154

(1878).

Me gjekk uppi gardom og var ukjende; best me gjeng, kjem me framum ein tvihøg byggnad; eg tok aat svali. »Det er folklaust der inni«, sa han, som fylgde meg, og vilde gaa aat hi stova; men daa hadde eg fenget upp døri. Det var ei diger, kvit stove; men framved peisen sat det ein kall og duste, og det gjekk ei liti gjente utpaa golvet og trippad og stelte; ho sette fram stolar. Daa me helsad, snudde han paa seg lite grand og vende seg aat peisen att. Han sat i ein tjukk armstol, som var drivande kvit, og so hadde han eit hestklæde under seg for aa sitja mjukt. »Du er gamall du«, sa eg, for eg totte det var stuslegt ingen sa noko. »Eg er sjau aar paa femte tjuge«, sa han. »Du rokk sagte ’ti, so du var med og kulast imot Svenskom au du daa, er det von«, sa eg. »Aa ja, eg var med saag paa«, sa han. Slikt bar det ivegen; men daa det leid paa, sat han og fortalde som ein ungdom.

»Det stod ved Onstasund siste slaget; det var paa haustsida. Depotbataljonen laag ’ti eit landskap, heitte Høland, og laag der og svalt; eg var nok med av dei karom. Det var sendt ivegen aat Kristian etter mat aat oss; men med’ dei var burte, kom det ei hard order fraa Onstasund, at me skulde koma. No gjeng vegen aat Onstasund ’ti ein diger halvrunding, mest som ein skulde reisa etter ein hestesko. Men hadde offiserarne voret lite grand kunnuge paa beinvegen, som gjekk yver fjellet, so hadde dei ikkje havt bo boret seg so dumt aat. Det gjekk i springmars med oss lange taki. Naar me for framum ein gard, var me innum og sa til hestar og karar, og dei maatte taka pakningi vaar og dansa etter, so fort dei var heime. Sume raakad til aa ha att ein liten bite i lumma, men storslumpen aatte ikkje maatsaai.

»Det var einstad eg sprang innum, der heldt kjeringi paa og kokad vatsvelling: eg veit, eg totte denne vellingen saag so kvit ut, det var reine byggmjølet, ho brukad. Eg fekk ho til aa slaa ’ti ein kaffispilkum, og daa eg skulde kvitta det ut, tok ho ein riksbankdalar, som gjekk for 12 skilling 155den gongen. So var det andre dagen utpaa aftan; det var eg og eit par til, me flaug innum hjaa ei kjering og fekk ho til aa klina paa lite flatbraud aat oss, og lite øl fekk me attaat. Men som eg kom utatt, var det ein ifraa Leine i Kvam, rettugt ein før, diger kar var dette. Han hadde stupt fram med vegen og laag so lang han var og drog seg. For det var dei store, som rauk upp fyrst. Eg totte rett, det var synd aa gaa fraa han slikt au; men det var ikkje tid aa staa der og stira.

»Den same aftan skulde me yver Glaama; og med’ dei heldt paa og sundad yver, gjekk eg utpaa ein pram, som var full med øykjer. Daa eg kom yver, so var det ein bakke, som folket laag og kvilde i, og det var sterk solsteik. Men eg veit, eg vart standande og stira, daa eg fekk sjaa dei; dei hadde siget ihop, og blodet det rann baade um munn og nase. Og eg totte med meg, at det stod ingen ting paa. Ja, so sette eg meg, eg au daa; men det vart paa same vis med meg; eg au seig ikoll og tok paa og blødde baade um munn og nase. Eg baade høyrde og saag, men um du hadde stadet med ein blank kniv og køyrt ’ti meg, eg hadde ikkje røyvt meg av flekken. Slikt laag me ei lang stund, men daa vart me reint gode att.

