39

(1875).

Striden gjekk hardt burtunder lidi. Mange af bønderne var falne, mange hardt særde, men so drog det seg ein og annan til flokken jamt. Kulor hadde dei ikkje, dei ladde med smaastein. Svenskarne tok paa aa trøytna, dei var so myket tyngre klædde. Daa gjorde dei eit hardt innhogg, bønderne rauk og hadde seg undan fot fyre fot. I det same smell det eit skot, og ein Svenske stuper; eit til og ein annan stuper. »Hurra! det er byrsa hans Jo, 40som er komi med i laget; fram no gutar, no er me mange mann sterkare«. Bønderne fekk nytt mod, og fram bar det. Svenskarne fekk auga paa den nye skyttaren, som aldri raakade i mist. Han stod under ei bjørk upp i lidi, der, som røyken dreiv undan, og plukkade ut mann fyre mann av Svenskom. Han hadde ei byrsa liggjande paa kvar sida. Svenskarne gjorde daa ei braadvending og sette i fullt renn upp mot Jo, men fyrr dei naadde honom, stupte det alt fleire. Jo vardt kringsett og slegen til marki, og no tok Svenskarne ein haug tett attmed og sette seg fast der. Jo slæpte dei med seg.

Nordmennerne vardt som klumsade ved detta, og vaagade ikkje ganga paa haugen. Svenskarne kom helder ikkje ned til deim, og soleides vardt dei liggjande og agtade paa kvarandre i fire timar. Ein kunde merka, dei var trøytte paa baade sidor.

Svensken heldt samraad. Kunde dei berre sleppa vel um fjellet, so var dei bergade; skulde det ganga paa denne maaten framigjenom, kom det ikkje ein mann livande fram. Dei vilde bruka gamle Jo som mæklar millom seg og bønderne; han skulde og skaffa deim kjendmann um fjellet. Dei gjekk burt aat honom, som han sat der paa tuva med henderna bundne paa ryggen. »Naar rett var, so skulde du pinast ihel«, sagde dei aat honom.

»Det er von det«, svarade Jo turt.

»Men vil du berga livet ditt, so kan du det faa«.

»Ja so«, svarade Jo.

»Du skal tinga oss fred med bønderne og skaffa oss kjendmann yver fjellet«.

»Skal eg det«, svarade Jo.

»Veit du nokon, som er kjend paa fjellet?«

Jo log.

»Er du kjend der kannhenda?«

»Det var kje umogelegt«.

»Kann du taka paa deg aa losa oss?«

»Hm—«, sagde berre Jo, log so undarlegt og saag seg rundt ikring paa deim.

41»So skal me lova deg aa fara fredleg igjenom Lom, ikkje røyva so myket som ein saud«.

»Jau — jau. Enn i Lyster?«

»Kvat skil det dykk, kvat me gjera i ei onnor bygd?« sagde Svensken og log. »Elles so vil me hava oss til Sverike so snøgt som mogelegt«.

Jo sat og grundade, ein undarleg smil leikade kring munnen.

»No, — vil du ganga til bønderne og segja detta?«

»Eg lyt fulla det«.

»Og verd det ikkje nokot, so skal du koma atter, og so Gud naade baade deg og Lomsbygdi«.

»Eg skal koma atter«.

Jo maatte lova detta med eit handtak. Daa han kom ned til bondeflokken, stimde dei kring honom, og han bar fram ærendi si.

»Ja kvat meina de? skal me driva paa, elder —?«

»Eg meiner no det, at me skal slaa deim alle i hel, skarvepakket«, sagde Aslak smed og slog sleggja i marki. »Ein skal ikkje slekkja paa avlen, fyrr koli er utbrende, og ein lyt smida, med’ jarnet er heitt«.

»Ja kunde me berre slaa deim ihel«, sagde Eirik Geisar. »Men det kann vel vera ymist, kven som vinn. Me er ikkje mannsterkare en Svensken, og dei beste folki vaare er falne. Her ligg Skafte Kjestad og Kjell Rustad; Arne Sulheim køyrde dei nett no heim, han var mest klar. Og sjaa, korleides her ser ut«. Dei saag burtetter marki, der det laag daude kroppar paa kvarandre, og blodet rann nedetter med vaarbekkjerne.

»Aa, — her er daa endaa nokon att«, sagde smeden og brette seg.

