142

(1878).

Det er segner til, at Aslak skal vera fødd paa Frøysnes i Sandnes sokn i Byggland. Med’ han var smaagut, vart han innteken i Drivslidfjellet paa Austheidi millom Telemork og Sætisdal. Ingen visste, kor han var. Han voks her meir i sjau vikur, enn han fyrr hadde gjort i sjau aar. Han vart ein utifraa vaae; rysen raadde ikkje med han lenger og bad so smaatt og vænt, at han vilde taka derifraa. Aslak gjorde so. — Med vegen millom Drivslidfjellet og Austad er det ei myr; ho kallast Surtemyr. Paa hi led av Surtemyr ligg det ein stor stein; det er mange hestelass i han. Fraa fyrste upphavet laag han ikkje der; han laag paa Heidestad-kleivi. Daa Aslak var komen so langt paa heimvegen, tok han steinen og skaut han yver myri. Paa kleivi ligg vegen yver eit slatberg, det synest enno ei for elder eit fotfar etter Aslak i berget. Han gjekk beint utfyre flogfjellet med Austad-kyrkja; men han gaadde seg og slog neven so sterkt i bergveggen, at han vart hangande. Gripet synest enno. — Aslak vart gift til ein gard i Austad, som heiter Ækra; denne garden ligg eit godt skotmaal fraa kyrkja.

Eingong drap Aslak ein mann; han vart dømd livlaus. Daa folk samnad seg og elte han, rymde han av upp i kyrkjetaarnet. Dei gjorde manngard kring um kyrkja. Aslak synte dei, at han hadde med seg staalbogen sin; han radde brunnsraata paa Ækrunn’ med tri piler. »Hev du fleir piler?« ropad dei til han. »Eg heve etter ei til kvar av dykk«, svarad han. Daa foor dei heimatt kvar til seg; men Aslak vaagad seg ikkje ned or taarnet. Med han sat der, krotad han ut tvo dørskid, som vart uppsette, ei paa kvar led av songhusdøri i kyrkja. »Dei stod der, alt til eg var ein vaksen mann«, segjer ein gamall Sæbygg. »Dei var so vænt utkrotad og maalad, at det var eit under aa sjaa. Det er ingen, som kann gjera sovoret no. No er dei burte; det var underlegt, at dei tok dei burt; dei var so væne aa sjaa«.

143Paa vestheidarne heldt skjoldmøyarne seg. Dei var vænare enn andre kvende, store og sterke. Kvila elder sengi deira er aa sjaa paa heidi midt upp for »Støylehommen«. Ho er hoggi i fjellet og er seks alner lang. Støylehoms-nuten ris upp dikt inn med, paa vestledi av dalen, paa snid for Austad-kyrkja, der sat dei tidt og spilad so vænt. Dei reid yver heidarne og bles paa horn. Det er mange som kann slaatten deira enno: han heiter »skjoldmøyslaget«; han gjekk so vænt, at folk laut graata, naar dei høyrde han.

Aslak vilde av og prøvast med skjoldmøyarne. Daa han kom upp aa Skomedalsheidi, gaadde han dei; han høyrde, det dunad; skjoldmøyarne kom ridande mot han og bles skjoldmøyslaget: det gjekk so syndleg og duneleg. Aslak hopad seg ned til Skomeaai, ho renn so logn og djup. Han ventad dei med »Loninn’«; der kunne dei ikkje koma yver; Loninn’ var for breide og djupe. Aslak hoppad yver vatnet, attlengjes og framlengjes og erte dei; men daa snaavad han og datt i velten; og fyrr han kom seg upp og raadde med, braut dei seg aa han og hogg han i mange luter.

— Etter som andre fortel, fekk Aslak sin bane eit stykkje vestanfor Loninn’ paa Austegards-heidi i Aaserall. Der er ein gard i Horn-nes sokn paa Blaamansbygdi, som heiter Kallhovde. Baade mannen der og sønerne hans var kjempekarar. Aslak reiste til Horn-nes ting og vilde prøvast med Kallhovde-kjempurne.

Han fann Kallhovd’en paa tinget. Dei rauk i ota; Aslak drap Kallhovd’en; sønerne hans baud vondt. Aslak gav seg paa heimvegen; han tok heidarne nordetter. Kallhovdekararne klædde seg ut som møyar og elte etter. Dei stod han att tidleg um morgonen; han laag og drakk i ein bekk. »God morgon!« ropad Aslak, daa han gaadde dei; »er Kallhovdemøyarne so tidleg ute?« Dei braut seg aa han og drap han der. Den kvelven, der dtte hende, ber namnet Harde-Aslak.