»Tridje kvelden kom me fram, daa stod slaget um morgonen. Dei, som var med med øykjom sine, meinte dei skulde sleppa med eit lite stykkje og tok ingen mat med seg; det gjekk reint paa livet med dei. No strauk dei ifraa øykjom og alt ihop og tok beinaste heimatt yver fjellet, det gjorde dei paa væl so ein halv dag. Men øykjerne laut vera att og gjera tenest. Det var lagt bru yver Glaama, som laag laus paa baatar, men paa burtare sida hadde dei kastat upp ein skanse; der bak stod Norsken og snudde ryggen imot oss, men bringa mot Svenskarne. Skansen var so høg, at dei laut stiga uppaa ein pall for aa skjota. Paa sida vaar var det haugar, men uppaa der laag det 5 batteri med store kanonar, og skaut yver hovudet paa Norskom. Dei hadde ikkje kulur aat kanonom, men dei tok ei 20 til 40 av desse digre gjeværkulom og ballad inni ein striklut 156og tjørebrædde heile greida, og so hadde dei som ein tretapp, dei sette etter til fyreladning. Naar dette vart utskotet, gjekk det fraa einannan og drap ned fælt. Det stod ei kyrkje tett attmed oss, og der hadde dei upplaget sitt. Eg var inni der, i sjølve kyrkja laag krutet, men uti svali laag det kulur; det var tvo lad, kvart so høgt som ein kar, med slike kulur. Det stod ein foorstakk attaat den kyrkja, og so mykje foor hev ikkje eg set samlat paa eit stelle. Det var aat kavalleriet.

»Daa me kom fram, lagde me oss forutan mat. Tileg um morgonen gjekk trumma, daa var det komet mat. Dei tok paa og delte ut strakst; dette var ved klokka 5. Men daa var slaget alt i gang, og aggedanten aat prinsen kom og sa, at det laut vera slutt. Daa vart loki attslegne paa kistom, og me stod like tome.

»Me stod under ein, heitte løytnant Seval, stod med ladde gjevær og var ferdige til aa rykkja fram paa timen det kom komando. Me stod attanfyre storkanonom og hadde ein havreaaker beint imot oss. Det var slikt regnver, at det skal leitast etter maken; det var so det rettugt hyljad. Me hadde ballat yver laaset paa gjeværom. Daa Svensken kom, kom han so aakren bognad. »Fram åt, gå på«, sa han. Men um heile furulidi hadde sett i og ropt, so kunne det ikkje vortet hardare, enn det ropet var.

»Det flaug ein tambur fyre. Daa var det ein av soldatom vaare, som gjekk burtaat kapteinen sin og sa: »Laan meg kanonen din lite du, so vil eg faa lov aa skjota denne tamburen, eg«. »Ja kann du skjota han, skal du faa 5 dalar«, sa kapteinen. Den hin rette paa kanonen og skaut tamburen tvert av i tvo stubbar. Det var det fyrste skotet.

»Det var berre lite grand me saag noko, krutrøyken lagde seg yver strakst. Daa dei tok paa med kanonom, skalv eg slikt, at Gud betre meg skulde eg koma inni slaget. Men det kann fulla henda, eg hadde fenget større mot daa.

»Men med’ det rignde og dundrad og me stod og ventad, heldt Seval ein tale. Og det lystar meg aa høyra den 157presten, som gjer ein betre tale. Han grøtte no oss alle saman, og gret gjorde han sjølv med paa slutten.

»Det var so mykje paaferd med denne svolten. Det var eingong, eg og ein til stod vakt deruppe ovanfyre Onstasund. Daa kom det ei gjente gangande og bar noko supe i eit spann og ein tull med kake, som ho hadde i hendom; det skulde vera aat ein arbeidskar utpaa marki. Eg forlangte aa faa kaupt det; men ho svarad meg nei. Dermed sette eg gjeværet fraa meg og greip spannet og drakk utor paa lag det halve; det, som var att, fekk han kameraten min; og likso tok eg kaka, ho hadde. Daa eg gav henne att spannet, tok eg upp pening, fullkomet det, det var verdt. Ja, so tok ho imot dei au og so stirde paa dei lite grand. Nei, dermed so kastar ho skilingarne aat marki, tek spranget og tek paa aa stortuta.