»Du kann daa ikkje vinna paa heile Svenskeflokken, um du var aldri so breid«, sagde Torgeir Garmo, »og me lyt taka vitet med. Me skulde ikkje spilla folket reint til unyttes helder, og naar me verda kvitt deim lel, so trur eg no det, at —«

»Enn um me no tok deim livande alle i hop?« sagde smeden.

42»Daa fekk du gjæta deim, du Aslak«, sagde Torstein Kvaale. »Du fekk hava deim gangande i kve-i di i sumar men jamen trur eg, det vardt litet med ulli«.

»Nei, aa fodra paa alle desse farkarne kunde det no ikkje vera meining i«, sagde Torkel Marstein. »Og det vardt vel liten nytte fyre kongen aa føda paa deim og. So skulde me fara med deim anten til Bergen elder til Akershus, og no vaaronn-tider«.

»Nei, kann me verda kvitt deim paa ein skikkeleg maate, so var no det det likaste«, sagde Eirik Geisar. »Me maa tenkja paa kjering og born«.

»Og so skal dei kanskje herja og brenna nede i Sogn, liksom dei vilde gjort her?« svarade smeden.

»Kvat skil det oss, kvat dei gjera i Sogn«, sagde Eirik; »naar me er kvitt deim, so —«

»Tvi deg, som du snakkar«, sagde smeden og vardt sinnad. »Sant er det, at eg ikkje nett likar Sogningen, og dregest med honom hev eg ofta gjort; men Nordmann er han daa likavel, og ein bra kar er han«.

»Ja, ja, smeden hev rett, daa er det likare slaast med Svensken strakst«, ropade bønderne. »Men Jo, — kvat segjer Jo?«

»Eg segjer, det er likast aa verda kvitt deim«, svarade Jo.

»Kvitt ja, — men —«

»Eg skal losa deim um fjellet«, sagde Jo igjen med den undarlege grinen kring munnen.

»Ja men Sogningen?«

»Aa, han bergar seg vel«, svarade Jo.

»Ja for annars var det likare, me slo deim i hel alle i hop«, sagde smeden.

»Me vinna ikkje paa Svensken lenger«, svarade Jo turt.

»Jau naar du vardt med oss«.

»Eg gjeng attende aat deim«, svarede Jo.

»Men dei kann gjera deg ilt?«

»Dei hengja meg upp, faa dei ikkje fred«, svarede Jo.

»Ja so maa me hava fred. Jo maa ikkje koma til nokot«.

Enden paa samraadi vardt, at Svensken skulde faa 43draga fritt gjenom Lom, og dei hjelpa honom um fjellet paa det vilkor, at han skulde fara fredleg fram, der han foor, og hava seg so snøgt ut or landet, som han kunde. Han skulde fara endaa same natti.

Det vardt glederop uppaa haugen, daa Jo kom attende. Svensken kastade vaapni, drog lumeflaskor fram, nikkade aat bønderne og drakk brorskaal med deim. Solenge hadde dei no voret i Nordberget, at dei hadde fenget brjota seg inn i nokre stabbuder, og den maten kom no fram or skreppom. Dei kveikte paa varme uppaa haugen og laag no kvilde seg og song kring elden. Dei bad bønderne koma upp aat seg, men bønderne var vare og vaagade seg ikkje. Dei var samstelte um det, at dei skulde halda flokken samlad og fylgja etter Svensken nordigjenom, til dess han var vel ut or dalen komen. So gjorde dei og varme upp nedan haugen, og no laag dei og gjætte kvarandre. Elles fekk dei det paa baade sidor annsamt med aa bera inn dei særde i hyttorna og paa gardarne derikring og vaska og reiva saari deira.

Gamle Jo foor paa viddi med svenskehopen. Han hadde laant ihop ski til deim. Dei hadde bundet ei lang snor i haaret hans, at han ikkje skulde røma fraa deim. Han var so undarleg aalvorsam, ikkje ordet fekk dei av honom. Han gav seg god tid, tok mang ei kvild og sagde, han maatre sjaa etter merkestengerna. Han høyrde, kor dei snakkade seg imillom um, at dei skulde taka sin mun att i Sogn, daa dei soleides vardt narrade i Lom. Han beit berre tennerna sine i hop, saag paa deim, men svarade ikkje. Uppe paa fjellet fekk dei braadt skodda paa seg med vaatt snjodriv; men Jo var kjend paa fjellet som i stova si, og fram bar det lika radt.

