdrisa kjem liksom Sætersdøla lutande, av di livet paa stakken ligger uppunder armarne og tyngjer bringa ned, daa er det tidt som eit høylass med ein liten toppluvad gut sitjande uppaa. Det er ikki lett og fint eller elegant, det er synd aa segja, og det er heller ikki laglegt; det er den fine byskurden hundrad aar sidan, som enno henger atter upp i avdalarne, endaa det var vel ikki so ravgalit daa, ettersom me sjaa paa maalarstykki.

Det er gildt aa driva gjenom all denne bylgjande mengdi, som vaggar og bøygjer seg att’ og fram, som naar det blæser i skogen. Fagre og velklædde folk og lysande andlit og livande augo møta og fara ikring ein. Det er ein livande og vandrande skog, og alle sjaa ikring seg med ein smil kring munnen, liksom dei vilde gjera narr av seg sjølve, som driva so.

Men det gildaste av alt er no paa det sokallade Youngstorg, for der er alt det fælaste, som til er, og vel so det. Der er maalarstykke yver krigen paa Krim og i Italia, og der er apekattar og ulvar og fire reinsdyr med ei Finngjente, som gjæter deim, og der var ein villstyring eller harlekin med spettutte og droplutte klæde fraa kvirvil til ilje, som slog paa trumma og gjorde alle dei gap og galskapar, som til var, for aa narra folk inn aa sjaa. Der kom ein stor gild hest køyrande, og daa han saag denne bajassen, so frøste han og grov med framfoten og saag so spottande ut og vilde ikki ganga fram, fyrr denne laattmakaren var gjengen inn; men daa gjekk hesten nokso staselegt og storagtigt fram. Det var liksom hesten skjemdest og heldt seg for god. So var der ein islendsk vedr elder saudbukk aa sjaa, og st. Olafs fall paa Stiklestad, og so var der eit anatomisk musæum, og so var der ei rundkøyring eller ein karussell, der folk sat og køyrde i ring og i ring; heile huset sveiv med flagg paa; der var eit staak, so det kvein. Og so var der ein dansesal, som het Odeon, med kongens navn i med gaseld baki salen, og so saud gamle konur 80kaffe utanfyre og selde sirupsdrikk, og so var der ein Jøde, som selde rakeknivar ut paa trokki eller tunet, og so var der ein annan Jøde med ei elektrisermaskine; han glodde og skreik, og folk lo, so dei mest vilde rivna. Det urde og det krudde med folk; men ingen gjorde den andre nokot vondt, og so var der politi eller uppsyn ridande og gangande, som alt imillom tok ein full mann og førde honom ned paa raadstoga for aa sova ut, liksom naar ein stengjer inn grisen.

77

(1860).

For alt det store og gilde ein kan sjå med augom og høyra med øyrom og lukta med nosom og smaka med gomom og kjenna med fingrom! Det kan sviva rundt for ein heimføding, som ikkje hever vore ute i livet og staalslitit seg so, at han berre geispar og gapar åt allting. Ja, det er inkje under, at mang ein mann øydelegger sine pengar i marknaden og kjem heim atter ør i hovudet. De skulle sjå hovudstaden i marknaden! Gasljos loga på kvaare sida av gata inn med dei tri- og firhaage hus; det er, so det yr og kryr med folk gåande og køyrande; ein kan verda trødd ned, og der er ein larm og eit ståk som inn under ein stor foss. Det lyser med fullt av gasljos 78inn i krambuene og fram i vindaugs-glasa, store som den største stovedør, og der blenkjer i gasljoset alt det finaste som til er av ty og klede og all den husbunad, som opptenkjande er. Alt det, eg hever høyrt om guten, som vart teken inn i berget og skulle få kongsdottera, det er som ingen ting imot dette, som glitrar og glor igjennom desse spegelklaare rutene, store som ei låvedør og kostande over hundre daler. Det glimar som når morgonsola skin i dogga på ei eng full av blomar eller på ein rimfrosen skog med hengande istappar eller inn i vindaugo på eit stort hus, eller kveldsola glimar på vatn og sjø. Men det er umogleg å måla slikt, for med alle dei bilæti, eg brukar, er de like vise, når de ikkje sjå det sjølve.