»Det var ein, heitte Stor-per tambur, som laag ’ti eit kvarter paa vakt; han var ifraa Kolunn paa Fron. Naar han vilde, slo han, so ruturne sprutte utor glasom. Den gongen, daa han vart skriven, skulde han under maal. Dei brukad eit maal, dei kallad kraaka, som var tri alner lang; den hengde dei paa eine øyrat hans, og daa rokk ho nedpaa hælstiget. Best som dei heldt paa inne og puslad, kom det ei kule gjenom glaset og tok sjakoa hans Per. So sprang dei ut og stelte seg upp; daa kom det ei kule og tok ho att. Men han sette ho attpaa seg. Tridje gongen kom det ei og tok ho. Daa greip han ho att i sinne og tok i ei diger bøn paa at — »skal du ikkje sitja no!« sa han. Daa var det ein stor løytnant, som heitte Grønner: »Det blir farligt for mig og dig idag, Per«, sa han.

»Det var i eit slag sidan, prinsen stod og saag paa; og tvo offiserar av dei Norske fall. Daa sa han: »Aa lad de gode folk retterere; nu staar de der og tror, at de slaas for min skyld«. Daa var det oberst Hegermann, han svarad: »Aldeles ikke; det er deres lyst at slaas for sit fædreland«: Uppaa skansa hadde me nokre smaae kanonar. Det var ved ein slik kanon, d’t stod ein løytnant og fyrad; han fall.

158Det kom ein atti stellet hans, han au fall. So vart det sett der ein, heitte løytnant Kvikstad fraa Fron; men han stod. Folk saag, at han riste kulurne utor ermom sine so fort dei kom.

»Svensken gjorde den gongen, som han hadde gjort fyrr, han skaut for høgt; me høyrde det saud yver oss. Daa var det han Stor-per tambur, han tok i og ropte alt det barken orkad: »Jau no gaar det godt, Svensken skyt i marki!« Det var ein ifraa Haland, heitte Ola Geitryggen; han stod inni ein ospelund og passad hesten aat ein kaptein. Kvisterne datt utor toppom, sa han, og naar han saag upp, var det mest som smaafuglestroder, som flaug.«

Andreas Austlid.

154

(1878).

Me gjekk oppi gardom og var ukjende; best me gjeng, kjem me framom ein tvihøg byggnad; eg tok åt svala. »Det er folklaust der inni«, sa han, som fylgde meg, og ville gå åt hi stova; men då hadde eg fenget opp døra. Det var ei diger, kvit stove; men framved peisen sat det ein kall og duste, og det gjekk ei lita gjente utpå golvet og trippa og stelte; ho sette fram stolar. Då me helsa, snudde han på seg lite grand og vende seg åt peisen att. Han sat i ein tjukk armstol, som var drivande kvit, og so hadde han eit hestklæde under seg for å sitja mjukt. »Du er gamal du«, sa eg, for eg tykte det var stuslegt ingen sa noko. »Eg er sjau år på femte tjuge«, sa han. »Du rokk sagte ’ti, so du var med og kulast imot Svenskom au du då, er det von«, sa eg. »Aa ja, eg var med såg på«, sa han. Slikt bar det ivegen; men då det leid på, sat han og fortalde som ein ungdom.

»Det stod ved Onstasund siste slaget; det var på haustsida. Depotbataljonen låg ’ti eit landskap, heitte Høland, og låg der og svalt; eg var nok med av dei karom. Det var sendt ivegen åt Kristian etter mat åt oss; men med’ dei var borte, kom det ei hard order frå Onstasund, at me skulle koma. No gjeng vegen åt Onstasund ’ti ein diger halvrunding, mest som ein skulle reisa etter ein hestesko. Men hadde offiserane vore lite grand kunnige på beinvegen, som gjekk over fjellet, so hadde dei ikkje hatt bo boret seg so dumt åt. Det gjekk i springmars med oss lange taki. Naar me for framom ein gard, var me innom og sa til hestar og karar, og dei måtte taka pakninga vår og dansa etter, so fort dei var heime. Somme råka til å ha att ein liten bite i lomma, men storslumpen åtte ikkje maatsaai.