»Me lyt nog svida av mange gardar, skal me faa varme i kroppen igjen«, var det ein, som sagde.

»Dei fæle norske fjelli! hava me endaa langt att?«

44»No lid det med oss!« svarade Jo med ei undarleg dirring i maalet.

Dei var komne so langt, at det tok til aa halla undan mot Sogn. Daa braadstadnade Jo. Den, som hadde set nærmare paa honom, hadde set, at han skalv. »Eg heve mist vegaleidi«, sagde han, »eg lyt leita upp atter merkestengerna«. Han sleit seg ifraa deim og foor inn i skodda. Kaldsveiten braut fram paa skallen hans. Han kastade seg ned paa snjoskavlen. »Du Herre Jesus!« ropade han, »du som stirde so paa meg i kyrkja den notti, — aa er du til, so miskunna deg yver meg, aa Herre Jesus, tak mi saal!«

Han reiste seg, Svenskarne kom etter honom. I det same rivnade skodda, og Fannarauken stod der skinande i si kvitblaae kaapa. Ringstindarne lyfte sine staute hovud fram or tokehavet, og der nedfyre laag Fortundalen fredsælt smilande i soli. Jo kastade det sidste augnakastet paa dalen, paa tindarne; aldri hadde dei voret so fagre som no; so ropade han inn i hopen: »denne vegen, gutar! her hallar det jamt undan, set skidstavarne i marki og fylg meg!« Med eit hurrarop fylgde Svenskarne; det bar inn i skoddeheimen igjen. Eit dunder som av ei skrida, utfyre brattstupet gjekk det, eit rop — og so stilt. Skodda lettade seg og dreiv av. Viddi laag kvit og jomfrurein, tindarne lyste, og soli strauk varm burtetter den stavstille fjorden. — —

Det spurdest snart, at Svenskarne ikkje var komne til Sogn, og Jo var ikkje attende komen. Daa det vardt sumar, leitade dei etter deim. Nedfyre brattstupet fann dei deim liggjande i ein haug. Men undst i haugen laag Jo. Det var med naudi dei kunde faa dei ihoplagde henderna fraa kvarandre; millom deim hadde han klembt det Kristusbilætet, som vesle Signe hadde laant honom or kista hans Kristen.

39

(1875).

Striden gjekk hardt burtunder lia. Mange af bøndene var falne, mange hardt særde, men so drog det seg ein og annan til flokken jamt. Kulor hadde dei ikkje, dei ladde med småstein. Svenskane tok på å trøytna, dei var so mykje tyngre kledde. Då gjorde dei eit hardt innhogg, bøndene rauk og hadde seg undan fot fyre fot. I det same smell det eit skot, og ein Svenske stuper; eit til og ein annan stuper. »Hurra! det er byrsa hans Jo, 40som er komi med i laget; fram no gutar, no er me mange mann sterkare«. Bøndene fekk nytt mod, og fram bar det. Svenskane fekk auga på den nye skyttaren, som aldri råka i mist. Han stod under ei bjørk opp i lia, der, som røyken dreiv undan, og plukka ut mann fyre mann av Svenskom. Han hadde ei byrsa liggjande på kvar sida. Svenskane gjorde då ei bråvending og sette i fullt renn opp mot Jo, men før dei nådde han, stupte det alt fleire. Jo vart kringsett og slegen til marka, og no tok Svenskarne ein haug tett attmed og sette seg fast der. Jo slæpte dei med seg.

Nordmennene vart som klumsade ved detta, og våga ikkje ganga på haugen. Svenskane kom heller ikkje ned til dei, og soleides vart dei liggjande og akta på kvarandre i fire timar. Ein kunne merka, dei var trøytte på både sider.

Svensken heldt samråd. Kunne dei berre sleppa vel om fjellet, so var dei berga; skulle det ganga på denne måten framigjenom, kom det ikkje ein mann livande fram. Dei ville bruka gamle Jo som meklar mellom seg og bøndene; han skulle og skaffa dei kjendmann om fjellet. Dei gjekk bort åt han, som han sat der på tuva med hendene bundne på ryggen. »Naar rett var, so skulle du pinast ihel«, sa dei åt han.

