Gjeite er eit næringsdrivande Dyr. Ho eter alt det, som til er og væl so det. Ho aat eingong up for meg Tobaksrullen min i Fjelle, og der var ingen at faa atter paa sine fem Mil. Det er mest umogeleg at svelta Gjeite ut. Ho gneger Bork, og ho knuppar Bar; og ho finn Lauv og Gras up i Bergskortor, som ikke eingong Sauden kan koma til. So stend ho der uppe og jortar og seer med det lange Skjegget sit ned i Afgrunnen, liksom det skulde vera paa Theatret. Og rett som det er, kan ho tverkasta seg og hanga med der kvasse Klauve si fast i ei Bergrive. For alt dette finnst det slike nationale Talemaatar: „Han er likso seig at svelta ut som Gjeite.“ „Han eter Alting liksom Gjeite.“ „Han kan kliva som ei Gjeit.“ „Han er som Gjeite alle Stad framme.“ „Altid skal han som Gjeite hava sine Nasar in i kverteit Hol.“ Og „han trivest bedst, naar han verdt bannad, som Gjeite“ osv.
Og so er det ein Ting, som ikke maa gløymas i denne Tid, daa me byggja alle desse Vegine gjenom Krokar og Afdalar, og det er, at Gjeite var den fyrste Vegmeistaren. Eg veit nok det, at Folk no leggja Vegen flatare og meir letfør. Men me hava solitet at kjøyra paa mange af desse Vegine, at det mest kan vera slikt Slag med „Transportevnen.“ Men prosaisk verdt den ned i Dalbotnen og over Gormyrar, der han no ligger, medan Gjeita lagde den up og ned „romantiske“ Berg og Bakkar. Og derfor vil heller ikke Gamlefuten kjøyra paa desse „Pannekak-Vegine,“ som han kallar deim; men han held seg til dei gamle, deruppe Gjeite gjek. — —
Ja, her maa koma ei Tid, daa Foreldre finna, at dei maa hava Gjeiter og helst Kidungar for sine Smaaborn til Leik og Lærdom. At ikke Ungdomen i Byar og paa Flatbygder er so spretten og aandfull som til Fjells, trur eg myket kjem af det, at han ikke er upfødd ihop med Gjeiter. Dette kan no vera som det vil og til Ettertanke; men eg skal aldri gløyma dei Vaardagar, daa me ventad Gjeitungar. „Lykle“ fekk altid Tvinlingar, som hadde „Lyklar“ under Halsen som Mo’r si. Daa dei vardt so tri fire Dagar gamle, spratt dei 550enda til Veders og snudde seg kring i Lufte og kastad det vesle reine og kvike Hovudet sit attom Bogen og mekrad Gledesljod med sit granne Mæle. Det var ikke Graat der, endaa eg saag tidt Taarer trilla ned etter Kinnbeinom deires, daa dei vardt afvanda fraa Mo’r si, so me kunde faa Gjeitemjolk. Daa fann eg grøne Straa og Smaalauv aat deim, og strauk deim og lovad deim Vaksnekveiken for Barneleiken. So sleikte dei meg og hoppad upaa meg, liksom dei før hadde hoppad upaa Mo’r si, og so stangad dei meg med sine smaae Horn, og grove meg med Framfotom, og kjætte seg og sprunge upetter Ryggen min. Dei gløymde snart Mo’r si liksom alle Smaaborn, og leitad etter meg i Staden og mekrad og hoppad af Glede, naar dei funne meg atter.
Ja, det er fagre Smaaborn: so reine som saape-tvegne og med slik Tanke i Augo og Andlit, at det er so det sprakar af deim, rett som naar du stryker svarte Katten i Myrkret. So kliva dei upetter alt, som til er, kasta seg tilbake og sviva rundt i Lufte, og so slaa dei sine Hallingkast og ganga paa Bakfotom liksom andre Folk. Det er mest so dei kunna tala, og anten det no var eller inkje var, sa veit eg, at eg rødde med deim, og fekk liksom dei bedste Svar, som til var.