»Det var einstad eg sprang innom, der heldt kjerringa på og koka vatsvelling: eg veit, eg tykte denne vellingen såg so kvit ut, det var reine byggmjølet, ho bruka. Eg fekk ho til aa slaa ’ti ein kaffispilkum, og då eg skulle kvitta det ut, tok ho ein riksbankdalar, som gjekk for 12 skilling 155den gongen. So var det andre dagen utpå aftan; det var eg og eit par til, me flaug innom hjå ei kjerring og fekk ho til å klina på lite flatbraud åt oss, og lite øl fekk me attåt. Men som eg kom utatt, var det ein ifrå Leine i Kvam, rettugt ein før, diger kar var dette. Han hadde stupt fram med vegen og låg so lang han var og drog seg. For det var dei store, som rauk opp fyrst. Eg tykte rett, det var synd å gå frå han slikt au; men det var ikkje tid å stå der og stira.

»Den same aftan skulle me over Glaama; og med’ dei heldt på og sundad over, gjekk eg utpå ein pram, som var full med øykjer. Då eg kom over, so var det ein bakke, som folket låg og kvilde i, og det var sterk solsteik. Men eg veit, eg vart ståande og stira, då eg fekk sjå dei; dei hadde siget i hop, og blodet det rann både om munn og nase. Og eg tykte med meg, at det stod ingen ting på. Ja, so sette eg meg, eg au då; men det vart på same vis med meg; eg au seig ikoll og tok på og blødde både om munn og nase. Eg både høyrde og såg, men om du hadde stadet med ein blank kniv og køyrt ’ti meg, eg hadde ikkje røyvt meg av flekken. Slikt låg me ei lang stund, men då vart me reint gode att.

»Tredje kvelden kom me fram, då stod slaget om morgonen. Dei, som var med med øykjom sine, meinte dei skulle sleppe med eit lite stykke og tok ingen mat med seg; det gjekk reint på livet med dei. No strauk dei ifrå øykjom og alt i hop og tok beinaste heimatt over fjellet, det gjorde dei på vel so ein halv dag. Men øykjerne laut vera att og gjera tenest. Det var lagt bru over Glaama, som låg laus på båtar, men på burtare sida hadde dei kasta opp ein skanse; der bak stod Norsken og snudde ryggen imot oss, men bringa mot Svenskarne. Skansen var so høg, at dei laut stiga oppå ein pall for å skyte. Paa sida vår var det haugar, men oppå der låg det 5 batteri med store kanonar, og skaut over hovudet på Norskom. Dei hadde ikkje kuler åt kanonom, men dei tok ei 20 til 40 av desse digre gjeværkulom og balla inni ein striklut 156og tjørebrædde heile greida, og so hadde dei som ein tretapp, dei sette etter til fyreladning. Naar dette vart utskotet, gjekk det frå einannan og drap ned fælt. Det stod ei kyrkje tett attmed oss, og der hadde dei opplaget sitt. Eg var inni der, i sjølve kyrkja låg krutet, men uti svala låg det kuler; det var to lad, kvart so høgt som ein kar, med slike kuler. Det stod ein foorstakk attåt den kyrkja, og so mykje foor har ikkje eg set samla på eit stelle. Det var åt kavalleriet.

»Då me kom fram, la me oss forutan mat. Tileg om morgonen gjekk trumma, då var det kome mat. Dei tok på og delte ut straks; dette var ved klokka 5. Men då var slaget alt i gang, og aggedanten åt prinsen kom og sa, at det laut vera slutt. Då vart loka attslegne på kistom, og me stod like tomme.

»Me stod under ein, heitte løytnant Seval, stod med ladde gjevær og var ferdige til å rykkja fram på timen det kom komando. Me stod attanfyre storkanonom og hadde ein havreåker beint imot oss. Det var slikt regnver, at det skal leitast etter maken; det var so det rettugt hyljad. Me hadde balla over låset på gjeværom. Då Svensken kom, kom han so åkeren bognad. »Fram åt, gå på«, sa han. Men om heile furulidi hadde sett i og ropt, so kunne det ikkje vorte hardare, enn det ropet var.