»Det er von det«, svara Jo turt.

»Men vil du berga livet ditt, so kan du det få«.

»Ja so«, svara Jo.

»Du skal tinga oss fred med bøndene og skaffa oss kjendmann over fjellet«.

»Skal eg det«, svara Jo.

»Veit du nokon, som er kjend på fjellet?«

Jo log.

»Er du kjend der kannhenda?«

»Det var kje umogleg«.

»Kan du taka på deg å losa oss?«

»Hm—«, sa berre Jo, log so undarlegt og såg seg rundt ikring på dei.

41»So skal me lova deg å fara fredleg igjennom Lom, ikkje røyva so mykje som ein saud«.

»Jau — jau. Enn i Lyster?«

»Kvat skil det dykk, kvat me gjera i ei anna bygd?« sa Svensken og log. »Elles so vil me hava oss til Sverike so snøgt som mogeleg«.

Jo sat og grunda, ein underleg smil leika kring munnen.

»No, — vil du ganga til bøndene og segja detta?«

»Eg lyt fulla det«.

»Og verd det ikkje noko, so skal du koma atter, og so Gud nåde både deg og Lomsbygdi«.

»Eg skal koma atter«.

Jo måtte lova detta med eit handtak. Då han kom ned til bondeflokken, stimde dei kring han, og han bar fram ærendi si.

»Ja kvat meina de? skal me driva på, eller —?«

»Eg meiner no det, at me skal slaa dei alle i hel, skarvepakket«, sa Aslak smed og slo sleggja i marka. »Ein skal ikkje slekkja på avlen, før koli er utbrende, og ein lyt smida, med’ jarnet er heitt«.

»Ja kunne me berre slaa dei ihel«, sa Eirik Geisar. »Men det kan vel vera ymist, kven som vinn. Me er ikkje mannsterkare en Svensken, og dei beste folka vaare er falne. Her ligg Skafte Kjestad og Kjell Rustad; Arne Sulheim køyrde dei nett no heim, han var mest klar. Og sjå, korleis her ser ut«. Dei såg bortetter marka, der det låg daude kroppar på kvarandre, og blodet rann nedetter med vårbekkane.

»Aa, — her er då endå nokon att«, sa smeden og brette seg.

»Du kan då ikkje vinna på heile Svenskeflokken, om du var aldri so brei«, sa Torgeir Garmo, »og me lyt taka vitet med. Me skulle ikkje spilla folket reint til unyttes heller, og når me verda kvitt dei lel, so trur eg no det, at —«

»Enn om me no tok dei livande alle i hop?« sa smeden.

42»Då fekk du gjæta dei, du Aslak«, sa Torstein Kvaale. »Du fekk hava dei gåande i kve-i di i sumar men jamen trur eg, det vart lite med ulla«.

»Nei, aa fodra på alle desse farkane kunne det no ikkje vera meining i«, sa Torkel Marstein. »Og det vart vel liten nytte fyre kongen å føda på dei og. So skulle me fara med dei anten til Bergen eller til Akershus, og no våronn-tider«.

»Nei, kan me verda kvitt dei på ein skikkeleg måte, so var no det det likaste«, sa Eirik Geisar. »Me må tenkja på kjerring og born«.

»Og so skal dei kanskje herja og brenna nede i Sogn, liksom dei ville gjort her?« svara smeden.

»Kvat skil det oss, kvat dei gjera i Sogn«, sa Eirik; »når me er kvitt dei, so —«

»Tvi deg, som du snakkar«, sa smeden og vart sinna. »Sant er det, at eg ikkje nett likar Sogningen, og dregest med han har eg ofte gjort; men Nordmann er han då likevel, og ein bra kar er han«.

»Ja, ja, smeden har rett, då er det likare slåst med Svensken straks«, ropa bøndene. »Men Jo, — kvat seier Jo?«

»Eg seier, det er likast aa verda kvitt dei«, svara Jo.

»Kvitt ja, — men —«

»Eg skal losa dei om fjellet«, sa Jo igjen med den undarlege grinen kring munnen.

»Ja men Sogningen?«

»Aa, han bergar seg vel«, svara Jo.

»Ja for annars var det likare, me slo dei i hel alle i hop«, sa smeden.

»Me vinna ikkje på Svensken lenger«, svara Jo turt.

»Jau når du vart med oss«.