Og naar so den vaksne Bukken kjem stigande med sit lange Skjeg og sine bøygde breide Horn, seer han vel staseleg ut! Der er Vyrdnad i heile Karen, og han helsar deg med den eine Framfoten, liksom ein annan Mann, naar du teker honom i Skjegge. Og so kan han risa paa Bakfotom, og ganga som eit Menneske; og rett som det er, tverkastar han seg burtetter Bakken. Der er Aalvor og Skjemt i Leiken hans. Og naar tvo stangas, risa dei aa Ende og taka Tilsprang og slaa so til, at Ragget lufsar som Vinden i ein Høystakk, og det smeller som med Slag af Øksehamrar. Det er underleg, at dei ikke faa vondt i Hovde. Den finbygde og meir yndefulle Gjeite kan daa stande in med og stolt sjaa paa Slagsmaalet, som tidt er for hennes Skuld. Det minner deg om dei gamle Riddarsmenn, som slost for si „Dame,“ og om dei meir nymodne Duellanter f. Ex. i det ridderlege Frankrike. Naturen er seg sjølv lik, om den ytre Skapnaden kan vera nokot ulik. Og naar 551so „Blaamann“ i slike Slagsmaal kunde taka han „Kvitfeld“ paa Horne sine og slengja honom burt i ei Urd, so det brast i Bein og Bonor, daa strauk „Lykle“ seg velværd og hugvarm paa vanleg Kvendelag in aat Vinnaren, og saag liksom haadleg burt paa Taparen, som stod og sturde, om kanske han hadde voret den trugnare Elskaren. Og endaa var „Blaamann“ so godlynd etter Slagsmaalet, at eg kunde taka og bøygja Horne hans ned i Bakken og skalkestride med honom. Men so fekk han Salt af meg.
Og naar eg i Hyrdingskogen sov, som tidt hender til Fjells, so kunde „Blaamann“ koma og grava med Framfoten i Ryggen min eller sleikja meg i Andlitet og mekra so smaatt, liksom han vilde segja: No lyt du risa up; Buskapen dreg afstad, og no kveldar det. Stundom tenkte han vist og, at eg kunde vera daud. So fekk han eit Saltkorn atter eller ein Braudmole, og so gjekk han ruggande framfyre meg og so imillom snudde seg mot meg paa Bakfotom. Var det tykt i Vedre, so saag eg in i Augo hans, om det kanske skulde lida mot Kvelden. Augnesteinen vardt daa større og liksom aflang. Det var mi fyrste Klokke.
Naar eg leitad etter „Blaamann“ eller „Lykle“ og gret, for eg ikke fann deim, so kunde dei svara meg og koma springande, naar dei høyrde Graaten min. Men saag eg etter deim i Utid, og dei ikke endaa hadde fengjet Metten sin, so løynde dei seg burt for meg. Og eg hadde det Vitet at segja til deim sidan, at dei hadde Ret og eg Uret. Tidt saag eg liksom tvo Smaatre langt burte i Himlesyne, og just var det Horne hans „Blaamann.“ Og tidt saag eg beint up etter Fjellsida liksom ein Dusk med Blomar; og just var det Skjegget hans „Blaamann.“ Og tidt sat eg og murad paa eit Hus med Ovn i, og kjende so nokot tungt paa Hærdane mine; eg trudde det maatte vera Nokon, som vilde eg skulde passe betre paa Buskapen; men just var det Framføtane hans „Blaamann.“
Det som varde lengst af „Blaamann,“ var Hud og Horn. Eg gjorde det eine af desse til Tutarhorn, og i some Tonar var der sama Ljod i Horne som i ’n sjølv. Han livde liksom atter i desse Tonar. Af Skinnet hans gjorde eg Ryggeskinn, og det heldt meg mangein Regndag turr og varm.
552Ja, det er store Ting alt det, eit Gjeitekvikind kan vera: Det var med tvo Bukkar Thore Gud kjøyrde, daa Thoreslaattane var Vognramlen paa Bergom og Ljonelden Gneistane fraa Hjulom. Og slaatrad han desse Bukkane om Kvelden, so vaknad dei upatter om Morgonen til nyt Traav med Guden sin. Af Bukken, som paa Grækisk heiter Tragos, kjem Tragedie eller Syrgjespil. Bukken var i det gamle Grekarland liksom i Ægypten eit Billæte paa det veksande Liv og den frugtbare Natur; og naar han om Hausten liksom døyr, so var der sorgfull Song og Dans kringom ein Bukk, og baade han og dei Syngjande og Dansande vaaro kransade med Vinlauv. Dette er Tragedien eller Bukkesongen. Og kring Nilfloden er der funnet Bukkar uthogne i Stein liksom til eit Merke paa Aarsvokstren ved Nilens Auking og vatnande Livsmagt.
Bukken, som tidt stend og stirer so aalvorsamt og tankefullt med det lange Skjegget sit, heve ofte af Diktarar og lærde Menn voret tenkt som ei Framsyning af ein Philosoph eller Ein, som elskar Visdom. Holberg taler tidt om dette og seter Bukken fram som ein Mønsterphilosoph. I hans „Forvandlingar“ eller Metamorphoses velja dei andre Dyr Tragos eller Bukken, som er ein slik Philosoph, til at vera Sendemann for deim ned til Pluto eller Guden under Jorde. Og daa Bukken so kom der ned, synger Holberg:
„En høflig Trætte strax sig reiste ved Indgangen.De begge 1) kappedes af Høflighed om Rangen:Og Tragos Fortrin gav til Pluto, som var størst.Men Pluto svarede: „De skjeggede gaar først.“
A. O. Vinje.