Det som eg her vil fortelja um TARGJEI GUNNARSSON KOLLSHUS, er meg fortalt av mor hans, ho gamle ANNLAUG KOLLSHUS. Elles er det mange som minnest hònom i Bygland; det stod ord av dette barnet. —
«Hev du høyrt maken: eg hadde ein gut som kunde lésa daa han var tri aar gamall. Naar far hans kom heim fraa skogen, laut han allstødt taka hònom paa fanget og fortelja hònom um alt det han hadde sétt, om tre og blomar og dyr og fuglar. Han var so laga, at han vilde vita all ting, og det var ord i honom som i ein vaksen mann. Me lærde honom dei fyrste bokstavarne; men presten sa me maatte ikkje leita honom for mykje med lærdom. Han maatte berre læra seg sjølv det han rakk, sa han. Og han gav seg ikkje, han lærde aa reinlésa.
Ein dag kom han so plent paa det at han vilde i skule. Han nøydde paa syster si, ho ANNE, som no er gift paa hin garden, at ho skulde fylgja honom. Ho sa han var for liten endaa; men det hjelpte ikkje; ho laut finna ned dei nye klæde-plaggi hans. Ho vaska og stelte honom til, tok honom paa armen og bar honom til skulen. Daa var han fire vikor paa fjorde aaret.
«Der kjem det ein gasta skulegut,» sa TORBJØRN skulemeister, daa dei kom inn i stòva: «kva vil du? vil du dansa og kvèda?» — «Du spør som du ikkje var vitug,» svara TARGJEI; «hev du høyrt at nòkon kom i skule og vilde dansa og kvèda?» — «Kann du lésa daa?» spurde TORBJØRN. «Ja, nòko-lite,» svara han, og so las han upp dei tri fyrste bòdordi. 45Han las so radt og aldri stikta paa eit ord. «Men no kann du visst ikkje meir,» sa Torbjørn. «Jau, eg kann ei bøn som eg lès fyre maten, og ei som eg lès etterpaa, og so kann eg lèsa bøker,» svara Targjei. So fekk han vèra med i skule. Lenger utpaa dagen skulde Torbjørn spyrja bòrni, og so spùrde han ei gjenta, um ho visste kven som hadde «skapt» og «gjenløst» og «helliggjort» henne. Ho var fjortan aar gamall, men ho visste det ikkje. Daa spùrde han Targjei, og han visste det alt saman. «Du er daa ei skam for alle folk, som ikkje kann svara paa det som eit barn paa tri aar veit,» sa Torbjørn til gjenta.
Targjei vilde vèra som skulemeisteren i alt. Fyrst han reis upp um morgonen, vilde han faa vats-koppen sin og tvaa seg.
Det var seks vikor fyre mikjelsmess Targjei kom til; han døydde aatte dagar fyre jol; daa var han syttan vikor paa femte aaret. Det var som han visste at han skulde døy. Gunni, morbror hans, fylgde honom ut ein kveld. Det var klaart, so det var mange stjernor paa himmelen. «Aa sjaa, alle dei stjernor her er!» sa Targjei; men no er det ikkje lenge att, til eg skal dit upp. Men du maa ikkje sègja det med mama.»