»Eg gjeng attende åt dei«, svarede Jo.

»Men dei kan gjera deg ilt?«

»Dei hengja meg opp, få dei ikkje fred«, svarede Jo.

»Ja so må me hava fred. Jo må ikkje koma til noko«.

Enden på samraadi vart, at Svensken skulle få 43draga fritt gjennom Lom, og dei hjelpa han om fjellet på det vilkår, at han skulle fara fredleg fram, der han foor, og hava seg so snøgt ut or landet, som han kunne. Han skulle fara endå same natta.

Det vart glederop oppå haugen, då Jo kom attende. Svensken kasta vaapni, drog lumeflaskor fram, nikka åt bøndene og drakk brorskål med dei. Så lenge hadde dei no vore i Nordberget, at dei hadde fenget brjota seg inn i nokre stabbuder, og den maten kom no fram or skreppom. Dei kveikte på varme oppå haugen og låg no kvilde seg og song kring elden. Dei bad bøndene koma opp åt seg, men bøndene var vare og våga seg ikkje. Dei var samstelte om det, at dei skulle halda flokken samla og fylgja etter Svensken nordigjenom, til dess han var vel ut or dalen komen. So gjorde dei og varme opp nedan haugen, og no låg dei og gjætte kvarandre. Elles fekk dei det på både sider annsamt med å bere inn dei særde i hyttorna og på gardane derikring og vaska og reiva såra deira.

Gamle Jo foor på vidda med svenskehopen. Han hadde lånt i hop ski til dei. Dei hadde bundet ei lang snor i håret hans, at han ikkje skulle rømme frå dei. Han var so underleg alvorsam, ikkje ordet fekk dei av han. Han gav seg god tid, tok mang ei kvild og sa, han maatre sjå etter merkestengerna. Han høyrde, kor dei snakka seg imellom om, at dei skulle taka sin mun att i Sogn, då dei soleides vart narra i Lom. Han beit berre tennene sine i hop, såg på dei, men svara ikkje. Oppe på fjellet fekk dei brått skodda på seg med vått snødriv; men Jo var kjend på fjellet som i stova si, og fram bar det lika radt.

»Me lyt nok svida av mange gardar, skal me få varme i kroppen igjen«, var det ein, som sa.

»Dei fæle norske fjella! hava me endå langt att?«

44»No lid det med oss!« svara Jo med ei underleg dirring i målet.

Dei var komne so langt, at det tok til å halla undan mot Sogn. Då braadstadnade Jo. Den, som hadde set nærmare på han, hadde set, at han skalv. »Eg heve mist vegaleidi«, sa han, »eg lyt leita opp atter merkestengerna«. Han sleit seg ifrå dei og foor inn i skodda. Kaldsveiten braut fram på skallen hans. Han kasta seg ned på snøskavlen. »Du Herre Jesus!« ropa han, »du som stirde so på meg i kyrkja den notti, — aa er du til, so miskunna deg over meg, aa Herre Jesus, tak mi saal!«

Han reiste seg, Svenskarne kom etter han. I det same rivna skodda, og Fannarauken stod der skinande i si kvitblåe kåpa. Ringstindane lyfte sine staute hovud fram or tokehavet, og der nedfyre låg Fortundalen fredsælt smilande i sola. Jo kasta det sidste augnakastet på dalen, på tindane; aldri hadde dei vore so fagre som no; so ropa han inn i hopen: »denne vegen, gutar! her hallar det jamt undan, set skidstavarne i marka og fylg meg!« Med eit hurrarop fylgde Svenskarne; det bar inn i skoddeheimen igjen. Eit dunder som av ei skrida, utfyre brattstupet gjekk det, eit rop — og so stilt. Skodda letta seg og dreiv av. Vidda låg kvit og jomfrurein, tindane lyste, og sola strauk varm bortetter den stavstille fjorden. — —

Det spurdest snart, at Svenskarne ikkje var komne til Sogn, og Jo var ikkje attende komen. Då det vart sumar, leita dei etter dei. Nedfyre brattstupet fann dei dei liggjande i ein haug. Men undst i haugen låg Jo. Det var med nauda dei kunne få dei ihoplagde hendene frå kvarandre; mellom dei hadde han klembt det Kristusbilætet, som vesle Signe hadde lånt han or kista hans Kristen.