Skjoldmøyerne saag sin siste dag paa Støylehoms-nuten. Ein Sundag med’ presten preikade i Austad-kjyrkja, fekk aalmugen 144høyra so vænt eit spil: det var skjoldmøyarne, som sat paa Støylehoms-nuten og spilad skjoldmøyslaget. Folket kunne ikkje sitja stille; dei gjekk ut den eine etter den andre. Presten varad dei med; men sistpaa stod han einsaman etter i kyrkja. Daa gjekk han ut paa kyrkjegarden og bannstøytte skjoldmøyarne; dei gjekk i stein; etter som andre segjer, døydde dei og vart nedsette med Tjoste-bekk; der er ein støyl ikkje langt ifraa Støylehoms-nuten.

Kufta til Aslak var aa sjaa paa Austad for nokre aar sidan; ho var av grovt, grønt klæde. Det var so mange skurdar paa henne, at det var kallegt aa sjaa, mest paa bringe og armar; sume var berre som ein styng etter ein knivsodd; sume var eit par finger lange og sume endaa større.

Sverdet til Aslak er enno til. I den tidi, daa det var sed, at brudgomen vigde med sverd ved beltet, var det jamt utlaant til brugomssverd. Naar det hekk paa veggen, riktad og knakad det i det, kvar gong det kom ufred. »No kjem det ufred; det riktar i Kalde-dreng«, sagde dei gamle.

Ingen veit, kor lenge det er, sidan Harde-Aslak livde; det var i fyndeheimen, som dei segjer, elder so langt tilbake i tidi, at mansminne ikkje kann rekka til. Den kyrkja, som er nemnd so tidt attved segni um Aslak, skal vera den same, som enno stend i Austad. Ho skal no rivast ned og ei ny koma i staden. Det er ei uvand liti firkantad, solbrend kyrkje, som er bygd av svære furustokkar. Vaapnhuset elder kyrkjesvali ris upp yver kyrkjetaket: dette er taarnet; det kvesser braadt til, og er ikkje høgt.

Fraa det fyrste folk kann minnast, var veggjer og skjeldtile elder himling skipat med myrke rosur og sverrar, som grivlad seg burtetter og krøkte seg i kvarandre. Botnen var kvit, noko-lite blaa elder blaamengjen. Midt uppunder skjeldtilet var det maalat ein stor fugl med flakte vengjer. Glasi var smaae. — Paa kvar led av songhusdøri stod eit dørskid, som nemnt er i segni. Kvart skid var seks-aatte tumar breidt paa lag. Øvste enden paa dei gjekk ut som 145tvo ormar elder hanehalsar; dei slengde seg mot kvarandre yver inngangen. Heile den breidsida, som snudde mot aalmugen, var utskori. Utskurden liktest mykje utskurden paa vaapnhus-døri i denne kyrkja. Ho er øksad upp av ein einaste furustokk, so vidt ein kann sjaa. Fraa fyrst sveiv ho inn; men sistundes presten Anker Bruun livde, elder fyrstundes Arneberg var prest her (1824—28), vart det gjort umbrot med dette; døri skulde sviva ut, og same gongen vart ho klovi og umgjord til ei tvidør. Paa baae luterne vart noko av skurden burtpløgt, daa dei vart innfelde i dørgaatten. Kvar lut er nokorleis 10 tumar breid; del er prydde med rosur og grivlur, som sverrar seg burtyver og smøygjer seg yver og under kvarandre. Grivlurne heve voret maalad, sume raude, sume gule, sume blaa. Paa den eine enden av kvar lut elder halvdør er det avbytt ei tavle so stor som ein femtepart av heile sida; paa desse tavlurne er det utkrotat mansbilæte.

Paa den eine tavla er det utkrotat ein bakbunden mann med fire ormar kringum seg. Dei bryt seg aa han: ein stikk han i bringa, ein i herdi, ein i magen, ein i leggen. Ein annan mann stend attved, laus, men han ansar dei ikkje.

Paa den andre tavla er det utkrotat ein mann, som ligg paa ryggen bakbunden. Ein annan stend til skrevs yver han og ristar upp bringa paa han med et sverd; tvo armar kjem kremande og vil liksom meinka han i det; kroppen, som armarne høyrer til, er komen veg. Eit kvende stend og held ei skaal yver den bakbundne mannen.

I det bilet, daa presten Dahl hadde provsteveldet i Sætisdal, og Møglestue var prest i Byggland (1840—61), vart mangt umvølt og umgjort i kyrkja. Provsten tok upphavstaket i denne saki, er det sagt. Det vart paahogget større glas; veggjerne vart maalad einlitt gule og skjeldtilet kvitt. Dei tvo dørskidi vart tekne burt; det vart daa meir sjaaleg framyver til altaren. Det er von til, at dei vart selde ved upprop saman med gamle sagbord og anna, som var lausrivet av kyrkja. Kvar dei er komne av, veit ingen.