»Det flaug ein tambur fyre. Då var det ein av soldatom vaare, som gjekk bortåt kapteinen sin og sa: »Lån meg kanonen din lite du, so vil eg få lov å skyte denne tamburen, eg«. »Ja kan du skjota han, skal du få 5 dalar«, sa kapteinen. Den hin rette på kanonen og skaut tamburen tvert av i to stubbar. Det var det fyrste skotet.

»Det var berre lite grand me såg noko, krutrøyken la seg over straks. Då dei tok på med kanonom, skalv eg slikt, at Gud betre meg skulle eg koma inni slaget. Men det kan fulla henda, eg hadde fenget større mot då.

»Men med’ det rignde og dundra og me stod og venta, heldt Seval ein tale. Og det lystar meg å høyre den 157presten, som gjer ein betre tale. Han grøtte no oss alle saman, og gret gjorde han sjølv med på slutten.

»Det var so mykje paaferd med denne svolten. Det var eingong, eg og ein til stod vakt deruppe ovanfyre Onstasund. Då kom det ei gjente gåande og bar noko supe i eit spann og ein tull med kake, som ho hadde i hendom; det skulle vera åt ein arbeidskar utpå marka. Eg forlangte å få kjøpt det; men ho svara meg nei. Dermed sette eg gjeværet frå meg og greip spannet og drakk utor på lag det halve; det, som var att, fekk han kameraten min; og likso tok eg kaka, ho hadde. Då eg gav henne att spannet, tok eg opp pening, fullkomet det, det var verdt. Ja, so tok ho imot dei au og so stirde på dei lite grand. Nei, dermed so kastar ho skilingarne åt marka, tek spranget og tek på aa stortuta.

»Det var ein, heitte Stor-per tambur, som låg ’ti eit kvarter på vakt; han var ifrå Kolunn på Fron. Naar han ville, slo han, so rutene sprutte utor glasom. Den gongen, då han vart skriven, skulle han under mål. Dei bruka eit mål, dei kalla kråka, som var tre alner lang; den hengde dei på eine øyret hans, og då rokk ho nedpå hælstiget. Best som dei heldt på inne og pusla, kom det ei kule gjennom glaset og tok sjakoa hans Per. So sprang dei ut og stelte seg opp; då kom det ei kule og tok ho att. Men han sette ho attpå seg. Tredje gongen kom det ei og tok ho. Då greip han ho att i sinne og tok i ei diger bøn på at — »skal du ikkje sitja no!« sa han. Då var det ein stor løytnant, som heitte Grønner: »Det blir farligt for meg og dig i dag, Per«, sa han.

»Det var i eit slag sidan, prinsen stod og såg på; og tvo offiserar av dei Norske fall. Då sa han: »Aa lad de gode folk retterere; nå står de der og tror, at de slaas for min skyld«. Då var det oberst Hegermann, han svara: »Aldeles ikke; det er deres lyst at slaas for sit fædreland«: Oppå skansa hadde me nokre småe kanonar. Det var ved ein slik kanon, d’t stod ein løytnant og fyrad; han fall.

158Det kom ein atti stellet hans, han au fall. So vart det sett der ein, heitte løytnant Kvikstad frå Fron; men han stod. Folk såg, at han riste kulurne utor ermom sine so fort dei kom.

»Svensken gjorde den gongen, som han hadde gjort før, han skaut for høgt; me høyrde det saud over oss. Då var det han Stor-per tambur, han tok i og ropte alt det barken orka: »Jau no går det godt, Svensken skyt i marka!« Det var ein ifrå Haland, heitte Ola Geitryggen; han stod inni ein ospelund og passa hesten åt ein kaptein. Kvistane datt utor toppom, sa han, og når han såg opp, var det mest som smaafuglestroder, som flaug.«

Andreas Austlid.