Det beste er endå med desse store vindaugom, at ein kan sjå seg sjølv mellom all den stasen.

I marknaden er her no framifrå, for då skal kvar mann hengja ut og bera fram sitt beste; det er liksom byen då tek på seg dei rette sundagsklædi, for om sundagane elles er her meir daudt en dei andre dagar, av di alle då kvila; her er vel då også fagre og fintkledde folk å sjå gåande og køyrande, men det er ikkje det liv som på verkedagane. I marknaden derimot er her både stas og strævande liv og fleire folk en vanleg frå alle landsens kantar med det framande i mål og tonefall og skurden på klædom, frå Gudbrandsdølen med den side kjolen sin etter utlendsk skurd frå krigen halvt anna hundre år sidan, til Valdrisen og Sogningen med den raude pigghuva si og buksene skinnlagde for slitet. I dei svenske bønder med sine knebukser og den side kvite kufta kjenna me oss sjølve atter frå ei eldre tid. I mål og kledebunad hava dei Svenske meir en me halde på det gamle. Bundingsvotten og den felte stakken og den side skinnkufta med ulltafs gjer dalakulla til ei augnesyning av dei sterke kvendi mange hundre år sidan. Her sviva dei kring i sine store sko med sine fine fletningar av hår til klokkeband og slikt noko; men småe er dei for det 79meste, og det er sjeldan å sjå av dei slike dunsegjentur som her ifrå opplandet. Naar Valdrisa kjem liksom Sætersdøla lutande, av di livet på stakken ligger oppunder armane og tyngjer bringa ned, då er det titt som eit høylass med ein liten toppluvad gut sitjande oppå. Det er ikkje lett og fint eller elegant, det er synd å seie, og det er heller ikkje lagleg; det er den fine byskurden hundre år sidan, som enno henger atter opp i avdalane, endå det var vel ikkje so ravgalit då, ettersom me sjå på målarstykka.

Det er gildt å driva gjennom all denne bylgjande mengda, som vaggar og bøygjer seg att’ og fram, som når det blåser i skogen. Fagre og velkledde folk og lysande andlit og livande augo møta og fara ikring ein. Det er ein livande og vandrande skog, og alle sjå ikring seg med ein smil kring munnen, liksom dei ville gjera narr av seg sjølve, som driva so.

Men det gildaste av alt er no på det såkalla Youngstorg, for der er alt det fælaste, som til er, og vel so det. Der er målarstykke over krigen på Krim og i Italia, og der er apekattar og ulvar og fire reinsdyr med ei Finngjente, som gjæter dei, og der var ein villstyring eller harlekin med spettutte og droplutte klede frå kvirvil til ilje, som slo på trumma og gjorde alle dei gap og galskapar, som til var, for å narra folk inn å sjå. Der kom ein stor gild hest køyrande, og då han såg denne bajassen, so frøste han og grov med framfoten og såg so spottande ut og ville ikkje ganga fram, før denne laattmakaren var gjengen inn; men då gjekk hesten nokså staseleg og storagtigt fram. Det var liksom hesten skjemdest og heldt seg for god. So var der ein islendsk vedr eller saubukk å sjå, og st. Olafs fall på Stiklestad, og so var der eit anatomisk musæum, og so var der ei rundkøyring eller ein karussell, der folk sat og køyrde i ring og i ring; heile huset sveiv med flagg på; der var eit ståk, so det kvein. Og so var der ein dansesal, som het Odeon, med kongens navn i med gaseld baki salen, og so saud gamle konur 80kaffe utanfyre og selde sirupsdrikk, og so var der ein Jøde, som selde rakeknivar ut på trokki eller tunet, og so var der ein annan Jøde med ei elektrisermaskin; han glodde og skreik, og folk lo, so dei mest ville rivna. Det urde og det krudde med folk; men ingen gjorde den andre noko vondt, og so var der politi eller oppsyn ridande og gåande, som alt imellom tok ein full mann og førde han ned på rådstova for å sova ut, liksom når ein stengjer inn grisen.