Johannes Skar.

142

(1878).

Det er segner til, at Aslak skal vera fødd på Frøysnes i Sandnes sokn i Byggland. Med’ han var smågut, vart han innteken i Drivslidfjellet på Austheidi mellom Telemork og Sætisdal. Ingen visste, kor han var. Han voks her meir i sjau veker, enn han før hadde gjort i sjau år. Han vart ein utifrå våe; rysen rådde ikkje med han lenger og bad so smått og vænt, at han ville taka derifrå. Aslak gjorde so. — Med vegen mellom Drivslidfjellet og Austad er det ei myr; ho kallast Surtemyr. Paa hi led av Surtemyr ligg det ein stor stein; det er mange hestelass i han. Fraa fyrste opphavet låg han ikkje der; han låg på Heidestad-kleiva. Då Aslak var komen so langt på heimvegen, tok han steinen og skaut han over myra. Paa kleiva ligg vegen over eit slatberg, det synest enno ei for eller eit fotfar etter Aslak i berget. Han gjekk beint utfyre flogfjellet med Austad-kyrkja; men han gådde seg og slo neven so sterkt i bergveggen, at han vart hengande. Gripet synest enno. — Aslak vart gift til ein gard i Austad, som heiter Ækra; denne garden ligg eit godt skotmål frå kyrkja.

Eingong drap Aslak ein mann; han vart dømd livlaus. Då folk samnad seg og elte han, rymde han av opp i kyrkjetårnet. Dei gjorde manngard kring om kyrkja. Aslak synte dei, at han hadde med seg stålbogen sin; han radde brunnsråta på Ækrunn’ med tre piler. »Har du fleir piler?« ropa dei til han. »Eg heve etter ei til kvar av dykk«, svara han. Då foor dei heimatt kvar til seg; men Aslak våga seg ikkje ned or tårnet. Med han sat der, krota han ut to dørskid, som vart oppsette, ei på kvar led av songhusdøri i kyrkja. »Dei stod der, alt til eg var ein vaksen mann«, seier ein gamal Sæbygg. »Dei var so vænt utkrotad og måla, at det var eit under å sjå. Det er ingen, som kan gjera sovoret no. No er dei borte; det var underleg, at dei tok dei bort; dei var so vene å sjå«.

143Paa vestheiane heldt skjoldmøyane seg. Dei var vænare enn andre kvende, store og sterke. Kvila eller senga deira er å sjå på heidi midt opp for »Støylehommen«. Ho er hoggi i fjellet og er seks alner lang. Støylehoms-nuten ris opp dikt inn med, på vestleda av dalen, på snid for Austad-kyrkja, der sat dei titt og spilad so vænt. Dei reid over heiane og bles på horn. Det er mange som kan slåtten deira enno: han heiter »skjoldmøyslaget«; han gjekk so vænt, at folk laut gråta, når dei høyrde han.

Aslak ville av og prøvast med skjoldmøyane. Då han kom opp aa Skomedalsheidi, gådde han dei; han høyrde, det duna; skjoldmøyane kom ridande mot han og bles skjoldmøyslaget: det gjekk so syndleg og duneleg. Aslak hopa seg ned til Skomeaai, ho renn so logn og djup. Han venta dei med »Loninn’«; der kunne dei ikkje koma over; Loninn’ var for breie og djupe. Aslak hoppa over vatnet, attlengjes og framlengjes og erte dei; men då snåva han og datt i velten; og før han kom seg opp og rådde med, braut dei seg aa han og hogg han i mange luter.

— Etter som andre fortel, fekk Aslak sin bane eit stykke vestanfor Loninn’ på Austegards-heidi i Aaserall. Der er ein gard i Horn-nes sokn på Blaamansbygdi, som heiter Kallhovde. Både mannen der og sønene hans var kjempekarar. Aslak reiste til Horn-nes ting og ville prøvast med Kallhovde-kjempene.

Han fann Kallhovd’en på tinget. Dei rauk i ota; Aslak drap Kallhovd’en; sønene hans baud vondt. Aslak gav seg på heimvegen; han tok heiane nordetter. Kallhovdekararne kledde seg ut som møyar og elte etter. Dei stod han att tidleg om morgonen; han låg og drakk i ein bekk. »God morgon!« ropa Aslak, då han gådde dei; »er Kallhovdemøyarne so tidleg ute?« Dei braut seg aa han og drap han der. Den kvelven, der dtte hende, ber namnet Harde-Aslak.

Skjoldmøyane såg sin siste dag på Støylehoms-nuten. Ein Sundag med’ presten preika i Austad-kjyrkja, fekk ålmugen 144høyra so vænt eit spil: det var skjoldmøyane, som sat på Støylehoms-nuten og spilad skjoldmøyslaget. Folket kunne ikkje sitja stille; dei gjekk ut den eine etter den andre. Presten vara dei med; men sistpå stod han einsaman etter i kyrkja. Då gjekk han ut på kyrkjegarden og bannstøytte skjoldmøyane; dei gjekk i stein; etter som andre seier, døydde dei og vart nedsette med Tjoste-bekk; der er ein støl ikkje langt ifrå Støylehoms-nuten.

Kufta til Aslak var å sjå på Austad for nokre år sidan; ho var av grovt, grønt klede. Det var so mange skurdar på henne, at det var kallegt å sjå, mest på bringe og armar; somme var berre som ein styng etter ein knivsodd; somme var eit par finger lange og somme endå større.

Sverdet til Aslak er enno til. I den tida, då det var sed, at brudgomen vigde med sverd ved beltet, var det jamt utlaant til brugomssverd. Naar det hekk på veggen, rikta og knaka det i det, kvar gong det kom ufred. »No kjem det ufred; det riktar i Kalde-dreng«, sa dei gamle.

Ingen veit, kor lenge det er, sidan Harde-Aslak livde; det var i fyndeheimen, som dei seier, eller so langt tilbake i tida, at mansminne ikkje kan rekka til. Den kyrkja, som er nemnd so titt attved segna om Aslak, skal vera den same, som enno står i Austad. Ho skal no rivast ned og ei ny koma i staden. Det er ei uvand lita firkanta, solbrend kyrkje, som er bygd av svære furustokkar. Våpenhuset eller kyrkjesvala ris opp over kyrkjetaket: dette er tårnet; det kvesser brått til, og er ikkje høgt.

Fraa det fyrste folk kan minnast, var veggjer og skjeldtile eller himling skipat med mørke roser og sverrar, som grivlad seg bortetter og krøkte seg i kvarandre. Botnen var kvit, noko-lite blå eller blaamengjen. Midt oppunder skjeldtilet var det måla ein stor fugl med flakte vengjer. Glasa var småe. — Paa kvar led av songhusdøri stod eit dørskid, som nemnt er i segna. Kvart skid var seks-åtte tommar breitt på lag. Øvste enden på dei gjekk ut som 145to ormar eller hanehalsar; dei slengde seg mot kvarandre over inngangen. Heile den breidsida, som snudde mot ålmugen, var utskori. Utskurden liktest mykje utskurden på våpenhus-døra i denne kyrkja. Ho er øksa opp av ein einaste furustokk, so vidt ein kan sjå. Fraa fyrst sveiv ho inn; men sistundes presten Anker Bruun livde, eller fyrstundes Arneberg var prest her (1824—28), vart det gjort umbrot med dette; døra skulle sviva ut, og same gongen vart ho klovi og umgjord til ei tvidør. Paa båe luterne vart noko av skurden burtpløgt, då dei vart innfelde i dørgaatten. Kvar lut er nokorleis 10 tommar brei; del er prydde med roser og grivlur, som sverrar seg bortover og smøygjer seg over og under kvarandre. Grivlurne heve vore måla, somme raude, somme gule, somme blå. Paa den eine enden av kvar lut eller halvdør er det avbytt ei tavle so stor som ein femtepart av heile sida; på desse tavlurne er det utkrotat mansbilæte.

Paa den eine tavla er det utkrotat ein bakbunden mann med fire ormar kringom seg. Dei bryt seg aa han: ein stikk han i bringa, ein i herda, ein i magen, ein i leggen. Ein annan mann står attved, laus, men han ansar dei ikkje.

Paa den andre tavla er det utkrotat ein mann, som ligg på ryggen bakbunden. Ein annan står til skrevs over han og ristar opp bringa på han med et sverd; to armar kjem kremande og vil liksom meinka han i det; kroppen, som armane høyrer til, er komen veg. Eit kvende står og held ei skål over den bakbundne mannen.

I det bilet, då presten Dahl hadde provsteveldet i Sætisdal, og Møglestue var prest i Byggland (1840—61), vart mangt umvølt og umgjort i kyrkja. Provsten tok upphavstaket i denne saka, er det sagt. Det vart påhogget større glas; veggene vart måla einlitt gule og skjeldtilet kvitt. Dei tvo dørskidi vart tekne bort; det vart då meir sjåleg framover til altaren. Det er von til, at dei vart selde ved opprop saman med gamle sagbord og anna, som var lausrivet av kyrkja. Kvar dei er komne av, veit ingen.

Johannes Skar.